Sâlikte Vech-i Hak mı önce gelir, Vech-i halk mi?

Sâlikin manevî yolculuğunda, başlangıçta kendi varlığına (vech-i halk) odaklanması, Hakk'ın yüzüne (vech-i Hak) bir hicap teşkil eder¹. Bu hicabın kalkması için sâlikin ilk adımı, kendi tedbirini ve enâniyetini terk ederek, kâmil bir mürşidin iradesinde fani olmasıdır ki bu "fena fi'ş-şeyh" mertebesidir¹. Bu mertebe, sâlike yeni bir âlem ve taze bir baht açar.

Hakîkat mertebesinde, sâlik Hakk'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakîkî yüzünün açıldığı kademeye ulaşır. Bu idrak, "a'yân-ı sâbite" (sabit hakikatler) aynalarında, tek Hak olan Hakk'ın, o aynaların gerektirdiğine göre zuhur etmesiyle oluşan kesret suretlerinin (halk) aslında Hak olduğunu görmektir⁴·⁵. Bu noktada sâlik, aynaların kesretini bırakarak, bu aynalarda tecelli eden Vahid'in vechini müşâhede etmelidir⁴.

Vâhidiyyet mertebesinde, Hakk'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesi idrak edilir. Bu mertebede, Hakk'ın ilminde sabit olan a'yân-ı sâbite, yani eşyanın ezelî mahiyetleri bulunur. Hakk'ın nefes-i rahmânîsi ve vücûd-ı hakkânîsi ile a'yân-ı sâbite üzerine tecelli etmesi, halkın vechini kâşif kılar, yani gayb perdesi kalkar ve onların yüzleri açılır⁶.

Sülûkun ilerleyen aşamalarında, sâlikin kendi varlığı (vech-i halk) Hakk'a perde olmaktan çıkar. Hatta bir zaman gelir ki, Hakk halka perde olur, bir zaman da halk Hakk'a perde olur; ancak kâmil sâlik bu ikisini de görmez, hangi mertebede neyi görse Hakk'ın vechini görmüş olur, birbirlerine perde olmazlar⁷. Bu durum, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığı karşısında fani kılmasıyla gerçekleşir; zira Hakk'ın zâtının gayrı her şey helâk olur⁸. Neticede, sâlikin beşerî sıfatları fani olur ve yerine ilâhî sıfatlar kaim olur; böylece hem Hak ile hem de halk ile beraber bulunma sırrına erer²·³.