Besmele
Her hayırlı işin başında söylenen, Kur’an-ı Kerim’in anahtarı ve kâinat kitabının özeti kabul edilen “Bismillahirrahmanirrahim” ifadesi, tasavvufî düşüncede basit bir başlangıç cümlesinin çok ötesinde anlamlar taşır. Bu mübarek kelime, varlığın ortaya çıkış sırrını, Cenâb-ı Hakk’ın âlemlerle olan ilişkisini ve bu büyük nizam içinde insanın yerini açıklayan ilahi bir formüldür. Terzibaba’nın okumalarında Besmele, harflerinden sayısal değerlerine, içerdiği üç temel isimden Kur’an’daki konumuna kadar katman katman açılan bir hakikatler deryası olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşımda Besmele, sadece dille söylenen bir söz değil, aynı zamanda İnsan-ı Kâmil’in varlığında fiile dönüşen ve kâinatın sırlarına kapı aralayan bir anahtar haline gelir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Besmele’nin kökenine dair tasavvufî bakış, kelimelerin lafzî anlamından ziyade işaret ettiği derin hakikatlere odaklanır. Bu yaklaşımın en güzel örneklerinden biri, Hz. Ali’ye atfedilen şu sözde ifadesini bulur:
Bütün kitaplar Kur’an’da mevcuttur, Kur’an Fatiha’da mevcuttur, Fatiha besmelede mevcuttur, besmele besmelenin başındaki “Be” de mevcuttur, “Be” de altındaki noktada mevcuttur. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)
Bu ifade, bütün varlığın ve bilginin tek bir “nokta”dan, yani ilahi bir özden açılıp yayıldığını anlatır. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu nokta, varlığın başlangıcını ve Besmele’nin de bu başlangıcın sırrını taşıdığını gösterir.
Besmele’nin özünü, içinde barındırdığı üç temel ilahi isim oluşturur: “Allah”, “Rahman” ve “Rahim”. Terzibaba’nın açıklamalarında bu üç isim, kâinatın varoluşundaki üç temel ilkeye karşılık gelir. Sohbet Arası Sohbetler’de bu bağlantı, İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’ine de atıfla şöyle açıklanır: Herhangi bir varlığın oluşması üç aşamadan geçer: Zât, İrade ve Kelâm (söz).
- Zât: Varlığın mutlak kaynağıdır. Besmele’de bu ilkeyi “Allah” ismi temsil eder. Allah, bütün isim ve sıfatları kendinde toplayan Zât-ı Mutlak’tır.
- İrade: Zât’ın bir şeyi var etme muradıdır. Bu ilkeyi, bütün varlığı kuşatan rahmetin ve ilahi iradenin ifadesi olan “Rahman” ismi temsil eder.
- Kelâm (Kavl): İlahi iradenin “Kün!” (Ol!) emriyle söze dökülerek varlığı ortaya çıkarmasıdır. Bu fiilî ve halk edici aşamayı ise “Rahim” ismi ifade eder.
Bu üçlü yapı, Besmele’nin sadece bir başlangıç ifadesi değil, aynı zamanda Cenâb-ı Hakk’ın bütün âlemleri nasıl var ettiğini özetleyen âfâkî bir şifre olduğunu gösterir. Terzibaba’ya göre Cenâb-ı Hakk, “Besmele-i Şerif’in içerisinde bütün alemlerin oluşumunu da kendi hakikatini de varlığını da programlamış yani şifrelemiş onun içerisinde.”
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın düşünce dünyasında Besmele, merkezî bir konuma sahiptir. O, Besmele’yi hem harflerinin taşıdığı remzî manalarla hem de Kur’an’daki sayısal düzeniyle ele alarak çok boyutlu bir okumaya tâbi tutar. Bu okuma, Besmele’nin kâinatın ve insanın varoluş sırlarını nasıl içinde barındırdığını ve bir İnsan-ı Kâmil’in bu sırrı nasıl kendi varlığında tecelli ettirdiğini ortaya koyar.
Besmele'nin Harflerindeki Sırlar: "Be" ve "Sin"
Terzibaba’nın açıklamalarında Besmele’nin harfleri, kendi başlarına birer anlam taşıyıcısıdır. Özellikle ilk iki harf olan “Be” (ب) ve “Sin” (س) üzerinde durulur.
“Be” harfi, Arapçada “ile” anlamına gelen bir edattır ve birleştiricilik, birliktelik ifade eder. Bu harf, hem manasıyla hem de şekliyle bir bağlantı kurar. Terzibaba’nın bir sohbetinde belirttiği gibi, “Be” harfinin sandal gibi olan şekli, “Uluhiyetten aldığı hakikatleri bünyesinde topluyor insanlığa yani kevn alemine iletiyor, kendi bünyesinden geçiriyor.” Altındaki nokta ise, bu yapıyı ayakta tutan temel, yani bütün varlığın kaynağı olan Ahadiyyet noktasıdır. Dolayısıyla bir işe Besmele ile başlamak, o işi o ilahi kaynak “ile”, o kaynak “adına” ve o kaynakla “birlikte” yapmaktır. Terzi Baba (Cilt 2) kitabında bu harfin bir “cer harfi” yani “çeken harf” olduğu belirtilir. Tıpkı bu harfin kendinden sonra gelen kelimeyi kendine çekmesi gibi, Besmele’nin başındaki “Be” olarak İnsan-ı Kâmil de “kendisine yapışanı rahmân-rahîm olan Allâhın (c.c.) nün huzuruna doğru çeker.”
“Bismi” kelimesindeki “Sin” (س) harfi ise, Terzibaba’nın yorumunda doğrudan “insan”ı temsil eder. Yâ-Sîn sûresindeki “Sîn” harfinin de “insan” anlamına geldiği gibi, Besmele’deki “Sin” de insana, özellikle de İnsan-ı Kâmil’e işaret eder. Bu yorumla Besmele’nin anlamı derinleşir:
Şimdi “Bi is” dediğimiz zaman “Sin” oradaki yani insan ismiyle “Sin” orada “Yasin” de de olduğu gibi “İnsan” dır, ile “Be” ile yani İnsan ile İnsan ismi ile nasıl bir insan Allah isminin zuhuru olan İnsan ismi ile ve Rahmaniyet mertebesi itibariyle ve rahimiyet mertebesi itibariyle başlarım diyor. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)
Bu bakış açısına göre Cenâb-ı Hakk, âdeta “Ben her şeye insan ismi ile başlamaktayım” buyurmaktadır. Çünkü Allah’ın isimlerini en geniş manada ortaya çıkaracak varlık insandır. Böylece Besmele, insanın kâinattaki merkezî rolünü ve Hakk’ın fiillerinin onun aracılığıyla zuhur ettiğini ilan eden bir ifadeye dönüşür.
Kâinatın Oluşum Şifresi Olarak Üç Temel İsim
Terzibaba, Besmele’deki Allah, Rahman ve Rahim isimlerini kâinatın zuhûr sürecini anlatan bir şema olarak okur. Bu üç Esma'ül Hüsna, varlığın Zât, Sıfat ve Ef’âl mertebelerindeki tecellilerini özetler.
- Allah: Zât-ı Mutlak’ı ifade eder. Bütün varlığın kendisinden çıktığı kaynak budur.
- Rahman: Sıfat mertebesini ve ilahi iradeyi temsil eder. Cenâb-ı Hakk, Rahman ismiyle varlıklara tecelli etmeyi murad ettiğinde, Nefes-i Rahmânî denilen ilahi bir nefesle bilkuvve varlıkları âleme yayar. Terzibaba bu durumu, “parlak bir bulut” veya “buhar” olarak sonsuz fezaya yayılan ve “sehab-ı muzi” olarak adlandırılan bir hakikate benzetir. Bu, varlığın henüz belirginleşmediği, bilkuvve halde bulunduğu genel rahmet tecellisidir.
- Rahim: Ef’âl (fiiller) âlemini, yani varlıkların somut olarak ortaya çıkışını ifade eder. Cenâb-ı Hakk, Nefes-i Rahmânî’nin yayıldığı âfâkî alanda hangi varlığı halk etmeyi murad ettiyse, rahmetini orada yoğunlaştırır. Bu yoğunlaşma mahalli, o varlık için bir “rahm” (döl yatağı) olur ve Rahim isminin tecellisiyle o varlık zuhura gelir.
Bu üçlü işleyiş, Terzibaba’ya göre kâinatın nasıl meydana geldiğinin anahtarıdır. Hatta o, “Eğer fizik ve kimya alimleri ilim adamları şu üç tane ismin üstünde dursalar bu alemin ne şekilde meydana geldiğini belki çok zor olmayan bir çalışmayla meydana getirebilirler,” diyerek modern bilimin aradığı cevapların bu ilahi formülde gizli olduğuna işaret eder.
İnsanın Besmelesi: Sözden Fiile Geçen Anahtar
Besmele’nin sırrı sadece kâinatın işleyişinde değil, aynı zamanda insanın kendi varlığında da saklıdır. Terzibaba’ya göre Besmele’yi lisanıyla söyleyen insan, aslında fiili olarak da Besmele’nin kendisidir. Çünkü bu ilahi kelamın manasını en geniş şekilde anlayan ve tatbik eden varlık insandır. Bu hakikat, tasavvufta sıkça tekrarlanan bir sözle özetlenir:
Ayrıca Gavsiyyet üçtür, o da besmele’dir. Rahmânın rahminden doğmayan Bismillâhirrahmânirrahîm olamaz. Yani besmeleyi, hakikatiyle söyleyemez. — Terzi Baba (Cilt 2)
Bu ifade, Besmele’yi hakikatiyle söyleyebilmenin, ancak manevi bir doğumla, yani kişinin kendi varlığında Rahman ve Rahim isimlerinin tecellilerini gerçekleştirerek mümkün olacağını anlatır. Fâtiha Sûresi kitabında bu manevi doğum süreci, peygamberlerin doğumuyla ilişkilendirilir: Yahya (a.s.)’ın doğuşu Rahim isminin, İsa (a.s.)’ın doğuşu Rahman isminin ve Hz. Muhammed (s.a.v.)’in doğuşu ise bütün isimleri toplayan Allah isminin zuhuru olarak yorumlanır. Kişi, bu doğuşları ve idrakleri kendi manevi yolculuğunda gerçekleştirdiğinde, Besmele’nin yaşayan bir sureti haline gelir.
Dolayısıyla Besmele, hem kâinat kitabının hem de insan kitabının anahtarıdır. İnsan, bu anahtarı kullanarak hem kâinattaki ilahi sırları hem de kendi varlığındaki gizli hazineleri açma kabiliyetine sahiptir.
Bu hakikat Vahiy ve Cebrâîl kitabında şöyle özetlenir: “Anahtarı, lisanen “besmele”; fiilen “insân” olmuştur.” Besmele’nin sadece dilde kalan bir söz olmaktan çıkıp fiili bir anahtara dönüşmesi, kişinin manevi haliyle doğrudan ilişkilidir. Terzibaba’nın bir sohbetinde anlattığı rüya tabiri bu durumu aydınlatır: Rüyasında bir yarasa gören ve onu Besmele ve şehadetle yenmeye çalışan bir hanımefendi, ne kadar uğraşsa da başarılı olamaz. Terzibaba bu durumu, “onu öldürmeye muvaffak olamıyor neden? Çünkü ebabil kuşu yok elinde” diye yorumlar. Bu, Besmele’yi söylemenin tek başına yeterli olmadığını, onun tesir edebilmesi için kişinin manevi bir donanıma, yani o sözün hakikatini taşıyacak bir hale sahip olması gerektiğini gösterir.
Farklı Mertebelerin Besmeleleri
Terzibaba’nın açıklamalarına göre, her peygamberî mertebenin kendine has bir “besmelesi” vardır ve bu besmeleler, o mertebenin tecellisini yansıtır. Bu durum, ilahi hakikatlerin farklı seviyelerden nasıl ifade edildiğini gösterir.
Vahiy ve Cebrâîl kitabında belirtildiği gibi, İslam’ın ilk besmelesi, Alak Suresi’ndeki “Ikra’ bismi rabbikellezî halak” (Hâlık Rabbinin adıyla oku) ayetidir. Bu, “Hakikat-i Mûseviyye” mertebesine denk gelen bir besmeledir ve Rubûbiyyet (Rablik) tecellisini öne çıkarır.
Hristiyanlıkta ise besmele, “bi ismi Eba ve Ebi ve Rûh-ul kûdüs” (Baba, Oğul ve Ruh’ul-Kudüs ile başlarım) şeklindedir. 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye’de bu ifadenin de varlığın üçlü ilkesine (Zât-Baba, İrade-Ruh’ul-Kudüs, Kelâm-İsa) işaret ettiği belirtilir. Bu da “İseviyyet mertebesi”nin besmelesidir.
“Bismillahirrahmanirrahim” ise “Hakikat-i Muhammediyye”nin besmelesidir. Bu besmele, doğrudan Zât mertebesine işaret eden “Allah” ismiyle başlar. Bu nedenle diğer tüm mertebeleri ve onların besmelelerini kendi içinde toplar ve bir anlamda onları “nesh eder” yani hükmünü daha kâmil bir seviyeye taşır. Terzibaba’ya göre bu hakikatin bir sonucu da şudur:
Gerçek halini idrak edememiş kimseler, lâfzen Muhammed-i besmele-i şerifesini lisan etseler dahi gerçekte halen bulundukları mertebenin besmelesini söylemektedirler. — Vahiy ve Cebrâîl
Bu ifade, Besmele’yi söylemenin kişinin manevi mertebesiyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu, taklit ile tahkik arasındaki farkı ortaya koyar. Kişinin gerçek besmelesi, dilinin söylediği değil, varlığının bulunduğu mertebedir.
Kur'an'daki Yeri: 114, 113 ve 13 Sayılarının Sırrı
Terzibaba, Besmele’nin Kur’an-ı Kerim’deki dağılımını ve sayısal düzenini de özel bir dikkatle inceler. Kur’an’da 114 sure olmasına rağmen, Tevbe Suresi hariç 113 surenin başında Besmele bulunur. Bu durumun zâhirî ve bâtınî sebepleri vardır.
Zâhirî sebep, Tevbe Suresi’nin bir “kıtal suresi” yani savaş hükümlerini içermesidir. Terzibaba’nın sohbetlerinde vurguladığı gibi, merhameti ifade eden Rahman ve Rahim isimleriyle savaş ilan etmek veya can almak birbiriyle bağdaşmaz. Bu durumu kurban keserken tam Besmele çekilmemesi, sadece “Bismillah” denilmesi örneğiyle açıklar:
Kurban keserken hani Bismillahirrahmanirrahim” diyorlar mı, demiyorlar, neden hem ben merhametliyim de hem ben çok merhametliyim de hem de koyunun başına vur bıçağı bu yaptığın ile sözün bir olmuyor demektir, sadece Allahu ekber Allah büyüktür diyorsun bıçağı vuruyorsun. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)
Ancak bu durumun bir de bâtınî, yani işârî bir anlamı vardır. Terzibaba’ya göre bu sayısal düzen, doğrudan Hakikat-i Muhammediyye ile ilgilidir. 113 sayısının başındaki “1” rakamı, Ahadiyyet’i (mutlak birliği) temsil eder. Bu “1” kenara alındığında geriye “13” kalır. 13 sayısı ise, ebced hesabında “Ahmed” isminin değerlerinden biridir ve Terzibaba’nın okumalarında Hz. Muhammed (s.a.v.)’in şifre sayısıdır. Böylece 113 surenin başında Besmele’nin yer alması, bütün Kur’an’ın açılışının Hakikat-i Muhammediyye ile bağlantılı olduğunu gösterir. Bu yorumla, “Besmele eşittir Hz Muhammed, Hz Muhammed eşittir besmele” denklemi kurulur.
Peki, Kur’an’da eksik olan 114. Besmele nerededir? Bu Besmele, Neml Suresi’nin 30. ayetinde, Hz. Süleyman’ın Belkıs’a gönderdiği mektubun içinde yer alır:
“O muhakkak ki, Süleyman tarafından ve şüphe yok ki o: "Rahman, Rahîm olan Allah'ın ismiyle" -başlanarak yazılmıştır.-“ — Neml Sûresi
Terzibaba için bu yerleşim tesadüf değildir. Bu durum, diğer peygamberlere verilen ilmin ve mülkün dahi Hakikat-i Muhammediyye okyanusundan bir pay olduğunu gösterir. Hz. Süleyman’a verilen büyük mülkün bir parçası da Besmele’dir, ancak bu, 114’te 1’lik bir paydır. Geriye kalan 113 pay ise bütünüyle Hz. Muhammed’e aittir. Hatta ayet numarasının (30) olması bile manidardır. Neml Sûresi sohbetinde açıklandığı üzere, 113 sayısının başındaki “1” rakamı 30’un önüne konulduğunda “130” (yani 13) veya sonuna konulduğunda “301” (tersten 103, yine 13 çağrışımı) gibi sayılarla yine 13 hakikatine işaret edilir. Bu, ilahi nizamın ne kadar hassas ve anlamlı bağlantılarla kurulduğunu gösteren bir delil olarak sunulur.
Terzibaba, Tevbe Suresi’nin neden seçildiği sorusuna verdiği cevapta, bu sayısal düzenin önceliğini vurgular. Ona göre zâhirî sebep (kıtal suresi olması) bir örtüdür; “esas mesele 113 yani 13’ün oradaki tatbikatını belirtmek”tir (Sohbet Arası Sohbetler CD 12). Bu sayısal nizamın bozulmaması için Besmele’nin o surenin başından alınıp başka bir yere, yani Neml Suresi’ne yerleştirilmesi ilahi bir tercihtir. Bu yorum, Tevbe Sûresi kitabında, bu surenin nüzul (iniş) sırasının 113 olmasıyla da desteklenir. Böylece hem sure başlarındaki Besmele sayısı (113) hem de Tevbe Suresi’nin iniş sırası (113) aynı şifreye işaret eder.
Besmele ve 19 Sayısı: İnsan-ı Kâmil'in Şifresi
Besmele’nin bir diğer önemli sayısal özelliği, 19 harften oluşmasıdır. Terzibaba’nın eserlerinde 19 sayısı, hem Kur’an’ın hem de İnsan-ı Kâmil’in şifresi ve anahtarı olarak kabul edilir. Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi ve Terzi Baba (Cilt 2) kitaplarında bu konu müstakil başlıklar altında incelenir.
Bu yoruma göre 18 bin âlemi kuşatan İnsan-ı Kâmil, bu âlemlerin özü ve birleştiricisi olarak 19. hakikati temsil eder. Kur’an-ı Kerim’in Müddessir Suresi’nde cehennem bekçilerinin sayısının 19 olduğu belirtilir. Rivayete göre, Besmele okuyan kişi, her bir harfine karşılık bu 19 zebaniden korunur.
19 sayısı etrafında yapılan ebced ve sayısal analizler, bu şifrenin farklı katmanlarını ortaya çıkarmayı hedefler. Örneğin, Kur’an’daki 114 surenin 19’un 6 katı (19x6=114) olması, 6’nın da imanın altı şartına işaret etmesi gibi bağlantılar kurulur. Terzibaba’nın doğum tarihi olan 1938’deki “19” ve “38” (2x19) rakamları, onun hayatının da bu şifreyle mühürlendiğine bir işaret olarak okunur. Hatta Terzi Baba (Cilt 2)’de, Kur’an’da toplam 2698 defa geçtiği belirtilen “Allah” lafzının 19’un 142 katı (19x142=2698) olduğu ve bu çarpanı oluşturan rakamların toplamının (1+9+1+42=53 şeklinde bir hesapla) Terzibaba’nın şifre sayısı olan 53’ü verdiği gibi derin ve kişisel yorumlara da yer verilir. Bu tür hesaplamalar, ilahi metinlerin ve olayların rastgele değil, hassas bir matematiksel nizamla dokunduğuna dair inancı pekiştirir.
Zikir ve Seyr-i Sülûktaki Yeri
Besmele, tasavvuf yolunda sadece bir tefekkür konusu değil, aynı zamanda seyr-i sülûkun, yani manevi yolculuğun ayrılmaz bir parçasıdır. Tuhfetu’l-Uşşâkî gibi eserlerde, Uşşâkî tarikatının usulü gereği sabah, öğle, ikindi ve akşam namazları sonrası yapılan virdlerde Besmele’nin nasıl ve hangi surelerle birlikte okunacağı ayrıntılı olarak anlatılır. Bu, Besmele’nin günlük namaz ve zikir hayatının merkezinde yer aldığını gösterir.
Bunun yanı sıra, belirli sayılarda Besmele çekmenin de özel anlamları olduğu düşünülür. Terzibaba bir sohbetinde, 21 Besmele çekmenin hikmeti üzerine tefekkür ederken, bunun kesin bir bilgi olmadığını ancak bir yorum denemesi olduğunu belirterek şöyle bir açılım yapar:
- 7 Besmele: Nefsin yedi mertebesiyle (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdiye, Mardiyye, Sâfiye) mücadeleye başlarken her bir mertebe için çekilir.
- 5 Besmele: Beş Hazret (Ef’âl, Esmâ, Sıfat, Zât ve İnsan-ı Kâmil) mertebeleri için çekilir.
- 3 Besmele: Zikri yapan kişinin varlığının üç temel unsuru olan Zât’ı, İradesi ve Kelâmı (sözü) için çekilir.
- 6 Besmele: Geriye kalan 6 Besmele de imanın altı şartının her biri için çekilerek toplam 21’e ulaşılır.
Bu tür yorumlar, Besmele’nin tasavvuf yolcusu için nefs tezkiyesinden en yüksek manevi mertebelere ulaşmaya kadar her aşamada bir başlangıç ve bir sığınak olduğunu gösterir. Her işe Besmele ile başlamak, o işin ilahi nizam içindeki yerini idrak etmek ve o işi yaparken ilahi yardımı ve bereketi talep etmektir.
Terzibaba’nın eserlerinde bu zikrin gündelik hayatla bütünleşmesine dair bir yorum daha bulunur. Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.) kitabında yer alan bir açıklamaya göre, 19 harfli Besmele’yi çeken ve 5 vakit namazını kılan bir kimse, bu iki sayının toplamı olan 24’e ulaşır (19+5=24). Bu da kişinin 24 saat boyunca, yani bütün bir gününü ibadetle geçirmiş hükmüne ulaşmasına bir işarettir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Süleyman Fassı
Fusûsu’l-Hikem şerhlerinde Besmele, Kur’an-ı Kerim’in 114. ve son Besmelesi’nin geçtiği Süleyman Fassı’nda, bir edep ve mârifet meselesi olarak derinlemesine incelenir. Bu bölüm, Neml Sûresi’nin 30. âyetinde geçen ve Hz. Süleyman’ın Belkıs’a gönderdiği mektupta yer alan ifade etrafında şekillenir.
Şerhte öncelikle, bazı zâhir alimlerinin (ulema-i zahir) bu âyet hakkındaki bir yorumu ele alınır. Bu yoruma göre, Hz. Süleyman, mektubun başında kendi ismini zikrederek Besmele’yi ikinci sıraya koymuştur. Gerekçe olarak da zorba hükümdarların, kendilerine gelen mektupların baş kısmını hiddetle yırtma ihtimali gösterilir. Böyle bir durumda eğer mektup Besmele ile başlasaydı, yırtılan kısım Allah’ın ismi olacaktı. Bu alimlere göre Hz. Süleyman, İsm-i İlâhî’ye yönelik bir hakareti önlemek amacıyla kendi ismini öne alarak âdeta bir kalkan vazifesi görmüştür.
Ancak Ahmed Avni Konuk’un şerhi ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı açıklamalar, bu yorumun bir peygamberin Allah’a olan mârifetine ve edebine yakışmayacağını vurgular. Onlara göre böyle bir düşünce, Hz. Süleyman gibi bir nebiyy-i zî-şân için bir “noksânî-i ma’rifet” yani mârifet eksikliği olurdu. Zira ilahi mârifet, her şeyden önce Allah’ın ismine ta’zimi ve onu her şeyin önünde tutmayı gerektirir.
Ulemâdan ba'zıları yukarıdaki zikr olunan bu dedikodu ile Süleyman (a.s. )ın Rabb'ine olan ma'rifetine lâyık olmayan şeyi söylemiş oldular. Yani bu çok basit bir düşünce idi, bir yorumdu ama Süleyman’ın (a.s.) Allah bilgisine uygun olmayan bir tarzdı. Zîrâ ma'rifet-i ilâhiyye edeb ve ta'zîmi iktizâ eder. Ve ta'zîm-i ilâhî ise, İsmullâhın takdimi ile olur. Yani öne alınmasıyla olur. Böyle olunca Süleyman (a.s.)ın, Belkîs önsözü yırtar, mülahazasıyla kendi ismini, ism-i İlâhi üzerine takdimi, edebe uymamazlık olur. Yani edepsizlik olur, Halbuki bir nebiyy-i zî-şân bu gibi noksânî-i ma'rifetten münezzehtir. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
Âyetteki ifadenin doğru anlaşılışı şöyledir: Belkıs, mektubun kimden geldiğini belirtmek için “Bu mektup Süleyman’dandır” dedikten sonra, mektubun içeriğini aktarırken onun Besmele ile başladığını belirtmektedir. Dolayısıyla mektubun asıl başlangıcı Besmele’dir; Hz. Süleyman’ın ismi ise göndereni bildiren bir üst bilgidir. Şerhte belirtildiği gibi, “Hiç icad edilen şey icad edene tekaddüm eder mi?” yani var edilen, var edenin önüne geçebilir mi? Bu, ilahi düzende imkânsızdır.
Bu Fass’taki asıl sır, Hz. Süleyman’ın hem Rahman hem de Rahim isimlerinin tecellisine mazhar olmuş bir peygamber olmasıdır. Şerhte bu iki rahmet türü arasındaki farka dikkat çekilir:
- Rahmet-i Rahmaniyye: Bu, Cenâb-ı Hakk’ın bütün varlıklara ayrım gözetmeksizin yönelen genel rahmetidir. Varlıkların yokluk sıkıntısından kurtulup zuhura çıkması, bu rahmetin bir tecellisidir. Bütün kâinat bu rahmet ile “merhum” yani rahmet edilmiş durumdadır.
- Rahmet-i Rahimiyye: Bu ise özel bir rahmettir. Bu tecelliye mazhar olan kişi, kendi hakikatine arif olur ve bu yolla Hakk’a arif olur. Bu, takva ehli için geçerli olan ve kişiyi manevi bir doğuma ulaştıran bir rahmettir. Terzibaba’nın yorumunda bu, tasavvuftaki “veled-i kalp” yani kalp çocuğunun doğuşuyla aynı anlama gelir. Bu doğum, ancak Rahim isminin tecellisinin gerçekleştiği manevi bir “rahm” içinde mümkün olur.
İşte bu rahim tecellisinin rahminde batın ehli tevhid ehli vücut bulabiliyor. Bundan başka bir rahimde de bunun vücut bulunması mümkün değildir. Onun için ne kadar ulema varsa ulema-ı zahire Rahimin rahminde yetişmedikleri için hep Rahmanın zahirinde dolaşmaktadırlar. [...] İşte tasavvufta “veled-i kalp” dedikleri şey budur aslında, ikinci doğuş dedikleri şey budur aslında Rahimin Rahminden yetişerek doğmaktır. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
İşte Hz. Süleyman, her iki rahmetten de pay almış kâmil bir peygamber olduğu için, onun Allah’ın ismine karşı en ufak bir edep eksikliği göstermesi düşünülemez. Bu Fass, Besmele’nin sadece bir başlangıç ifadesi olmadığını, aynı zamanda peygamberlerin mârifet derecelerini ve Allah ile olan münasebetlerindeki edebi yansıtan bir ayna olduğunu gösterir.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’nın şerhinde Besmele, kâinatın varoluşunun kâinatî bir formülü ve ilahi bir şifresi olarak ele alınır. Bu bölümde Besmele, tarihsel bir olaydan ziyade, varlığın Zât mertebesinden fiiller âlemine nasıl indiğini açıklayan temel bir esas olarak sunulur. Bu yaklaşım, ana makalede Terzibaba’nın Besmele’yi bir “oluşum şifresi” olarak okumasına doğrudan zemin hazırlar.
Şerhe göre, herhangi bir şeyin var olması için üç temel unsur gereklidir: Zât, İrade ve Kelâm (söz). Besmele’deki üç temel ilahi isim olan Allah, Rahman ve Rahim, tam olarak bu üç ilkeye karşılık gelir:
- Allah: Bu isim, bütün isim ve sıfatları kendinde toplayan Zât-ı Mutlak’ı temsil eder. Zuhûr, kendisinden başka hiçbir varlık olmayan bu mutlak kaynaktan, yani Vahidiyet (Uluhiyet) mertebesinden başlar.
- Rahman: Bu isim, Zât’ın varlığı ortaya çıkarma iradesini ve bu iradenin evrensel tecellisini ifade eder. Cenâb-ı Hakk, kendisinde gizli olan ilahi isimlerin zuhura çıkma arzusuna bir rahmet olarak, Nefes-i Rahmânî (Rahman’ın Nefesi) denilen ilahi bir teneffüsle tecelli eder. Bu nefes, bütün âlemleri kaplayan, henüz şekil ve suretlerin belirginleşmediği, varlığın bilkuvve halde bulunduğu latif bir “buhar” veya “parlak bir bulut” gibidir.
- Rahim: Bu isim ise, ilahi iradenin “Kün!” (Ol!) emriyle söze dökülerek varlığı fiilen ve özel olarak ortaya çıkarmasını temsil eder. Nefes-i Rahmânî’nin yayıldığı o genel alanda, Cenâb-ı Hakk hangi varlığı, hangi galaksiyi veya hangi nizamı halk etmeyi murad ettiyse, rahmetini orada yoğunlaştırır. Bu yoğunlaşma mahalli, o varlık için bir rahm (döl yatağı) olur ve Rahim isminin tecellisiyle o varlık somut olarak zuhur eder.
Terzibaba, Ahmed Avni Konuk şerhi üzerinden bu süreci açıklarken, Besmele’nin bütün kâinatın nasıl meydana geldiğinin anahtarı olduğunu vurgular:
Cenab-ı Hakk kendi Zat’ından kendi kendi ileyken Zat’ül baht denilen ahadiyet, a’maiyet, halindeyken bu alemlerin var olmasını diledi ve nefes-i Rahmani ile bu sonsuz fezaya nefes verdi. Besmele-i Şerifi hakikatini şu bilgi ve düşünce içinde daha iyi anlayabiliriz, ki besmele-i şerif bunu anlatıyor. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Bu yoruma göre Besmele, sadece bir işe başlarken söylenen bir söz değil, varlığın her an yeniden nasıl halk edildiğini anlatan hareketli bir süreçtir. “Allah” ismiyle başlayan küllî bir bilkuvve, “Rahman” ismiyle evrensel bir imkâna dönüşmekte ve “Rahim” ismiyle de her bir varlık kendi özel hakikatiyle âlemde yerini almaktadır. Bu, annenin varlığının (Rahmaniyet) içindeki rahimde (Rahimiyet) çocuğun meydana gelmesi gibidir.
Âdem Fassı’ndaki bu açıklama, Besmele’nin neden bütün ilahi kitapların anahtarı olduğunu da ortaya koyar. Çünkü o, sadece kitapları değil, kâinat kitabının kendisini açan, varlığın en temel sırlarını içinde barındıran ilahi bir formüldür. Terzibaba’nın sıkça belirttiği gibi, bu üç ismin sırrını anlayan bir kimse, hem kâinatın hem de kendi varlığının nasıl işlediğine dair büyük bir idrake ulaşır. Bu bakış açısı, ana bölümde Besmele’nin kâinatın ve insanın varoluş sırlarını barındıran bir anahtar olduğu yönündeki fikrin Fusûs’taki en temel dayanaklarından birini oluşturur.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve Ahmed Avni Konuk’un değerli şerhi, Besmele kavramını hem gündelik hayattaki yerinden hem de en derin mânevî mertebelerdeki sırlarından hareketle ele alır. Bu okumalarda Besmele, sıradan bir başlangıç ifadesi olmanın ötesinde, hakikatiyle söylendiğinde kâinatta tesir gücü olan, nefsi terbiye eden ve sâliki Hakk’a ulaştıran ilahi bir anahtar olarak karşımıza çıkar.
Taklit ve Tahkik Arasındaki Fark
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde aktardığı bir menkıbe, Besmele’yi dil ile söylemek (taklit) ile hakikatine ererek söylemek (tahkik) arasındaki derin farkı çok çarpıcı bir şekilde ortaya koyar. Nefahâtü’l-Üns’ten nakledilen bu kıssada, Herat’ın büyük âlimleri, Şeyhü'l-İslâm Ahmed en-Nâmekî el-Câmî’nin huzurunda ilimleriyle övünürler. Şeyh onlara, “Siz bu sözleri taklîd ile söylersiniz,” deyince âlimler, her birinin Allah’ın varlığına dair binlerce delili olduğunu söyleyerek itiraz ederler. Bunun üzerine Şeyh, onlardan bir imtihanı geçmelerini ister:
— Her kim tahkîk yüzünden bu tas üzerine besmele çekebilirse çeksin. Bu üç inci su olsun ve birbirine karışsınlar. Ulemâ: — Bu acîbdir. Siz söyleyiniz! Hz. Şeyh: — Evvelâ siz deyiniz! Nöbet bana gelince ben de derim. Ulemâ nöbetle besmele çektiler. İncilerde bir hareket olmadı. Nöbet şeyhe geldiği vakit, onun üzerinde bir hâl zâhir oldu ve tastan tarafa teveccüh etti ve besmele çekti. O inci su olup birbirine karıştı ve fakat tas içinde devr etti. Sonra cenâb-ı şeyh: "Allah'ın izni ile dur!" dedi. Hemen bir delinmemiş inci oldu ve ulemânın hepsi hayrette kaldılar (Nefahâtü'l-Üns) — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Konuk’un aktardığı bu olay, Besmele’nin sadece bilgi ve delil ile kavranamayacağını gösterir. Âlimlerin binlerce delile dayanan bilgisi, incileri suya çevirememiştir. Ancak Şeyh’in “tahkik ile,” yani o anın hakikatine bürünerek söylediği Besmele, eşyanın hakikatine tesir etmiştir. Bu, Besmele’nin yaşayan, fiilî bir güce dönüşebileceğini ve bu gücün ancak ilmiyle âmil olan kâmil insanların varlığında ortaya çıktığını anlatan bir misaldir.
Nefsin Kurban Edilmesi ve Mânevî Yükseliş
Mesnevî şerhinde Besmele, aynı zamanda seyr-i sülûkun önemli bir adımı olan nefsin kurban edilmesiyle de ilişkilendirilir. Ahmed Avni Konuk, kurban keserken söylenen “Bismillahi Allahü ekber” ifadesinin, sâlikin kendi nefs-i hayvânîsini öldürmesi için de geçerli olduğunu belirtir. Namazda okunan Besmele, bu mânevî kurban kesme eyleminin ta kendisidir.
Ten, şehvetlerden ve hırstan ölmüş oldu. Namazda "bismillah" ile mezbûh oldu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Bu beyit ve şerhi, namazdaki Besmele’nin mümini nasıl dönüştürdüğünü açıklar. Rûh, Allah’ın adıyla tekbir getirdiğinde, cismin arzu ve hırsları boğazlanmış olur. Konuk, bu halin gaflet ehli için değil, cisimleri “dânâ ve iyi” olan Allah dostları için geçerli olduğunu ekleyerek, bu mertebenin bir idrak ve manevi olgunluk gerektirdiğini vurgular.
Bu mânevî yükselişin daha ileri bir mertebesi, Mesnevî'nin on ikinci cildinde geçen bir beyitte remzî bir dille anlatılır. Orada sâlike, “Bismi” kelimesindeki “elif” harfi gibi olması öğütlenir:
Onun vecihlerinde ve vechinde, git harc ol! "Bismi"deki elif gibi git, derc ol! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Ahmed Avni Konuk bu beyti, “fenâ fi's-sıfat” (Allah’ın sıfatlarında yok olma) ve “fenâ fi'z-zât” (Allah’ın Zât’ında yok olma) makamlarına bir işaret olarak yorumlar. Arapça yazılışında “Bismi” (بسم) kelimesindeki “elif” harfi, “be” ile “sin” harfleri arasında okunur ama yazıda görünmez, âdeta gizlenmiştir. Sâlik de tıpkı bu gizli elif gibi, kendi varlığını Hakk’ın sıfatları ve Zât’ı arasında yok ederek mânevî mertebelere ulaşmalıdır. Besmele, bu haliyle sâlikin en son hedefi olan fenâ makamının bir remzi haline gelir.
Peygamberler ve Vahyin Dili Olarak Besmele
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî şerhinde Besmele’nin peygamberlik ve vahiy tarihindeki yerine de değinir. Birinci ciltteki bir açıklamada, Abdü’l-Kerîm Cîlî’nin el-İnsânü’l-Kâmil eserine atıfla, İncil’in Besmelesi’nin “Bismi'l-eb ve'l-ibn ve'l-ümm” (Baba, oğul ve anne adıyla) şeklinde olduğu belirtilir. Bu ifadenin, Hz. İsa’nın tecellisinin teşbih, yani Hakk’ı mahlûkâtta görme yönünün ağır basmasından kaynaklandığı yorumlanır. Kur’an-ı Kerim’in Besmelesi olan “Bismillahirrahmanirrahim” ise, hem tenzihi (Hakk’ı her şeyden münezzeh kılma) hem de teşbihi bir araya getiren Hakikat-i Muhammediyye’nin kuşatıcılığını yansıtır. Bu karşılaştırma, İslâm’ın Besmelesi’nin önceki vahiyleri de içinde barındıran en kâmil ve dengeleyici formül olduğunu gösterir.
Mesnevî ve şerhindeki bu yaklaşımlar, Terzibaba İrfan Mektebi’nin Besmele okumasındaki temel unsurlarla örtüşür. Özellikle Konuk’un şerhinde vurgulanan “taklit” ve “tahkik” ayrımı, Terzibaba’nın Besmele’nin sadece dilde kalan bir söz değil, İnsan-ı Kâmil’in varlığında fiile dönüşen bir hakikat olduğu yönündeki açıklamalarını destekler. Şeyh’in Besmele ile incileri suya dönüştürmesi, Besmele’nin hakikatinin nasıl bir “oluş” sırrı taşıdığının canlı bir örneğidir. Benzer şekilde, namazdaki Besmele’nin nefsi kurban etmesi fikri, Besmele’nin seyr-i sülûktaki arındırıcı ve dönüştürücü rolüne işaret eder.
Kavramlar Ağında Besmele
Besmele, İrfan Mektebi’nin düşünce ağında birçok temel kavramla doğrudan ilişki içindedir. Bu bağlantılar, onun sadece bir başlangıç ifadesi değil, bütün bir varoluş ve mârifet nizamının özeti olduğunu gösterir.
-
Esma'ül Hüsna: Besmele’nin özünü, üç temel ilahi isim olan Allah, Rahman ve Rahim oluşturur. Terzibaba’nın okumasında bu üç isim, varlığın ortaya çıkışındaki üç temel ilkeye (Zât, İrade, Kelâm) karşılık gelen bir ilahi isimler şifresidir. Bu üç ismin sırrını anlamak, hem kâinatın hem de insanın varoluşunu anlamanın anahtarı olarak sunulur.
-
Fatiha Suresi: Besmele, Fatiha Suresi’nin ve dolayısıyla bütün Kur’an’ın özü ve anahtarı olarak kabul edilir. Hz. Ali’ye atfedilen ve bütün ilmin tek bir noktada toplandığını ifade eden sözde olduğu gibi, Besmele Fatiha’nın hakikatini kendi içinde barındırır. Bu ilişki, Besmele’nin ilahi kelamın en yoğun ve en özlü biçimi olduğunu ortaya koyar.
-
Salât: Besmele, namaz ve zikir hayatının merkezinde yer alır. Mesnevî şerhinde açıklandığı gibi, namazda okunan Besmele, sâlikin nefsanî arzularını kurban ettiği mânevî bir eylemdir. Ayrıca Terzibaba’nın bir yorumunda, 19 harfli Besmele ile 5 vakit namazın birleşimi (19+5=24), müminin bütün bir gününü ibadetle geçirmesine bir işaret olarak görülür.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede Besmele kavramı, Terzibaba Necdet Ardıç’ın sohbetleri ve eserleri merkezinde, klasik tasavvuf şerhleriyle zenginleştirilerek ele alınmıştır.
-
Terzibaba’nın Eserleri ve Sohbetleri: Terzibaba’nın çeşitli eserleri ve sohbetleri, makalenin ana omurgasını oluşturur. Sohbet Arası Sohbetler’de Besmele’nin harflerindeki sırlar, kâinatın oluşum şifresi olması ve Kur’an’daki sayısal düzeni gibi konulara dair temel yaklaşımlar sunulur. Terzi Baba (Cilt 2) ve Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi, Besmele’nin 19 harfli şifresini ve İnsan-ı Kâmil ile bağlantısını derinleştirir. Vahiy ve Cebrâîl ile 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye gibi eserler, Besmele’nin farklı peygamberî mertebelerdeki formlarını karşılaştırır. Fâtiha Sûresi, Tevbe Sûresi ve Neml Sûresi üzerine yapılan açıklamalar, Kur’an’daki yerleşiminin bâtınî anlamlarını açığa çıkarır. Tuhfetu’l-Uşşâkî ise Besmele’nin zikir hayatındaki pratik yerini gösterir.
-
TB. Kelime-i Âdemiyye ve TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları: İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inin bu fasılları üzerine yapılan şerh açıklamaları, makalenin klasik dayanaklarını oluşturur. Âdem Fassı, Besmele’deki üç ismin (Allah, Rahman, Rahim) kâinatın varoluşundaki üç temel ilkeye (Zât, İrade, Kelâm) nasıl karşılık geldiğini açıklayarak Terzibaba’nın “oluşum şifresi” yorumuna zemin hazırlar. Süleyman Fassı ise Neml Suresi’ndeki Besmele’nin edep ve mârifet boyutunu incelerken, Rahmâniyye ve Rahîmiyye rahmetleri arasındaki farkı ortaya koyar.
-
Mesnevî-i Şerîf Şerhi: Ahmed Avni Konuk’un bu eseri, Besmele’nin hakikatine ermiş bir velînin elinde nasıl fiilî bir güce dönüştüğünü gösteren inci kıssasıyla, taklit ve tahkik arasındaki farkı aydınlatır. Ayrıca namazdaki Besmele’nin nefsi kurban etme anlamına geldiğini ve “Bismi” kelimesindeki gizli elifin fenâ makamına bir işaret olduğunu açıklayarak seyr-i sülûktaki yerini derinleştirir.
Değerlendirme
Terzibaba Necdet Ardıç’ın nazarında Besmele, her işin başında söylenen mübarek bir söz olmanın çok ötesinde, kâinatın ve insanın varoluş sırlarını barındıran ilahi bir anahtar olarak okunur. Bu okumanın en belirgin özelliği, Besmele’yi hem âfâkî (kâinatî) hem de enfüsî (insana dair) bir şifre olarak ele almasıdır. Fusûsu’l-Hikem şerhlerinden hareketle Allah, Rahman ve Rahim isimlerini Zât, İrade ve Kelâm ilkeleriyle eşleştirmesi, Besmele’yi kâinatın meydana gelişini anlatan hareketli bir formül olarak konumlandırır.
Aynı zamanda bu yaklaşım, Besmele’nin hakikatinin İnsan-ı Kâmil’in varlığında fiile dönüştüğünü vurgular. Mesnevî şerhinde aktarılan ve kelimelerin ardındaki hâli öne çıkaran menkıbelerle desteklenen bu fikir, Besmele’nin sadece dille söylenen bir “taklit” değil, manevi bir doğumla ulaşılan bir “tahkik” mertebesi olduğunu gösterir. Terzibaba’nın harflerin ve sayıların (özellikle 113 ve 19 sayılarının) remzî anlamları üzerine yaptığı tefekkürler ise bu ilahi formülün Kur’an ve insan kitabına ne denli hassas bir nizamla yerleştirildiğini ortaya koyma amacını taşır. Bu bütüncül bakış, Besmele’deki üç temel Esma'ül Hüsna’nın tecellilerini anlamanın, hem varlığın sırlarına hem de kişinin kendi hakikatine açılan bir kapı olduğunu öğretir.