Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât'ı karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Tevhîd, tasavvufta mertebeli bir idrak ve yaşayış biçimidir. Bu mertebelerden Tevhîd-i ef'âl, Tevhîd-i esmâ ve sıfât, ve Tevhîd-i zât olarak sıralanır³. Bu mertebeler arasındaki farkı idrak edememek, sâlikin "ham" kalmasına neden olur. Henüz Tevhîd-i ef'âl mertebesinde olan bir sâlik, Tevhîd-i esmâ ve sıfât mertebesine göre hamdır; Tevhîd-i esmâ ve sıfât mertebesinde olan sâlik ise Tevhîd-i zât mertebesine göre hamdır³. Bu mertebelerden hiçbirine vâkıf olmayan kişi ise tamamen hamdır.

Tevhîd-i zât, Hak'ın mutlak ahadiyyetini, yani hiçbir vasfı ve övgüyü kabul etmeyen, Vâhid'in aynı olan zâtî ahadiyyeti ifade eder¹. Bu mertebe, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olan ahadiyyet ile ilişkilidir ve sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş sırf 'tek' olma kademesidir. Ahadiyyet, hiçbir nispet kabul etmezken, vâhidiyyet esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu mertebedir.

Tevhîd-i sıfât ise sıfatların birliği anlamına gelir ve makamı "teşbih" (benzetme)dir. Bu mertebede sâlik "fenâ fillâh" hâlini yaşar ve zikri "Ya Ahad"dır. Âlemi Âlem-i Ceberrut, yani Hakikat-i Muhammediyye'dir ve peygamberi İsâ (a.s.)'dır²·⁵·⁶.

Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât'ı karıştırmak, Hak'ın zâtının mutlak teklik ve hiçbir vasıfla kayıtlanamaz oluşu ile sıfatlarının tecellî ettiği mertebe arasındaki farkı göz ardı etmek demektir. Bu durum, sâlikin tevhidin kâmil idrakine ulaşmasını engeller ve Allah'a giden en kestirme yol olan sırat-ı müstakîmden, yani Tevhîd-i zât ve mazhar-ı Muhammedi tarikatından uzaklaşmasına yol açabilir⁴·⁷. Tevhidin bu üç mertebesini zevkan idrak etmekle kâmil olunur³. Bu mertebeler arasındaki ayrımı bilmek, sâlikin noksan yollardan kemal yollarına davet edilmesinin bir gereğidir⁷.