Tenzîh ve Teşbîh'i karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?
Tenzîh ve Teşbîh'i karıştırmak, Cenâb-ı Hakk'ı hakkıyla idrak etmeye engel olan ciddi bir hatadır. Sadece tenzîhte kalmak Hakk'ı çok uzaklara atmak, sadece teşbîhte kalmak ise O'nu maddeleştirmek ve şirke düşmektir. Gerçek mârifetullah, tenzîh ile teşbîhi birleştirip tevhid etmekle mümkündür. Özellikle hayalî tenzîh, kişinin kendi zannında bir Rabb silüeti çizmesine ve kendi ürettiği bu Rabb'a ibadet etmesine yol açarken¹, teşbîhte hataya düşmek Hristiyan cemaatlerinde görüldüğü gibi Allah'a çocuk isnat etme gibi yanlış inançlara sebep olmuştur². Bu iki mertebe arasında denge kuramamak, Hak'kı kendi hakikati veçhiyle bilme imkânını ortadan kaldırır³.
Detaylı cevap
Tenzîh ve Teşbîh'i karıştırmanın yol açtığı hatalar, Cenâb-ı Hakk'ı idrak etme noktasında farklı mertebelerde tezahür eder. Birincisi, sadece tenzîhte kalmak, Hakk'ı varlık zuhurlarından arındırıp ötelerde bir varlık olarak görmektir. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ı çok uzaklara atmak anlamına gelir ve gerçek mârifetullah bilgisini engeller⁴. Özellikle "hayalî tenzîh" olarak adlandırılan bu yaklaşım, kişinin kendi hayalinde bir Rabb silüeti çizmesine, kendi zannında bir tarif yapmasına ve kendi ürettiği bu Rabb'a ibadet etmesine neden olur¹. Bu tür bir tenzîh, vehmî ve aklî tenzîh yoluna gitmekle de ilişkilendirilir ki bu, Musevî mertebesinin hayalî bir yansıması olarak görülür⁵·⁶.
İkincisi, sadece teşbîhte kalmak ise Cenâb-ı Hakk'ı maddeleştirmek ve O'nu yaratılmışlara benzetmek hatasına düşmektir. Bu durum, şirke yol açabilir⁴·⁷·⁸. Örneğin, Hristiyan cemaatlerinde görülen "Meryem Allah'ın hanımıdır", "İsa Allah'ın oğludur" veya "İsa Allah'tır" gibi inançlar, teşbîhte hataya düşmenin somut örnekleridir².
Gerçek tevhid, tenzîh ile teşbîhi birleştirmektir. Ne "aynıdır" ne de "gayrıdır" diyerek ikisinin arasında bir düşünceye sahip olmak, kıdem tenzîhi ve gerçek tenzîh olarak kabul edilir⁹·¹⁰. Hakk'ı kendi hakikati veçhiyle bilmek mümkün olmadığından, kendini ancak yine kendi bilir³·¹¹. Bu nedenle, tenzîh ve teşbîh arasındaki dengeyi kuramamak, Hak'kı hakkıyla idrak etmenin önündeki en büyük engellerden biridir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Reşahât — Aynü'l-Hayât · s.2“Tenzîhten kastımız, lâfzî tenzîh ve kadîm tenzîh yâni mutlak tenzîh ve hayalî tenzîh diye ikiye ayrılmaktadır. Cenâb-ı Hakk’ı noksan sıfatlardan tenzîh etmek, y”Oku
- 2İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) · s.237“Bunda da böyle bir tehlike oldu, nitekim bakın bütün Hıristiyan cemaatleri çok yanlış, yanlış yollarda dırlar hepsi. Kimisi Meryem Allah’ın hanımı der, işte çoc”Oku
- 3TB. Kelime-i Muhammediyye · s.110“Ancak biz tenzih-i kadim ile tenzih-i beşeri birbirine karıştırmaktayız. Zira mertebe-i ıtlakta yani mutlakıyet mertebesinde amaiyet hakikatinde, ahadiyet hakik”Oku
- 4Fâtiha Sûresi · s.109“düşeriz, hem tenzih hem teşbih yoluyla idrak edip tevhid yapmamız gerekir, sadece tenzih’te kalmak veya sadece teşbih’te kalmak bize gerçek marifetullah bilgisi”Oku
- 5TB. Kelime-i Şîsiyye · s.75“Ayrılmalarının sebepleri de tenzihi, vehmi ve akli tenzih yoluna gittiler. İslam’ın içinde bu tür düşünce sahipleri ne kadar çoktur. Bu da ancak Musevi mertebes”Oku
- 6Muhammed Sûresi · s.169“Ayrılmalarının sebepleri de tenzihi, vehmi ve akli tenzih yoluna gittiler. İslamın içinde bu tür düşünce sahipleri ne kadar çoktur. Bu da ancak Musevi mertebesi”Oku
- 7İnci Tezgâhı (2) · s.56“Mûsâ (a.s.) bayılıp kendi şuurunu kaybedip ayılınca, ilk iş Cenâb-ı Hakk’ı tenzih ediyor ve tevbede bulunuyor, Çünkü bu mertebe tenzîh mertebesidir, işte bizimd”Oku
- 8A’râf Sûresi · s.117“Mûsâ (a.s.) bayılıp kendi şuurunu kaybedip ayılınca ilk iş Cenâb-ı Hakk’ı tenzih ediyor ve tevbede bulunuyor, Çünkü bu mertebe tenzîh mertebesidir, işte bizimde”Oku
- 9TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye · s.129“Eğer aynıdır dersen Cenab-ı Hakkı teşbih etmiş olursun, o zaman da hataya düşersin, gene onu da diyemezsin ne aynıdır ne de gayridir, ikisinin arasında bir düşü”Oku
- 10TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet · s.221“Eğer aynıdır dersen Cenab-ı Hakkı teşbih etmiş olursun, o zaman da hataya düşersin, gene onu da diyemezsin ne aynıdır ne de gayridir, ikisinin arasında bir düşü”Oku
- 11Ahzâb Sûresi · s.83“Ancak biz tenzih-i kadim ile tenzih-i beşeri birbirine karıştırmaktayız. Zira mertebe-i ıtlakta yani mutlakıyet mertebesinde amaiyet hakikatinde Ahadiyet hakika”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.