Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât aynı kaynaktan mı doğar?
Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât, tasavvufî mertebeler açısından farklı konumlarda yer almakla birlikte, nihai olarak Hakk'ın tek ve mutlak varlığından neşet ederler. Tevhîd-i zât, Hakk'ın hiçbir nisbet kabul etmeyen, esmâ ve sıfatlardan münezzeh olan mutlak ahadiyetini ifade ederken¹, Tevhîd-i sıfât, Hakk'ın diri, işiten, gören, kudret sahibi gibi sıfatlarla taayyün ettiği teklik mertebesidir². Bu iki tevhîd mertebesi, varlık mertebeleri sıralamasında Zât > Sıfât şeklinde bir hiyerarşi içinde bulunur ve Tevhîd-i zât, tüm diğer tevhîd mertebelerini kuşatan en yüksek idrak noktasıdır³·⁴. Dolayısıyla, aynı mutlak varlığın farklı zuhur ve idrak seviyeleri olarak aynı kaynaktan beslenirler.
Detaylı cevap
Tasavvufta tevhîd, farklı mertebelerde idrak edilen bir hakikattir. Bu mertebelerden ikisi Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zâttır. Tevhîd-i zât, Hakk'ın mutlak ahadiyetini, yani hiçbir vasfı ve övgüyü kabul etmeyen, Vâhid için hiçbir nisbet taşımayan zâtî birliğini ifade eder¹. Bu mertebe, ahadiyyet olarak da bilinir ve Hakk'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünüdür; sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir. Terzi Baba'nın ifadesiyle, bu mertebe, Allah'ın Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Ahad, Samed olan Vücûd-u Mutlak olarak ilmindeki tüm mertebelerinde kemâl zuhurda bulunduğu şuhududur⁵.
Tevhîd-i sıfât ise, Hakk'ın sıfatlarla taayyün ettiği teklik mertebesidir. Bu mertebede, diri, işiten, gören, kudret sahibi gibi sıfatların yegane sahibinin Allah olduğu idrak edilir². Vâhidiyyet mertebesiyle ilişkilidir; burada ilâhî esmâ ve sıfatlar tafsîl bulur. Sıfât-ı zâtiyye olarak bilinen vücud, kıdem, bekâ, muhâlefetün li'l-havâdis, kıyâm bi-nefsihî ve vahdâniyyet gibi sıfatlar, Hakk'ın zâtından ayrılmaz nitelikleridir.
Varlık mertebeleri açısından Zât > Sıfât > Esmâ > Efâl şeklinde bir sıralama mevcuttur⁶. Bu sıralamada Tevhîd-i zât en üst mertebede yer alır ve tüm diğer tevhîd mertebelerini kuşatır³·⁴. Tevhîd-i sıfât, Tevhîd-i zâttan ayrı bir mertebe gibi görünse de, aslında Zât'ın sıfatlarla zuhur etmesidir. "Zât'ta Sıfât, Sıfât'ta Zât'tır" ifadesi bu ilişkiyi özetler⁷. Dolayısıyla, her ne kadar zuhur ve idrak seviyeleri farklı olsa da, Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât aynı mutlak varlık olan Hakk'ın birliğinden neşet eden farklı idrak ve zuhur mertebeleridir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1A'yân-ı Sâbite · s.342“Ve bu ahadiyyet-i zâtiyye, Zâti olan Ahadiyet yani Ahadiyetin Zât’ı mutlakıyyeti hasebiyle, Yani O’nun mutlak bir Ahadiyeti var, o mutlak Ahadiyeti itibariyle o”Oku
- 2Sohbet Arası Sohbetler (24) · s.89“Tevhidi sıfat; sıfatlar hakkındır, diri olan işiten gören yegane kudret sahibi Allahtır. Tevhidi zat vücut hakkındır. Bu makamda salih aklen hayalen gerek ef’al”Oku
- 3Tasavvuf Izâhları · s.157“.) ------------------- ZÂTÎ TEVHÎD : İbrâhîmiyyet mertebesi (tevhid-i ef'al) tevhid-i zâtsız teşbih dir. Tevhid-i ef'al, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat mertebele”Oku
- 4Yûsuf Sûresi · s.91““Tevhîd-i ef’âl” İbrâhîmiyyet, aynı zamanda, “Tevhîd-i Zât’ sız, Teşbîh” tir. Bu cümleyi biraz açmaya çalışalım. Bilindiği gibi; Bütün Tevhîdler-i de, Tevhîd ed”Oku
- 5Terzi Baba (Cilt 2) · s.265“Bu gelişmeler sırasında idrak ettim ki, en güzel hâl kelime-i tevhid ve kelime-i risâlet sırrı çerçevesinde yaşamak, Kur'ân ahlâkıyla donanmak, bu amaçla seyr-i”Oku
- 6Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) · s.79“İkinci Sorum: Mâlûm-i âliniz varlık mertebeleri açısından baktığımızda gerek nüzûl gerekse urûc yönünden Zât Sıfât Esmâ Efâl şeklinde bir merâtib sözkonusudur. ”Oku
- 7Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) · s.126“Samed: Cenâb-ı Hakk (c.c.)’ın Zât ismidir. Burada ki Sıfât, Zât’a işârettir. Cenâb-ı Hakk (c.c.)’ın Zât-i Sıfâtları- dır… (أَحَد) Ahad ile olan Allah’ın tekliği”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.