Zâhir ve Hakîkat'ı karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?
Zâhir ve Hakîkat'ı karıştırmak, sâlikin bâtınî idrâkten mahrum kalmasına, vehim ve hayal âlemine düşerek sapık fikirlere kapılmasına yol açar. Bu durum, Hak'ın eşyâdaki hakîkî yüzünü görememek ve olayların ardındaki hikmeti idrâk edememekle sonuçlanır. Hz. Mevlânâ'nın da belirttiği gibi, zâhire takılıp kalmak, kişinin kendisini Hak'tan uzaklaştırmasına ve hakîkati yanlış anlamasına sebep olur¹. Hakîkat, şerîatin tasdîki ve tarîkatin meyvesi olup, zâhirî ilimlerin hatalarla dolu olabileceği göz önüne alındığında², bu karışıklık sülûk yolunda ciddi engeller teşkil eder.
Detaylı cevap
Zâhir ve Hakîkat'ı karıştırmak, tasavvuf yolunda ilerleyen bir sâlik için önemli bir hatadır. Zira Hakîkat, sülûkun dört mertebesinden üçüncüsü olup, Hak'ın doğrudan müşâhede edildiği ve eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Zâhire takılıp kalmak ise, bu derin idrâkten mahrum kalmaya neden olur. Hz. Mevlânâ, kendi dönemindeki bazı kimselerin zâhire bakıp kendisini de kendi yâri ve cinsi zannetmesini bu hataya örnek gösterir¹.
Bu karışıklık, kişinin vehim ve hayal âlemine düşmesine, dolayısıyla sapık fikirlere kapılmasına zemin hazırlar. Cenâb-ı Hakk'ın "Hakîm" isminin tecellîsiyle gönle açılan hikmetin, ancak gerçek bir "İrfan" eğitimiyle idrâk edilebileceği vurgulanır. Aksi takdirde, kalbe ve gönle gelen her şeyin hayal ve vehimden kaynaklanma ihtimali çok yüksektir ve insanı sapık fikirlere götürebilir³·⁴.
Zâhirî ilimler ve beş duyunun verdiği bilgiler, uzak mesafedeki büyük bir cismi küçük görme gibi hatalarla dolu olabilir. Beş iç duyunun, dış duyulardan aldığı ilim üzerine yaptığı muhakemelerde de hatalar meydana gelebilir². Bu durum, zâhirî bilginin tek başına hakîkati kavramakta yetersiz kaldığını gösterir. Hakîkat, kalp gözünün idrâk etme gücü olan basîret ile zâhir gözün göremediği hakikatleri görmeyi gerektirir (Basîret). Bu nedenle, zâhir ile hakîkat arasındaki farkı idrâk edememek, sâlikin manevî yolculuğunda ilerlemesini engeller ve onu yanılgılara sürükler.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Sâd Sûresi · s.17“Fakat burada asıl olan zandan ve şüpheden arınarak yakini elde etmek, zahire takılıp kalmayarak işin özüne bakmaktır. Bunun için de tasavvufî terbiye yoluyla ka”Oku
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.1483“Ve “üç kat olması” da bunların toplamıyla beraber, yaygın zahirî ilimlerden elde ettiği kazanımlara dayanmasıdır. Beş dış duyusunun verdiği ilimdeki hata meydan”Oku
- 3Altı Peygamber (Cilt 3) · s.38““Hakîm” isminin sahibi olan Allah (c.c.) kuluna bir şeyi açmayı murat ettiği zaman bu ismin hakimiyyet-i altında ve kontrolunda o kuluna hikmetiyle birlikte gön”Oku
- 4En'âm Sûresi · s.114““Hakîm” isminin sahibi olan Allah (c.c.) kuluna bir şeyi açmayı murat ettiği zaman bu ismin hakimiyyet-i altında ve kontrolunda o kuluna hikmetiyle birlikte gön”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.