Sülûk ve Cezbe'yi karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Sülûk ve cezbe arasındaki farkı idrak edememek, sâlikin mânevî yolculuğunda ciddi yanılgılara düşmesine sebep olur. Cezbe, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen, geçici ve vehbî bir hâldir; sâlikin gayretine bağlı değildir. Bu, bir hâlin zuhûrunda görülen "bârika" gibi, şimşekvari bir parıltıdır; aydınlatır ama yağmur yağdırmaz. Sülûk ise, sâlikin iradî olarak katettiği, mücâhede, riyâzât, zikir ve murâkabe gibi amellerle ilerlediği, merhaleli bir yolculuktur².

Bu iki kavramı karıştırmak, özellikle cezbe ile gelen ilâhî serveti sâlikin kendi nefsine mal etme hatasına düşmesine yol açar. Terzi Baba'nın belirttiği gibi, "Hibe olarak verilen İlâhi servetin, zaman zaman seyri sülûk yolundaki farklı aşamalarda kişilerin ayağını kaydıran bir tuzak olduğunu da yakînen bilmekteyiz. Genelde verilen serveti kişiler belli bir aşamadan sonra nefislerine mal etmeye kalktıklarında, bu İlâhi zenginliğin kaynağının kendileri olduğunun düşüncesi, bu servetin büsbütün ellerinden alınmasına sebep olabilmektedir"¹. Bu durum, sâlikin mânevî ilerlemesini durdurur ve hatta gerilemesine neden olabilir.

Sülûk, hâllerin yerleşmesini sağlayan "tertîb-i sülûk" (zikir, virid, murâkabe) ve "edep" gibi şartları içerirken, cezbeyi sülûkun kendisi zannetmek, bu disiplinleri ihmal etmeye yol açar. Mâide Sûresi'nde belirtildiği üzere, "derslerde gevşeklik göstermesi, konulardan uzaklaşması, sohbetlerden uzaklaşması, namazlarda gevşeklik yapması (v.b.) gibi şeyler visâle mani olur veya geciktirir"². Dolayısıyla, cezbenin geçici bir ilham olduğunu ve sülûkun ise bu ilhamı kalıcı bir makama dönüştürmek için gerekli olan sürekli çabayı gerektirdiğini ayırt edememek, sâlikin Hak yolundaki vuslatına engel teşkil eder.