Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât hangi Fass'ta birleşir?

Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât, tasavvufî sülûkun en yüksek mertebelerini temsil eder. Seyr ü sülûkta nefsin mertebeleri ve hazerât-ı hamse esas alındığında, tevhid bahsi aşağıdan yukarıya doğru Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Esmâ, Tevhîd-i Sıfât ve Tevhîd-i Zât şeklinde sıralanır⁴·⁵. Tevhîd-i sıfât, bütün sıfatların Hakk'a ait olduğunu, yani diri, işiten, gören, söyleyen, irâde eden ve yegâne kudret sahibinin yalnızca Allah Teâlâ olduğunu idrâk etmektir². Bu mertebede sâlik, sıfatların Hakk'ın tecellîleri olduğunu müşâhede eder. Tevhîd-i zât ise, vücûdun Hakk'a ait olduğu, yani "Lâ mevcûde illallah" (Allah'tan başka varlık yoktur) hakîkatinin idrâk edildiği makamdır⁵. Bu makamda sâlik, hissen, aklen ve hayalen gerek ef'âl, gerek sıfât ve gerek zât aynalarından vücûdu'llah'a bağlanıp, cümle eşyanın vücûd-ı Hakk olduğunu mülâhaza eder ve bu esnada istiğrak hâsıl olur².

Bu iki tevhîd mertebesi, Muhammedîyet makamında birleşir. Ademiyette başlayan bu teşkilat, fiilî olarak İbrahimîyet'te (Tevhid-i Ef'âl), esmâî olarak Musevîyet'te (Tevhid-i Esmâ), sıfatî olarak İsevîyet'te (Tevhid-i Sıfât) ve zâtî olarak Muhammedîyet'te (Tevhid-i Zât) etap etap zuhura gelmiştir⁶. Bu, şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerine karşılık gelir. Tevhîd-i zât, sadece zât mertebesinde oluşurken¹, Muhammedîyet makamında sıfatlar Zât'a işaret eder ve Zâtî sıfatlar ile Zât arasında bir bağlantı kurulur. Bu makamda "Zât'ta Sıfât, Sıfât'ta Zât'tır" denilir⁷. Şihâbeddin Sühreverdî'nin belirttiği gibi, tevhid-i hâlî mertebesinde muvahhidin varlığı Hakk'ın müşâhedesinde öyle derinleşir ki, Bir olan Hakk'ın zât ve sıfatından başka onun nazarında hiçbir şey görünmez³. Bu, Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât'ın en yüksek idrâk seviyesinde birleştiği makamdır.