Tevhîd-i ef'âl ile Tevhîd-i sıfât arasındaki fark nedir?
Tevhîd-i ef'âl, tüm fiillerin Hak'tan geldiğini idrak etmek ve eşyayı ortadan kaldırarak Hakk'ın vechini baki görmektir¹. Tevhîd-i sıfât ise, tüm sıfatların Hak'ka ait olduğunu bilmek ve sıfat mertebesindeki birliği müşâhede etmektir². Bu iki tevhîd mertebesi, sâlikin mânevî yolculuğunda yukarıya doğru, yani mana âlemine doğru ilerlerken katettiği aşamalardır; tevhîd-i ef'âl ilk basamak olup, tevhîd-i sıfât daha ileri bir idrak seviyesini temsil eder. Tevhîd-i ef'âlde eşyanın fâniliği vurgulanırken, tevhîd-i sıfâtta kimliklerin ötesinde sıfatların birliği esastır.
Detaylı cevap
Tevhîd-i ef'âl, sâlikin fiillerin birliğini idrak ettiği "cem" mertebesidir². Bu mertebede kişi, varlık âlemindeki her şeyin fâni olduğunu ve yalnızca Hakk'ın vechinin baki kaldığını anlar. "Küllü şey'in helikun illâ vechehu" (Kasas 28/88) ayeti bu idrakin temelini oluşturur; burada eşyâ ortadan kaldırılır¹. Tevhîd-i ef'âl, İbrâhîmiyyet mertebesi olarak da anılır ve nefs-i emmârenin, kendisinde zuhur eden tüm fiillerin Hakk'a ait olduğunu idrak etmesiyle aşikâr olur³. Bu, sâlikin fiilleri birlemesiyle başlayan bir yaşantıdır⁴.
Tevhîd-i sıfât ise, tevhîd-i ef'âlden sonra gelen bir mertebedir. Burada sâlik, tüm sıfatların birliğini idrak eder². Tevhîd-i ef'âlde eşyâ ortadan kaldırılırken, tevhîd-i esmâda kimlikler ortadan kalkar; tevhîd-i sıfâtta ise sıfat mertebesindeki birlik müşâhede edilir¹. Bu mertebe, İseviyyet ile ilişkilendirilir⁵. Sâlik, tevhîd-i ef'âl mertebesinde henüz ham iken, tevhîd-i sıfât mertebesine doğru ilerledikçe daha ince bir idrak seviyesine ulaşır⁶. Tevhîd-i ef'âl ve tevhîd-i sıfât, mânevî miraca doğru çıkarken yapılan çalışmalardır; tecellîler ise yukarıdan aşağıya doğru tecellî-i zât, tecellî-i sıfât, tecellî-i esmâ, tecellî-i ef'âl olarak iner⁷. Tevhîd-i zât mertebesinden bakıldığında, tevhîd-i ef'âl ve tevhîd-i sıfât mertebelerinde tevhîd-i zât yoktur⁸.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Tasavvuf Izâhları, s. 81“.) ------------------- “MEN/KİM” VE “ŞEY” ARASINDAKİ FARK : Tevhid-i ef'alde “ küllü şey'in helikun illâ vechehu ” (28/88) varlık âleminde ki şey'iyyetten, yani”Oku
- 2Kelime-i Şîsiyye, s. 51“Tevhid-i ef’al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-ı Zat. Tevhid-i ef’al demek fiillerin birliği, tevhidi “cem” mertebesidir. Tevhid-i esma; esmaların birliğ”Oku
- 3Bakara Dosyası, s. 23“"Rububiyyet makâmı nefs-i emmâre’ye ef'âl ve sıfatın hakiki sahibi değil sadece tecelligahı olduğunu, bir perdeden ibaret olduğunu, kendisinde zuhur eden bütün ”Oku
- 4Kelime-i Tevhîd, s. 351“Kişi, “Tevhid-i ef'âl”de (fiilleri birleme) fiilleri birlemişti. Bu defa fiilleri meydana getiren isimleri birlemesi gerektiğini anlamaya başlar. Yaşantısı: Tev”Oku
- 5Bakara Dosyası, s. 261“ADEMİYETTE olan bu teşkilat, Fiil-i olarak İBRAHİMİYET te (Tevhid-i Ef’al) Esma-i olarak MUSEVİYET te (Tevhid-i Esma) Sıfat-i olarak İSEVİYET te (Tevhid-i Sıfat”Oku
- 6Mesnevî Cilt 10 · Beyit 2280 (s. 75)““Karanfil, yâsemin ve gül"den murâd, tevhid-i ef'âl ve tevhid-i esmâ ve sıfât ve tevhid-i zât ma'rifetleridir; ve “Huten sahrâsı"ndan murâd dahi, âlem-i ervâhdı”Oku
- 7İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s. 132“Yukarıya doğru çıkarken yani miraca doğru, mana âlemine doğru çıkarken; tevhid-i ef'al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-i zat diye çalışmalar yapılıyordu.”Oku
- 8Tasavvuf Izâhları, s. 157“.) ------------------- ZÂTÎ TEVHÎD : İbrâhîmiyyet mertebesi (tevhid-i ef'al) tevhid-i zâtsız teşbih dir. Tevhid-i ef'al, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat mertebele”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.