Vahdet-i vücûd ile Vahdet-i şühûd hangi Fass'ta birleşir?

Vahdet-i vücûd, "âlemler vücûdunun birliği"ni ifade ederken, Vahdet-i şuhûd ise bu âlemler vücûdunun içinde bulunan her şeyin Hak ve Hakk'a ait olduğunun gerçek ve müşahedeli bir idrak ve anlayış olarak görülüp bilinmesi ve yaşanmasıdır¹. Bu iki kavram, tasavvufî yolculukta birbirini tamamlayan unsurlardır ve birbirinden ayrılmaları doğru değildir⁵. Vahdet-i vücûd, varlığın birliği doktrini olarak İbn Arabi tarafından geliştirilmiş bir tasavvufî kavramdır (Vahdet-i Vücud). Vahdet-i şuhûd ise Vahdet-i vücûdun alternatif bir şerhi olarak, varlık birliği yerine şuhûd veya müşâhade birliğini öne sürer (Vahdet-i Şuhûd).

Bazı ehl-i tarîk, Vahdet-i vücûd meselesini reddederek "Vahdet-i şuhûd" adıyla bir silsile oluşturmuşlardır. Ancak kaynaklar, akl-ı selimin bu tür mugalataları kabul edemeyeceğini belirtir. Zira Vahdet-i vücûd, Kur'ân-ı Kerim ve hadis-i nebevîye dayalı olarak Şeyh-i Ekber Muhyiddin-i Arabi'nin Fusûsu'l-Hikem'inde ve Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'inde makul bir şekilde beyan edilmiştir².

Vahdet-i vücûdun içerisinde bir bütün olarak bulunan mertebeler, sâlikin şuhûd yoluyla tek tek hakikatlerini idrak etmesiyle Vahdet-i şuhûd olarak ortaya çıkar ve gerçek yerlerini bulur³·⁶. Bu idrak, nazarî bir anlayışla değil, müşahedeli bir yaşantı ile mümkündür¹. Kişi, vehmedilmiş varlığından vazgeçtiği zaman Vahdet-i vücûd sırrını idrak eder, düşüncesi doğru olur ve hakiki tek varlığı görür⁷. Bu durum, tevhiddeki idrak noktasının, Allah'ın Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Ahad, Samed olan Vücûd-u Mutlak olarak, ilmindeki tüm mertebelerinde a’yân-ı sâbiteleri üzere sıfat, esmâ, fiil ve eserleri ile kemâl zuhurda bulunduğu şuhûdudur⁸. Bu müşahede, ehl-i keşf ve erbâb-ı şuhûdun mezhebinde, bütün âlemin vücûd-ı vahidin tafsillerinden başka bir şey olmadığını görmektir⁹. Mesnevî, vahdet dükkânıdır ve bu dükkânda taliblere Vahdet-i vücûd sırrı öğretilir¹⁰·¹¹.