Sıfât ile Zât hangi Fass'ta birleşir?

Sıfatlar ile Zât'ın birleşmesi, tasavvufî sülûkun temel hedeflerinden biridir. İslâm düşüncesinde Zât, Allah'ın bizatihi öz varlığını, yani "kendinde olan, öz, sahip" anlamını taşır¹. Sıfatlar ise, Hak'ın varlığının farklı yönlerini ifade eder; bunlar sıfât-ı zâtiyye (vücud, kıdem, bekâ gibi nefiy sıfatları) ve sıfât-ı sübûtiyye (hayât, ilim, irâde gibi isbat sıfatları) olarak iki ana kategoriye ayrılır (Sıfât-ı Zâtiyye, K1-88; Sıfât-ı Subûtiyye, K1-158).

Bu iki kavramın birleşimi, özellikle sâlikin fenâ hâlini tecrübe etmesiyle idrâk edilir. Fenâ, sâlikin nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiasından soyunmasıdır (Fenâ, K1-2). Fenâ-yı sıfât mertebesinde, sâlik kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irâde) Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder (Fenâ, K1-2). Bu mertebede, beşerî sıfatlar Hak'ın sıfatlarında fânî olur ve ikilik ortadan kalkarak vahdet hâsıl olur².

Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, "isimlerin farklılığı zâtın farklılığı sebebiyle değil, sıfatların farklılığı sebebiyledir"³. Bu, sıfatların Zât'ın farklı tecellîleri olduğunu ve nihayetinde Zât'ta birleştiğini gösterir. "Bir şeyin iç yüzü isim, ismin iç yüzü sıfat ve sıfatın iç yüzü zâttır. Bu sebeple hepsi zâta döner ve onda birleşir"⁴. Bu birleşme, "Allah'ın boyası"ndan kasıt olan ilahi sıfatların, "O'nun küpü"nden kasıt olan Hak'ın zâtî kimliğinde tek bir renk olmasıyla açıklanır⁴.

Bu hakikat, İdrîsiyye Fassı'nda fenâ-yı sıfât ve fenâ fillâh mertebeleriyle ilişkilendirilir. Sâlik, kendi varlığının Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bildiğinde, bu birleşmeyi tecrübe eder (Fenâ, K1-2). Zât âşıkları ile sıfat âşıkları arasındaki fark da bu noktada ortaya çıkar; zât âşıkları, zıtları bir araya getiren Zât'a âşıkken, sıfat âşıkları Zât'ın perdesi olan sıfatlara âşıktır⁵. Bu nedenle, sıfatlar ile Zât'ın birleşimi, sâlikin mânevî yolculuğunun zirvesinde idrâk edilen bir vahdet hâlidir.