Vahdet-i vücûd ile Vahdet-i şühûd arasındaki sıra nasıldır?

Vahdet-i vücûd, varlığın birliği doktrini olup, İbn Arabi tarafından geliştirilmiş tasavvufî bir kavramdır³. Bu idrâka göre, tüm âlem, vücûd-ı vâhidin tafsillerinden başka bir şey değildir; dikkatle bakıldığında bir mevcûddan başkası olmadığı görülür⁴. Hakk'ın mutlak vücûdu tecelli ettiğinde Vahdet-i vücûd ismini alır¹. Bu, olgun evliyaların inancı olup, Kur'ân-ı Kerim ve hadislere dayanarak Cenâb-ı Şeyh-i Ekber Muhyiddin-i Arabi'nin Fusûsu'l-Hikem'inde ve Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerif'inde açıklanmıştır⁵.

Vahdet-i şühûd ise, Vahdet-i vücûdun alternatif bir şerhi olarak, varlık birliği yerine şuhûd/müşâhade birliğini ifade eder⁶. Bu, âlemler vücûdunun içinde ne varsa her şeyin Hak ve Hakk'a ait olduğunun gerçek ve müşahedeli bir idrâk ve anlayış olarak görülüp bilinmesi ve yaşanmasıdır². Vahdet-i vücûdun içerisinde bir bütün olarak bulunan mertebeler, kişilerde Vahdet-i şühûd olarak tek tek hakikatleri ortaya çıkarıldıktan sonra gerçek yerlerini bulur⁷. Yani, Vahdet-i vücûd'un hakikati, müşahede eden tarafından Vahdet-i şühûd ile idrâk edilir¹.

Bu iki kavram, nazarî bir anlayışla değil, müşahede ile idrâk edilecek konulardır². Vahdet-i vücûd sırrını idrâk etmek, kişinin vehmedilmiş varlığından vazgeçmesiyle mümkündür; bu durumda gözün şaşılığı gider ve hakiki tek varlık görülür⁸. Bazı çevreler Vahdet-i vücûdu reddedip "Vahdet-i şühûd" adıyla bir safsata silsilesi meydana getirmiş olsalar da, akl-ı selim bu tür saçmalıkları kabul etmez⁵. Hakikatte ise, Vahdet-i vücûd ve Vahdet-i şühûd birbirini tamamlayıcıdır ve birbirinden ayrılmamalıdır².