Vech-i Hak ve Vech-i halk hangi noktada ayrışır?

Vech-i Hak ve vech-i halk arasındaki ayrışma, varlığın mertebeleri üzerinden anlaşılır. Hak'ın latif vücudu, ahadiyyet mertebesinde kesretten ve kesafetten münezzehtir²·³. Bu mertebede Hak, hiçbir nispet, izâfet veya sıfat kabul etmez; gayb-ı mutlak ve zât-ı sırftır (Hazarât-ı Hamse, K1-297). Dolayısıyla bu vecihten bakıldığında Hak, halk değildir.

Buna karşılık halk, a'yân-ı sâbite aynalarında, tek hakikat olan Hak'ın o aynaların gerektirdiğine göre zuhur etmesiyle oluşan çok sayıdaki suretlerdir²·³. Bu suretler, Hak'ın ilminde sâbit olan eşyanın ezelî mâhiyetleridir ve vâhidiyyet mertebesinde tafsîl bulur (Vâhidiyyet, K1-168; Hazarât-ı Hamse, K1-297). Halkın vücudu, Hak'ın vücud-ı latifine muzâf olan kesafetten başka bir şey değildir¹. Bu vecihten bakıldığında ise halk, Hak'tan ayrı bir görünüm arz eder.

Ancak bu ayrışma, mutlak bir ikilik anlamına gelmez. Zira vücud-ı hakîkî birdir ve vücudda hakikat-ı vahide olan Hak'tan başkası yoktur¹. Hak, nefes-i Rahmânîsi ve vücud-ı hakkânîsi ile a'yân-ı sâbite üzerine tecellî ettiğinde, gayb perdesi kalkar ve halkın yüzleri açılır⁴. Bu durumda, "zahir cihetinden Hak değildir, çünkü bu cihetle halktır; ve bâtın cihetinden halk değildir, çünkü bu cihetten Hak'tır" denilebilir⁵. Ma'rifet-i vücudda, bazıları halkı Hak'ta, bazıları Hakk'ı halkta müşâhede ederken, bazıları da bir vecihle Hakk'ı, bir vecihle halkı ispat eder⁶. Bu durum, varlığın tek hakikatinin farklı tezahürleri olarak anlaşılmalıdır.