Sıfât, Zât'ın neresinde durur?

Sıfatlar, Zât'ın kendi asli hakikati üzere olan mutlak vücudunun birer tezahürüdür⁴. Tasavvufta sıfatlar, Zât'ın üzerine ilave veya ziyade bir şey olmayıp, O'nun zuhur mertebesindeki hususi tecellileridir; bu nedenle sıfatlarla Zât arasında ayniyet vardır¹. Zât'ın birliği mertebesinde, Hakk'ın potansiyel olarak var olan sıfatları ve isimleri silinmiş ve yok olmuştur; bu mertebede "İlah", "Hâlık" gibi nitelendirmeler yapılamaz, çünkü henüz tapılan veya halk edilen yoktur⁵. Ancak bu potansiyel sıfatlar ve isimler öylece hapsolmuş kalamaz, ortaya çıkmak isterler; tıpkı ressamlık sıfatı olan bir kişinin tablo çizme arzusu gibi⁵.

Sıfat mertebesi, henüz Uluhiyet mertebesinin içindedir; yani İlahlık mertebesinin bir parçasıdır. Bu mertebede varlıklar, Allah'ın varlığında var oldukları için O'ndan ayrı bir şey değildir². Sıfat mertebesinden sonra Esma mertebesine inildiğinde ise mahlukluk başlar ve kimlikler oluşur². Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ı ve sıfatları öncesizdir; O, kendi Zât'ını ve sıfatlarını kendi Zât'ında bilir ve görür⁶. Bu biliş ve görüş, isimlerinin sabit hakikatlerini gözlemlemeye ilâhî iradesi ilişmeden önce, kendi Zât'ına ait bağıntılar ve gaybî oluşlar olarak gerçekleşir⁶.

Tasavvufta iki ana sıfat mertebesi ayırt edilir: Sıfât-ı Zâtiyye ve Sıfât-ı Sübûtiyye. Sıfât-ı Zâtiyye, Hakk'ın bizzat Zâtından ayrılmaz sıfatlarıdır. İlim gibi bazı sıfatlar hem Sıfât-ı Zâtiyye hem de Sıfât-ı Sübûtiyye olarak kabul edilebilir; ilim, Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ının sıfatı iken, aynı zamanda Sıfât-ı İlâhiye olarak da kadim ve ezelidir⁷. Sıfatlar, Zât'tan mahcup olan kimsenin sun'u (masnüât-ı ilâhiyye olan eşyayı) görmesine neden olan bir perdedir; Zât'ı gâib eden kimse sıfatlar içinde müstağraktır⁸. Bu durum, Zât âleminde, sıfat âleminde, esma âleminde ve ef'al âlemindeki bütün varlıklarda zuhur edenin kendi Zât'ından başka bir şey olmadığını gösterir⁹.