Fakr

Fakr, zâhirde adı yoksulluktur ama bâtında padişahların bile haset edeceği bir saltanattır. Bu hazinenin adı fakr'dır. Fakr, elin boş olması değil, gönlün boşaltılmasıdır. Varlığa değil, Vâr Eden’e yaslanmaktır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde fakr, bir eksiklik olarak değil, kemâlâtın tâ kendisi olarak bilinir. Sâlikin Hakk’a vuslatı, kendi mevhum varlığından soyunmasıyla mümkündür ve bu soyunma sanatının adıdır fakr. Bu, benlik iddiasından vazgeçip, “Sen” demenin en hâlis, en yanık ifadesidir. Öyle bir iftihar vesilesidir ki, Fahr-i Kâinat Efendimiz “Fakr benim iftiharımdır” buyurmuştur.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her kavramın bir kabuğu, bir de özü vardır. Fakr kelimesinin kabuğuna, yani lügat mânâsına bakıldığında, karşımıza “yoksulluk, muhtaçlık” gibi ifadeler çıkar. Bu, hakikatin sadece gölgesidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin işaret ettiği gibi, ıstılah mânâsı, yani irfan dilindeki karşılığı bambaşkadır.

Fakr terimi sözlükte, yoksulluk, fakirlik, ihtiyaç duyulan şeyin yokluğu, maddi ve manevi bakımdan muhtaçlık gibi anlamlara gelmekte olup çoğulu "fukur"dur. Fakir'in kelime anlamı ise, yoksul, aciz ve sıkıntı içinde olan kimse demektir. Çoğulu fukaradır. ----------- Istıllahta ise fakr, kişinin mevhum olan varlığından kurtulması ve fenafillah'a mazhar olmak yerine kullanılan bir tabirdir.

Lügatteki fakirlik, dünyalık bir eksikliktir. Istılahtaki fakr ise, sâlikin kendi vehmî varlığını, yani “ben” dediği o sahte kimliği ortadan kaldırmasıdır. Bu, bir yok oluş değil, aslına rücû etmektir. Kur’ân-ı Kerîm, bu halin ilk ve en güzel örneklerini bize “fukarâ-i-lmuhâcirîn” ile gösterir:

Bir de göç eden fakirlere aittir ki yurtlarından ve mallarından çıkarılmışlardır, Allah'ın lütuf ve rızasını ararlar; Allah'a ve Resulüne yardım ederler. İşte doğru olanlar onlardır.

Bu mübarek insanlar, sadece evlerini ve mallarını terk etmediler; onlar, o evlere ve mallara “benim” diyen nefislerini de Medine yolunda bıraktılar. Onların fakrı, Hakk’ın rızasından başka bir şey istememe haliydi. Bu yüzden onlar, “sâdıkûn”, yani doğrulardan oldular.

Bu doğruluk, varlık âlemindeki en temel hakikate dayanır. Cenâb-ı Hakk, Fâtır Sûresi’nde bütün kevnî düzenin temel yasasını ortaya koyar: “Allah Ganî’dir, siz ise fakirsiniz.” Bu, bir vücûdî, yani varlık mertebesi itibariyle bir tespittir. Zât-ı Mutlak olan Hakk, varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmayan yegâne Ganî’dir. O’nun dışındaki her şey, var olmak ve varlığını sürdürmek için her an O’na muhtaçtır. Bu mutlak muhtaçlık halini idrak etmeden hakikat yolunda bir adım dahi atılamaz.

"Allah Ganî'dir, siz ise fakirsiniz." İnsan, Allah’a muhtaç olduğunu (fakr) bilmedikçe hakikî marifete ulaşamaz."

Marifet kapısının anahtarı, fakr idrakidir. Sâlikin seyr-i sülûkunda bilmesi gereken ilk derslerden biri budur. Terzibaba Hazretleri, Vücud’un mertebelerle tenezzülünü anlatırken, sâlik için gerekli üç temel marifetten bahseder ve bunlardan birinin altını özellikle çizer:

Üçüncü ma'rifet ise; kendini meydana getirene karşı fakr ve ihtiyacını bilmek . Yani ona muhtaç olduğunu bilmek. Ve böbürlenmemek, havalanmamak, ben şöyleyim ben Rahmânım diye. Burada bile hemen baş eğmek vardır. Gurur, kibire yer yoktur.

Bu, benliğin en büyük tuzağına karşı bir uyarıdır. Hakikat bilgisinden bir nebze tadan nefs, hemen onu sahiplenmeye, “ben bildim, ben oldum” demeye kalkar. Fakr idraki, bu sahiplenme arzusunu kıran ilahi bir kılıçtır. “Ben” diyen yerde Hakk olmaz. “Yok olanın ise iddiası olmaz.”

Bu noktada, Fahr-i Âlem, Peygamberimiz Hz. Muhammed’in (s.a.v.) fakrı, zirve bir makam olarak karşımıza çıkar. O’nun iftihar ettiği fakr, elinde avucunda bir şey olmaması değil, tam tersine, bütün âlemlerin rahmeti ve hazinesi elinde olduğu halde, hiçbir şeyi kendine nispet etmemesidir.

Gerçek fakirlik her şeyi olduğu halde bunları kendine bağlamayıp sahibine ait olduğunu bilerek ve geçici olarak kullandığını bilen kimse esas fakirdir. İşte Efendimiz bu fakirlikle iftihar etmiştir. Yani bütün peygamberan hazaratının kendi mertebeleri itbari ile bir benliği vardır. Fakat Peygamber Efendimiz Allah ismi camiinin bütün mertebelerinde kendinden zuhur da olması dolayısı ile kendinde kendinden bir vasıf olmadığı için nefsinden yana en büyük fakir efendimizdir.

Diğer peygamberler bile kendi mertebelerinin getirdiği bir “benlik” ile Hakk’a hizmet ederken, İnsân-ı Kâmil olan Efendimiz, Zât’a o kadar yakındır ki, kendinden bir vasıf, bir gölge kalmamıştır. O, Hakk’ın tecellisine tam bir ayna olmuş, kendi rengini tamamen yitirmiştir. En büyük fakr, bu renksizlik, bu gölgesizliktir. Varlığı Hakk’ın varlığında erimiştir.

Bu inceliği daha iyi anlamak için tasavvuf dilinde sıkça yan yana anılan iki kavramı, fakir ile miskini ayırt etmek gerekir. Zâhirde miskin, fakirden daha muhtaçtır. Terzibaba Hazretleri, bu iki hal arasındaki mertebe farkını şöyle açıklar:

Fakir, en alt düzeyde belirli bir malı olan fakat zekât veremeyecek düzeyde olan kişiye denir. Miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. Fakr tamam olunca kişi miskinlik haline geçer, fakr olanın biraz malı vardır, yani benliğinde biraz özellikleri vardır ama bunlarda kalmayınca yani varlığı kalmayınca orada Allah zuhur eder, “fakr tamam olunca o Allah’tır” demişlerdir.

Bu söz, irfan yolunun en büyük müjdelerinden biridir: “Fakr tamam olunca O Allah’tır.” Bu, kulun ilahlaştığı anlamına gelmez. Bu, kulun kendi vehmî varlığından tamamen soyunup aradan çekilmesiyle, zaten her an var olan Hakk’ın varlığının, o kulda Zâhir olması, tecellî etmesidir. Benlik perdesi kalkınca, geriye sadece O kalır. Bu, fenâfillah halinin en net ifadesidir.

Miskinlik başlayınca bir sükûnet başlar. Miskin, “sakin” kökünden gelir. Artık nefsanî bir çırpınış, bir iddia kalmamıştır. Varlık, Hakk’a bedel olarak verilmiş, ortada “ben” diyecek kimse kalmamıştır. Ancak bu sükûnet, son durak değildir.

Miskinlik Ulûhiyyet mertebesinin orada sükûnette olması, yani sâkin olması, kendi nefsaniyetinden kırıntı kalmadığından sâkin olmuştur, Hakk orada vardır fakat zuhura çıkmamıştır, kendi benliğinde, fakr’ın kemâlatında ise Hakk’ın orada zuhura çıkması vardır, aralarında ki, fark buradadır.

Miskinlik, Hakk’ın o kalpte Bâtın olduğu, sükûnet bulduğu bir iç makamdır. Tam bir teslimiyet ve hiçlik halidir. Fakrın kemâlâtı ise, bu hiçlik makamından sonra Hakk’ın o kulun sıfatlarıyla âlemde yeniden zuhura çıkması, tecellî etmesidir. Miskinlik, fenâda sükûn bulmaksa, fakrın kemâli, bekâda Hakk ile var olmaktır. Biri celâlî bir tecellînin getirdiği bir yokluk, diğeri cemâlî bir tecellînin getirdiği bir varlıktır. Fakr, sâliki bu yolda yürüten, onu kendi zindanından çıkarıp Hakk’ın sonsuzluğuna ulaştıran ilahi bir binektir. Bu idrak, sâlikin seyr-i sülûkunun her adımında ona rehberlik eden bir nur, benlik dağını eriten bir ateştir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Fakr: Aslı ve Mertebesi

Tasavvuf yolunun hem temeli hem de zirvesi olan sırlardan biri Fakr'dır. Bu kelime zâhirde yoksulluk gibi görünse de, bâtında benlik iddiasının eriyip gittiği, geriye sadece Hakk'ın kaldığı bir makamı ifade eder. Efendimiz (s.a.v), "Fakr benim iftiharımdır" buyururken bu makamı övüyordu.

Terzibaba İrfan Mektebi'nin usûlü üzere, bu kavram Vücûd'un kendi seyrindeki bir hâl olarak anlaşılır. Fakr, sonradan ortaya çıkan bir eksiklik değil, varlığın kendi aslını idrak edişinin tâ kendisidir.

Vücûd'un Tenezzülü ve Fakr'ın Zuhûru

Fakr'ın ne olduğunu bilmek için, varlığın nasıl var olduğunu, o Mutlak Vücûd'un nasıl tenezzül edip âlemler olarak zuhûra geldiğini tefekkür etmek gerekir. Her şey, isimsiz, sıfatsız, "O" dahi denilemeyen, Zât'ın kendi kendinelik hâli olan Ahadiyyet mertebesindeydi. Sonra o Zât-ı Mutlak, kendi gizli hazinelerinin bilinmesini murad edince, isim ve sıfatlarının tecellî ettiği Vâhidiyyet mertebesine, yani Hakikat-i Muhammediyye'ye tenezzül etti. Bu iniş, bu seyrin kendisi, bir "ihtiyaç" doğurdu.

Bu tenezzül devam edip de Vücûd, Vâhidiyyet mertebesinden Rûh mertebesine indiğinde, üç temel marifet, yani üç temel biliş hâli ortaya çıktı. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle açar:

Ma’lûm olsun ki, “ vücûd ” hakikat-i insâniyye olan mertebe-i Vâhidiyyet’ten, merte-be-i Rûh’a tenezzül ettiği vakit üç ma’rifet hasıl oldu ki, birisi ma’rifet-i nefs, yani kendi zatını ve hakikatini bilmek; diğeri ma’rifet-i mübdi, yani kendisinin mûcidini bilmek; üçüncüsü mucidine karşı fakr ve ihtiyacını bilmektir.

"Mûcidine karşı fakr ve ihtiyacını bilmek", varlığın kendi programının, kendi hakikatinin içine en başından kodlanmış bir marifettir. Rûh, kendi hakikatini bildiği an (marifet-i nefs), kendisini var edeni de bilir (marifet-i Mübdi) ve bu bilişin doğal bir sonucu olarak O'na mutlak muhtaç olduğunu, kendinde kendine ait hiçbir şey olmadığını idrak eder. İşte bu idrakin adı fakr'dır.

Fakr, sonradan kazanılan bir sıfat değil, eşyanın ve insanın aslî hâlidir. Bizler, dünyaya gelip nefsimizin "ben" kalesine sığınınca bu aslî hâlimizi unuturuz. Varlığı kendimizden bilir, gücü kudreti nefsimize atfederiz. Seyr-i sülûk denilen yolculuk, aslında unuttuğumuz bu aslî fakr hâlini yeniden hatırlama ve yaşama yolculuğundan başka bir şey değildir. Rûh-u A'zâm olan Hakikat-i Muhammediyye'de beliren bu üç marifet, her birimizin ruhunda potansiyel olarak mevcuttur. Mürşidin yaptığı, o potansiyeli fiile çıkarmaktır.

"Fakr Tamam Olunca O Allah'tır": Vechin Yokluğu ve Amâ'iyyet'e Dönüş

Yolun nihayeti, hadîs-i şerîf ile perçinlenmiş bir hakikat olan "Fakr tamam olunca O Allah'tır" sırrına ulaşmaktır. Bu söz bir birleşme (ittihad) veya iç içe geçme (hulûl) değil, bir fenâfillah, yani mevhum, izâfî, "ben" zannettiğimiz sahte varlığın yok oluş hâlidir. Terzibaba Hazretleri bu müşkülü şöyle çözer:

Fakr nefsâniyetinden sonuna kadar soyunmuş olup nefsinden fakr olan demektir, para, mal, mülk fakiri demek değildir. Bu haldeki kişi ne kadar ararsa arasın kendi nefsine, benliğine ait bir şey bulamaz. Kişi nefsâniyetinden çıkıp kendisinde kendine ait bir varlık kalmaz, ancak orada mevcût bir varlık bulunmaktadır, işte o varlık Hakk’ın varlığından başka bir şey değildir.

Fakr, bir boşalma hâlidir. Gönül testisini kendi "ben" suyumuzdan tamamen boşaltmaktır. O testi boşalınca, geriye testiyi dolduran Mutlak Varlık kalır. "Ben" aradan çekilince, "O" kendini gösterir. "Fakr tamam olunca O Allah'tır" sözünün mânâsı budur. Senin vehmî varlığın ortadan kalkınca, zaten her an var olan Hakk'ın Vücûdu aşikâr olur.

Bu makamın bir diğer adı da "yüz karası"dır. Efendimiz'in "Fakr az daha iki âlemde yüz karası olacaktı" hadîsi, fakirliğin utanç verici bir şey olduğu şeklinde yanlış anlaşılır. Terzibaba Hazretleri bu tabirin bâtınî mânâsını şöyle izah eder:

İki âlemde yüz karası olacaktı dediği, fakrlık öyle büyük bir mertebe ki iki âlemin üstüne çıkıp Ama’iyet mertebesine geçecekti demektir. Yüz karası yüzünün karalığı demek o. Vechinin ortadan kalkması. Kimlik kalmaması. Hakîkatine dönüşmesi yâni hakikatine ulaşması demektir.

"Yüz karası," bu âlemdeki kimliğin, vechin, "ben filancayım" diyen suretin silinmesidir. Bu kimlik silinince, varlık, bütün taayyünlerin (belirginleşmelerin) öncesindeki o Mutlak Gayb, o kör karanlık denilen Ama'iyet mertebesindeki aslına rücû eder. Artık orada ne Ahmet vardır ne Mehmet, ne şu isim ne bu sıfat. Orada sadece isimsiz ve sıfatsız olan Hüvviyet vardır. Fakrın nihayeti, kulun kendi kimlik kartını yırtıp atması ve Zât denizinde bir damla gibi kaybolmasıdır. İşte bu, en büyük iftihardır.

Fakr ve Miskinlik: Zuhûr ve Bâtın Farkı

Fakr ve miskinlik kelimeleri sıkça birbirine karıştırılır. İkisi de yokluk ve ihtiyaç hâlini ifade etse de aralarında mühim bir mertebe farkı vardır. Miskinlik, sükûn hâlidir. Hiçbir şeye sahip olmama, hareket edememe, tam bir teslimiyet ve edilgenlik durumudur. Bu makamda Hakk, o kulda bâtındır, gizlidir. Kul, kendi hiçliğinin idrakinde sakindir.

Fakr ise, miskinlikten daha ileri bir kemâlât mertebesidir. Fakîr de kendi hiçliğinin farkındadır ama o, Hakk'ın zuhûr mahalli olmuştur. Miskinlik bir sükûnet ise, fakr bir faaliyettir; ama kulun değil, kulda Hakk'ın faaliyetidir. Terzibaba Hazretleri bu ince ayrımı şöyle belirtir:

Miskinlik Ulûhiyyet mertebesinin orada sükûnette olması, yani sâkin olması, kendi nefsaniyetinden kırıntı kalmadığından sâkin olmuş-tur, Hakk orada vardır fakat zuhura çıkmamıştır, kendi benliğinde, fakr’ın kemâlatında ise Hakk’ın orada zuhura çıkması vardır, aralarında ki, fark buradadır.

Miskin, varlığından tamamen soyunmuş, "ölmeden evvel ölmüş" bir sükûnet abidesidir. Fakîr ise, o ölü bedene Hakk'ın Hayy ismiyle tecelli ettiği, O'nunla gören, O'nunla işiten, O'nunla söyleyen bir zuhûr aynasıdır. Risâle-i Gavsiyye şerhinde geçen "Yemem, fakîrin yemesidir; içmem de fakîrin içmesidir" sözü, bu sırra işaret eder. Cenâb-ı Hakk, Zât'ı itibarıyla yeme içmeden münezzehtir. Fakat kendi varlığından fânî olmuş o fakîr kulunun sûretinde fiilleriyle zuhûra çıkar. Fakîrin yemesi, Hakk'ın Rezzâk isminin tecellisidir. Miskinlikte Hakk bâtın, fakrda ise Hakk zâhirdir. Biri celâlî bir fena, diğeri cemâlî bir bekā hâlidir.

Kulun Hakikati: Âriyet Varlık ve Mutlak İhtiyaç

Bütün bu sohbeti toparlayacak olursak, fakrın bizim aslî hakikatimiz olduğunu görürüz. Bizler, "mümkin varlıklarız". Yani var olmamız da yok olmamız da mümkündür; varlığımız kendimizden değildir. Varlığımız, Vâcibü'l-Vücûd olan Hakk'ın bir tecellisinden ibarettir. Dolayısıyla bizde olan ne varsa, O'ndandır. İlim, kudret, irade, hayat, görme, işitme... Hepsi bize âriyettir, ödünç verilmiştir. Mülkün gerçek sahibi O'dur. Bu hakikati idrak eden arif, dâima "fakr-ı hakîkî" yani gerçek fakr makamında durur. Terzibaba Hazretleri'nin şerhinde bu durum şöyle açıklanır:

Mümkinin kendi hakîkat-i zâtına nazaran hiçbir şeyi yoktur. Yani imkan dahilinde olanın sonradan var olanın kendi hakikati zatına nazaran hiçbir şey yoktur. Ve onda evsâf-ı kemâlden ilim, kudret ve irâde gibi ne kadar vasıf var ise hepsi ariyettir. Yani sonradan verilmiştir. Ve bu evsâf Hak Teâlâ hazretlerinindir. Binâenaleyh arif, hâlini bilip dâima fakr-ı hakîkî makamında durur.

İnsân-ı Kâmil, bu hakikati yaşayan kişidir. O bilir ki, kendinde kendine ait hiçbir şey yoktur. Beden elbisesi de, sıfatlar da, fiiller de O'nundur. Tıpkı Uhud Dağı'nın aslında "Ahad" Dağı olması gibi, bizim beden varlığımız da, o Ahad olanın tecelli ettiği bir "beyt", bir evdir. O evin içinde oturan "ben" değil, "O"dur. Bu idrake varan kişi, artık bir şey isteme, bir şeye hükmetme iddiasında bulunmaz. Çünkü bilir ki dileyen de O'dur, yapan da O'dur.

"Kul oldu fakr ile sabra tutulan" denmesi bundandır. Kulun payına düşen, kendi hiçliğini bilmek (fakr) ve bu hiçlikte Hakk'ın tecellilerini beklemektir (sabr). Gerçek zenginlik (gınâ), bu fakr idrakiyle Hakk ile zengin olmaktır. Duhâ Sûresi'nde Efendimiz'e hitaben "Seni yoksul bulup zenginleştirmedik mi?" buyrulması bu sırdır. O'nu nefsinden, kendi varlık iddiasından fakîr bulup, Kendi Vücûdu ile, Kendi isim ve sıfatları ile zengin kılmıştır.

Terzibaba Geleneğinde Fakr'in Yaşanması

Fakr, kelimelerin ve tanımların ötesinde, bir hâlin, bir yaşantının kapısını aralamak içindir. O, bir hikmet değildir ki akıl ile anlaşılsın; bir ilim değildir ki kitaplardan ezberlensin. O, seyr-i sülûk yoluna düşen sâlikin, adım adım nefsinden soyunma, varlık iddiasından vazgeçme ve nihayetinde kendi hiçliğini idrak ederek Hakk'ın varlığıyla var olma sanatıdır. Bu sanatı icra etmek, zâhirde bir yoksulluk değil, bâtında bir zenginliktir. Bu, malı mülkü atmak değil, kalbi mülk edinme derdinden kurtarmaktır. Bu yol, ateşten bir gömlektir; ama o gömleği giyen, nâr içinde nûru bulur.

Gönül Teknesi ve Dünya Denizi: Mülkü Kalpten Çıkarmak

Fakr denilince akla ilk gelen, eldeki avuçtakini dağıtıp bir lokma bir hırkaya tâlim etmektir. Bu, işin zâhirî bir yorumudur. Lakin hakikati bu kadarla sınırlı değildir. Terzibaba geleneğinde fakr, bir "hâl"dir ve bu hâlin merkezi, sâlikin gönlüdür. Mesele, dünyanın içinde olmamak değil, dünyanın bizim içimizde olmamasıdır. Efendi Babamızın sıkça başvurduğu tekne misali, bu sırrı en güzel şekilde açar:

“İttikâ malı elden çıkarmak değil, gönülden çıkarmaktır” sözünde olduğu gibi, bize de lâzım olan elimizdeki malı mülkü elden çıkararak fakirlik üzere yaşamak değil, gönüldeki muhabbetini oradan çıkararak, yük olarak taşımamaktır. Su üzerinde giden bir tekne, suyu kendi ilerlemesi için kullanırken oluşacak küçük bir delik ile içine su dolduğunda, o su onu batırmaktadır. Aynı şekilde bizim tekne hükmünde olan bedenlerimize açılan bir delikten girecek olan nefis suları orasını istilâ eder ve o tekneyi batırır, bu delikler olmadığı sürece o suyun üzerinde yüzülerek Hakk’a seyerân edilmektedir.

Bu misal, fakrın yaşantısındaki usûlü ve edebi ortaya koyar. Sâlik, dünya denizinde seyreden bir yolcudur. Dünya, yani kevnî âlem, seyrân için, Hakk’a ulaşmak için bir vasıtadır. Sorun suda, yani dünyada değil; suyun teknenin içine girmesindedir. O "nefis suları" dediği şey, dünyaya ait olanın sevgisi, hırsı, kaygısı ve sahiplenme arzusudur. Gönül teknesinde açılan o küçük delik, dünyaya ve nefse ait bir muhabbettir. O delik bir kere açıldığında, dünya sevgisi gönlü istila eder ve sâliki manen boğar, seyrinden alıkoyar.

Fakr, dünyadan kaçmak değil, dünyayı gönle sokmamaktır. Zenginlik, fakra mani değildir; yeter ki o zenginlik, gönülde bir put haline gelmesin. Nitekim Hz. Mevlânâ'nın işaret ettiği gibi, Hz. Süleyman (a.s.) o haşmetli mülküne rağmen bir "fakîr" idi. Çünkü mülk onun elindeydi, gönlünde değil.

Hz. Mevlânâ r.a., Hz. Süleyman'ın mal ve mülkü gönlünden çıkardığı için, kendisine fakır denildiğini ifade eder.

Sâlikin vazifesi, gönül teknesini her an teftiş etmek, nefsin açtığı delikleri tevbe ve zikirle tıkamak, dünya sevgisinin sızıntılarına karşı uyanık olmaktır. Bu uyanıklık, bu ittika hali, fakr yolunun ilk ve en temel adımıdır. Zira gönül, Hakk’ın nazargâhıdır. Oraya dünya sevgisi girerse, Hakk tecelli edecek mahal bulamaz.

Can Candan Alır: Mürşid Huzurunda Fakr İlmi

Sâlik bu ince sanatı, gönül teknesini batırmadan dünya denizinde yüzdürme ilmini nasıl öğrenir? Terzibaba irfanı bu soruya net bir cevap verir: Fakr, kitaptan değil, candan öğrenilir. O, kavlî (sözel) veya fiilî (eylemsel) bir meslek gibi talim edilemez. O, bir ruh hâlidir ve ancak bir ruhun tasarrufuyla bir başka ruha aktarılır.

Fakr istersen bu sıhhat ile kâimdir. Ne senin dilin ne de elin işe gelir! “Fakr” hakkında Abdullah Hafif (k.s.) buyurur ki “Fakr, imlâkin yokluğu ve sıfattan hurûcdur. Ya’ni, fakir hiçbir mülkü kendi nefsine izâfe etmez ve sıfât-ı beşeriyyenin hükmü altından çıkar... İşte ey sâlik, sen bu ma'nâyı tahsîl etmek istersen bu meslek şâir meslekler gibi kavlî ve fiilî değildir. Ya’ni, bunu tahsîl husûsunda ne dilin ve ne de elin dahli yoktur. Bu ancak mürşid-i kâmilin huzûru ve sıhhati ile hâsıl olur. Zîrâ rûhun hassasıdır. Cismin bunda hiçbir alâkası yoktur.

Fakr ilmi, bir kimya ilmi gibidir. Formülleri kitaplarda yazsa da, bir laboratuvarda, bir ustanın (mürşidin) el vermesiyle, göstermesiyle öğrenilir. Mürşid-i kâmil'in "huzuru" ve "sıhhati", işte o manevi laboratuvardır. Sâlik, mürşidin manevi iklimine girdiğinde, onun hâlinden etkilenir. Mürşidin kendi varlığında erimiş, nefsini Hakk’a teslim etmiş olması, sâlikin ruhunda bir ayna tesiri yapar. Sâlikin diliyle söylediği "fakr" kelimesi ile mürşidin sükûtuyla yaşadığı "fakr" hâli bir değildir.

Onun, ilmini can candan alır, ne defter yolundan ne de delilden almaz. Bir sâlikin rûhu bu zikrolunan fakr ilmini mürşid-i kâmilin rûhundan alır. Yoksa kitâb okumakla ve dilden lafız vâsıtasıyla işitmekle almaz.

Elbette kâmillerin eserleri, Mesnevî-i Şerîf gibi kitaplar da bu ilmin taşıyıcılarıdır. Lakin o kitapları okurken dahi, eğer sâlikin nasibi varsa, o ilmi kitabın satırlarından değil, o satırları yazdıran ruhun, yani eserin sahibinin ruhaniyetinden alır. Bu, her sâlike nasip olmayan, yüksek bir tasarruf gerektiren bir hâldir.

Eğer bir sâlik bu ilmi bu kâmil-lerin kitâbından alırsa yine onun rûhu, bu kâmillerin rûhundan almış olur. Nitekim bu ma'nâya binâenaleyh cenâb-ı Mevlânâ efendimiz: “Bizden sonra Mesnevi şeyhlik eder.” buyurmuşlardır. Fakat bu hassa âlem-i sûrette ervâh-ı aliyyeleri mutasarrıf olan ehassu’l-havâssa mahsûstur.

Bu sebeple Terzibaba yolunda yaşayan mürşidin, yani "can"ın önemi büyüktür. Fakr, mürşidin nazarında, sohbetinde, sükûtunda, sâlikin ruhuna işlenen bir nakıştır. Sâlik, mürşidinde kendi nefsanî varlığının yokluğunu, Hakk’a mutlak muhtaçlığını seyreder ve bu seyir, onu kendi fakrını idrak etmeye hazırlar.

Fakr Ateşinde Yanmak: Nefs ile Mücadele ve Varlığı Teslim Etmek

Mürşidin manevi nazarıyla tutuşan bu idrak kıvılcımı, sâliki rahat bırakmaz. Onu bir "fakr ateşi" kaplar. Bu ateş, hem bir lütuf hem de bir imtihandır. Lütufdur, çünkü o ateş sâlik ile Hakk arasındaki perdeleri yakar. İmtihandır, çünkü o ateş sâlikin nefsini, benliğini, varlık iddialarını da yakıp kavurur. Gavs-ı Âzam Abdülkadir Geylânî Hazretleri'nin dilinden Cenâb-ı Hakk şöyle buyurur:

Yâ Gavs-ı Â’zâm, Fakr ateşiyle yanan ve ihtiyaç ateşiyle münkesir birini görürsen yaklaş ona; şüphesiz ki benimle onun arasında perde yoktur!

Bu ateşte yanmak ne demektir? Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri bunu şöyle şerh eder:

Fakr ateşiyle yanmak, kendindeki varlığın Hakk’ın varlığı olduğu idrâk etmeye çalışmaktır. Ancak bu kişi bu arada nefsinden gelen tazyikler ile de zorlanmaktadır. Çünkü ilâhî nûr gelmeye başladığı zaman nârın ateşi sönmeye başlar.

Sâlikin en çetin mücadelesi burada başlar. Bir yanda Hakk’ın varlığının nûru kalbe dolmaya başlar, diğer yanda ise sönmekte olan nefsanî varlığın, yani benlik "nâr"ının (ateşinin) son çırpınışları, tazyikleri vardır. Sâlik, bu iki ateş arasında kalır. Bu, "Nefsini bilen Rabbini bilir" sırrına ermenin sancısıdır. Kişi, nefsini bildikçe, onun ne kadar aciz, muhtaç ve "hiç" olduğunu anlar. Bu anlayış, onu Yaratıcısına, yani Mûcidine karşı tam bir fakr ve ihtiyaç idrakine götürür.

Önce “Fuâd gönül” eğitimi alarak “Nefsini bilen rabb-ini bilir” ve daha sonra bunun “İcâd edenine tam bir fakr ve ihtiyaç içinde olmak gerektiğini,”

Bu mücadelede sâlik yalnız değildir. Mürşidi, bir "Terzi" (Hayyat) gibi, onun eskiyen, dar gelen nefs elbisesini söker, biçer ve ona Hakk’ın varlığından yeni bir "vücut elbisesi" diker. Bu Terzi, ismini "Hayat"tan, yani Hayy isminden alır. O, sâlike yeni bir manevi hayat bahşeder. Bu süreçte sâlik, Şirin’in aşkıyla dağları delen Ferhat gibi, kendi "şirin" yani tatlı görünen nefs dağını mürşidin irfan kazmasıyla delmek zorundadır.

...fakîrin şirin gibi görünen nefsini “Ferhât” gibi delmesi gerektiğini ve bunu “Hayat” ile yani şeddelenmesi ile “Hayyat” olan Terzi ile olacağını, bu Terzi’nin vücut elbisesini şekillendiren Hakk’tan başka bir şey olmadığını, yeni elbisesimi dikerken işine karışılmaması gerektiğini...

Sâlike düşen, bu ilahi terzinin işine karışmamak, teslim olmaktır. Bu teslimiyet, "ölmeden evvel ölmek" sırrının ta kendisidir. Nefs ölür, varlık iddiası biter ve sâlik, Hakk'ın varlığında yeni bir hayata doğar.

Yüz Karalığı ve Nişansızlık: Fakr Ehlinin Hâli ve Gerçek Kerâmet

Fakr ateşinde yanmış, nefs elbisesini çıkarmış, Hakk'ın diktiği yeni libası giymiş olan kâmilin hâli nicedir? Dışarıdan bakan onu nasıl tanır? Cevap, yine zıtların birliğinde gizlidir. Fakrın kemâli, "yüz karalığı" ile tabir edilmiştir. Bu, ilk bakışta olumsuz gibi görünen ifade, tasavvufun en derin sırlarından birini barındırır.

Hadis-i Kudsi: “El-fakru sevâdü’l-vechi fi’d-dâreyn” yâni “Fakr iki cihânda yüz karasıdır”

Efendi Babamız bu sırrı şöyle açıklar:

Burada bahsedilen yüz karalığı Hakk’ın tamamen zâti yaşantısıdır... Yüz karalığı bizim bireysel varlığımızda ise nefsâni sıfatların tamamen ortadan kalkarak salt yaşam yâni Hakk’ın varlığı olarak kalmasıdır. Eğer kendi varlığımızın bize ait olmadığını idrâk edersek o zaman beşeri varlığımızdan çıkıp gerçek varlığımızın idrâkine geçmiş oluruz ki birinci yokluk yâni dünyâdaki yokluk budur. Kişinin vechi yâni var zannettiği birimsel varlığı ortadan kalktıktan sonra orası a’mâ yâni yokluk hükmüne girer.

"Yüz karalığı", bireysel yüzün, kimliğin, benliğin silinmesidir. Sâlikin beşerî vechi (yüzü) ortadan kalkınca, geriye Zât'ın A'mâ mertebesindeki hükümleri kalır. Bu, fenânın ve yokluğun en ileri derecesidir. Bu yokluk, aynı zamanda en büyük varlıktır. Bu hâle eren kimsenin kendine ait bir "nişanı", bir alameti, bir kimliği kalmaz. O, halkın içinde bir halk gibi yaşar. Onu diğerlerinden ayıran özel bir kıyafeti, özel bir tavrı, bir keramet iddiası yoktur.

Hakk ehlinin olmaz nişanı, denmiştir. Eğer bir kimsenin üstünde belirleyici bir kimlik varsa o kimse o kimlik ile perdelenmiş demektir. Yani o kisve ile diğerlerinden farklı göründüğünden sadece o mertebenin ehli olmaktadır bu da o mertebe ile kayıtlanmak demektir. Şöyle bir anlatım vardır. Ne puşu abâ cem ol, Ne puşu abâ fakr ol, Bir bilinmez sûret içre padişahı âlem ol.

Gerçek keramet, havada uçmak, suda yürümek değildir. Bunlar, nefsini aldatmak isteyenler için birer istidraç, birer tuzak olabilir. En büyük keramet, kibir, gurur ve benlikten arınıp Hakk'ı idrak etmektir. En büyük keramet, fakr kapısında bekleyebilme edebi ve sabrıdır.

Ol Hakk-perest kerâmettir sana; Eğer kibir, gurur ve benlik olmazsa. ... Gözet Hakk dergâhında fakr kapısını; Bırak mekri ve istidrâc vesilelerini.

Terzibaba geleneğinde fakrın yaşanması, böyle bir yolculuktur. Gönül teknesini dünya sularından korumakla başlar, bir mürşid-i kâmil'in ruhaniyetinde "can candan" ilim almakla devam eder, "fakr ateşi"nde yanarak nefs ile mücadele etmekle olgunlaşır ve nihayetinde "yüz karalığı" denilen nişansızlık, kimliksizlik ve mutlak teslimiyet makamında karar kılar. Bu yolun yolcusuna düşen, varlık iddiasını bırakıp yokluk kapısını çalmaktır. Zira o kapı açıldığında, içeride bekleyenin Hakk'ın bitimsiz zenginliğinden başkası olmadığı görülecektir.

Füsûsu'l-Hikem'de Fakr

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet deryası olan Füsûsu'l-Hikem'de, fakr kavramı bir yoksulluk hâli değil, bir vücûdî idrak, bir varlık şuuru olarak görülür. O, fakrı zâhirî bir yoksunluktan alıp, hakikatin en derin menzillerine taşır. Fakr, bu mektepte, Hakk’a vuslatın anahtarı, mârifetin ise ta kendisidir. Bu, eldeki avuçtaki malı mülkü dağıtmanın ötesinde, gönüldeki "ben" mülkiyetini sahibine iade etme sanatıdır.

Şeyh-i Ekber, bu derin hakikati en billur hâliyle Mûsevî hikmetin içinde, yani Fass-ı Mûsevî'de bizlere açar. Hz. Mûsâ'nın (a.s.) Medyen'e hicretinde yaşadığı bir an, fakrın ne demek olduğunu anlatan bir ders levhası gibidir. Firavun'un zulmünden kaçıp yorgun argın Medyen'deki bir kuyunun başına vardığında, hayvanlarını sulamaya çalışan iki çaresiz kadına yardım eder. Karşılık beklemeden, sırf Hakk rızası için o ağır kovayı çeker, hayvanları sular. Sonra bir gölgeye çekilir ve şöyle niyâz eder:

İmdi Medyen'e geldi. İki cariyeyi buldu. Min-gayri-ecr onlar için saky etti. Ba'dehû zıll-ı ilâhîye iltica eyledi. "Yâ Rabbi hayırdan bana inzal eylediğin şeye muhakkak ben fakirim" (Kasas, 28/24) dedi. İmdi kendisinin saky amelinin aynını, Allah Teâlâ'nın kendisine inzal eylediği hayrın aynı kıldı; ve nefsini, indinde olan hayırda, Allah'a fakr ile vasf eyledi.

Buradaki incelik şudur ki, Hz. Mûsâ, az önce kendi kudretiyle yaptığı bir fiili, yani "saky" eylemini (sulama işini), Cenâb-ı Hakk'ın kendisine "inzâl eylediği hayrın" ta kendisi olarak görmektedir. "Ben yaptım" demez. Aksine, "Yâ Rabbi, bu iyiliği yapma gücünü ve imkânını bana Sen lütfettin. Bu fiil, Senden bana inen bir hayırdır ve ben, Senden gelecek her türlü hayra sonsuz derecede muhtacım (fakirim)" der. Hakiki fakr budur. Fiili işlerken fâili unutmamak, kudretin sahibini bilmektir. Kendi fiilinde kendi varlığını değil, Hakk'ın tecellîsini görmektir.

Bu hâl, sadece bir ahlâkî erdem değil, bir mârifet mertebesidir. İrfan yolunda "su", daima "ilim" remzidir. Nitekim Şeyh-i Ekber'in şârihleri de bu noktaya dikkat çekerler:

Ve “su” ilmin sûretidir. Bunun için İbn Abbas (r.a.( أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً )Rad 13/17) [Semâdan su inzâl etti.] âyet-i kerîmesini “ilim” ile tefsîr etti. Binâenaleyh Mûsâ (a.s.) o iki câriyeye ilmi ifâza buyurdu ki, o ilim, her ne kadar sûrette gayrı ise de, hakîkatte Allah Teâlâdan istifâza eylediği şeyin “ayn”ıdır.

Hz. Mûsâ, o kuyudan sadece su değil, Hakk’tan aldığı ilim ve hikmet feyzini çekip ihtiyaç sahiplerine dağıtmaktadır. Lâkin bu dağıtma anında bile bilir ki, dağıttığı ilim kendisinin değildir. O sadece bir kanaldır. Feyzin menbaı Hakk’tır. Bu yüzden, en büyük hayrı işlerken bile en derin fakrını idrak eder. Feyzin bir mahalle gelebilmesi için, o mahallin kendi benlik iddialarından, enâniyetten boşalmış olması şarttır. Hz. Mûsâ, bu duasıyla kalbini mâsivâdan boşalttığını ve ilâhî feyze tamamen açık, yani "fakir" olduğunu ikrar etmektedir.

Zîrâ feyz ancak isti'dâd hase-biyle hâsıl olur; ve husûl-i feyz için, fâiz olan maʼnâya münâfî olan şeyden, belki mâsivallâhın kâffesinden, mahallin hulüvvü şarttır; ve fakîr-i tâm nev'-i beşerden kâmil-i mutlak olan kimsedir.

"Fakîr-i tâm", yani tam ve kâmil fakir, ancak İnsân-ı Kâmil'dir. Çünkü o, varlığında Hakk'tan gayrı bir şey görmez.

Bu fakr idraki, varlığın kendi yapısında gizli bir sırdır. Varlık, Zât-ı Mutlak'ın kendi kendine tecellîsinden ibarettir. Mutlak Vücûd, Vâhidiyyet mertebesinden Rûh mertebesine tenezzül ettiğinde, yani ilk taayyün belirdiğinde, üç temel mârifet ortaya çıkar:

Ma’lûm olsun ki, “vücûd” hakîkati insâniyye olan vâhidiyyet mertebesinden, rûh mertebesine tenezzül ettiği vakit, üç ma’rifet oluştu ki, birisi “nefs ma’rifeti”, ya’ni kendi zâtını ve hakîkatini bilmek, diğeri “Mübdî’ine ma’rifet”, ya’nî kendisini var edeni bilmek; üçüncüsü “Îcâd edicisine karşı fakr ve ihtiyâcını” bilmektir.

Fakr idraki, varlığın şafağında, ruhun kendi hakikatini bilmesiyle birlikte doğan üç temel bilgiden biridir. Nefsini bilen, onu var edeni bilir ve onu var edene karşı mutlak muhtaçlığını, yani fakrını bilir. Bu, sonradan kazanılan bir sıfat değil, varlığımızın dokusuna işlenmiş aslî bir hakikattir. "Ben" dediğimiz bu kesif vücudumuz, bu fâni kimliğimiz, hakikatte nedir?

...ârif görür ki, ilm-i Hakk'ta peydâ olan [ayn-ı sâbitesi](/wiki/A'yân-ı Sâbite) ism-i Hakk'ın; ve hazret-i şehâdette, ya'ni bu dünyâda "ben, ben” dediği sûret-i vücûdu ise, ayn-ı sâbitesinin sûretleridir. Vücûd-ı kesîfi ise, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın tenezzülâtından husûle gelmiş olan bir taayyündür. Binâenaleyh cemî'-i mevâtında Hakk'a müftekirdir. İşte bu fakrdan nâşî, kendisi için ortada “ben”im diyecek bir vücûd bulamaz; ve görür ki, kendisinin enâniyeti bir vehm-i mahzdan ibârettir.

"Ben" dediğimiz şey, ilm-i ilâhîdeki ezelî hakikatimizin (ayn-ı sâbite) bu şehâdet âlemindeki bir gölgesidir. Varlığımızın her zerresi, her an, var olmak için Mutlak Vücûd'a muhtaçtır. Bu mutlak muhtaçlık halinin idrakine "fakr" denir. Bu idrake ulaşan ârif, "benim" diyeceği bir varlık bulamaz. Benliğinin, sadece bir vehimden ibaret olduğunu anlar.

Bu idrak, sâliki "fakr ile süslenmek" denilen bir hâle getirir. Bu süs, malı mülkü terk etmek değil, nefsini terk etmektir. Bu, şiddetli aşk ve muhabbetin, yani heyemânın bir neticesidir.

"Fakr"dan murâd “fakr-ı sûrî", ya'ni bilcümle mâmelekini terke- dip nân-pâreye muhtâc olacak bir hâle gelmek değildir. Belki kemâl-i he- yemânı ve Hakk'a olan ifrât-ı aşkı sebebiyle kendi nefsinden fânî ve Hakk'la bâkî olmaktır.

Aşk o kadar şiddetlenir ki, âşık kendi varlığını unutur, sadece Maşuk'u görür. Bu fenâ (yok oluş) hâli, fakrın en kâmil derecesidir. Bu fenâya eren kimse, artık mecâzî varlığının karanlığından ve kesâfetinden kurtulur. Gölge, ışığı engelleyen kesif bir cisimden doğar. Sâlikin vehmî benliği de böyle bir kesâfettir. Fakr ile bu benlik ortadan kalkınca, sâlik "nûr-ı mahz" (saf nur) olur. Nurun ise gölgesi olmaz.

Böyle bir kimse Muhammed (s.a.v.) Efendimiz gibi bî-sâye olur. Çünkü artık o nûr-i Hak olur; ve nûrun sâyesi olmaz... Ya'ni mevhûm olan vücûd-ı mecâzî zulmetinden halâs olup nûr-i mahz olur.

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) "Fakr benim övüncümdür" buyurması, işte bu mertebeyedir. O, yoklukla değil, kendi varlığında Hakk'ın varlığını bulmakla, kendi fiilinde Hakk'ın fâil olduğunu bilmekle iftihar etmiştir. Ârif, bu makamda bilir ki her ne oluyorsa, Hakk'tandır. Bu yüzden Hz. Mûsâ, yaptığı en güzel amelin ardından dahi "Yâ Rabbi, Senden gelecek hayra ne kadar da muhtacım!" diyerek, varlığının özündeki o ezelî ve ebedî fakrı dile getirmiş, bizlere de mârifetin yolunu göstermiştir. Varlığını Hakk'a iade edenin fakrı, O'nunla zengin olmaktır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Fakr, sadece bir muhtaçlık idraki değil, aynı zamanda varlığın en temel sırlarından birine açılan kapıdır. Bu kapıdan geçenin karşısına çıkan manzara, akılların durduğu, izafiyetin ortadan kalktığı bir Cem makamı halidir.

Fakr yolculuğunun nihayetinde sâlik, kendi mevhum varlığından öyle bir soyunur ki, geriye kendinden bir eser kalmaz. Varlığını Hakk’a teslim edişi, bir yok oluş değil, hakikatiyle var oluştur. Bu hal, mecazî varlığın karanlığından kurtulup, saf nur olmaktır.

Çünkü artık o nûr-i Hak olur; ve nûrun sâyesi olmaz; ve Cenâb-ı Fahr-i âlemin iftihâr eylediği fakr için fenâ zînet olunca, bî-sâye olan şem'in alevinin ucu gibi, o kimse de bî-sâye olur. Ya'ni mevhûm olan vücûd-ı mecâzî zulmetinden halâs olup nûr-i mahz olur.

Gölge, bir ışık kaynağının önüne kesif bir cisim çıktığında oluşur. Sâlikin “ben” dediği, nefsine izafe ettiği kesif varlık iddiası, onun gölgesidir. Fakr ateşiyle bu kesif “ben”lik eridiğinde, fenâ bulduğunda, ortada gölge oluşturacak bir cisim kalmaz. O artık nûr-ı mahz (saf nur) olur. Tıpkı bir mum alevinin ucu gibi; kendisi ışığın kaynağı olduğu için gölgesi olmaz. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) “Fakr benim övüncümdür” buyurarak işaret ettiği yüce makam budur. Fakr ile süslenen fenâ, kişiyi bî-sâye (gölgesiz) kılar. Artık o, Hakk'ın nuruyla gören, duyan, tutan bir mazhar haline gelir.

Sâlik bu gölgesizlik makamına nasıl ulaşır? Cevap, sağlam olanı kasten kusurlu kılmaktan geçer. Tıpkı Hızır (a.s.) kıssasında olduğu gibi.

İşte sana iki seçenek, hangisi işine gelirse onu yap! Hızır (a.s.) iki yetîm çocuğun gemisini, melik-i gāsıbın elinden kur- tarmak için deldi. Sen dahi sefîne-i vücûdunu gāsıb olan ehl-i dünyanın elinden halâs etmek için şıkk-ı evvelde, beyân olunan tarzda ta'yîb edip, zararlarından emîn ol!

Varlığımız, sefîne-i vücûd (vücut gemisi) gibidir. Bu gemi, dünyaya sağlam, kusursuz bir şekilde demir atarsa, dünya ehli olan "gaspçı kral"ın, yani nefsin ve dünyevî hırsların dikkatini çeker. Hızır (a.s.), yetimlerin gemisini o zalim kralın gasbından kurtarmak için onu delerek kusurlu hale getirdi. Kral, işe yaramaz gördüğü gemiye tamah etmedi.

Sâlikin de yapması gereken budur. Vücut gemisini, benlik davasını, dünyevî hırsların gözünde "ayıplı" hale getirmelidir. Fakrı kuşanarak, kibir yerine tevazuyu, zenginlik iddiası yerine muhtaçlık şuurunu seçerek... Kendini öne çıkarmak yerine, her kemâli asıl sahibine, Hakk’a iade ederek bu gemiyi delmiş olur. Böylece dünya ehli ondan yüz çevirir ve onu Hakk ile baş başa bırakırlar. Emniyet ve kurtuluş, bu zâhirî kusurun içindeki bâtınî hazinededir.

Bu durum, bizi varlığın temel işleyişindeki zıtların birliği hikmetine götürür. Varlık, zıtların birbirine muhtaçlığı ve birbirini tamamlamasıyla ayakta durur. Şeyh-i Ekber Hazretleri bu sırrı İlahi İsimler üzerinden açıklar.

O’nun ism-i Batın’ı zuhurda ism-i Zahir’ine muhtaçtır. Batın ismi zuhura çıkması için zahir ismine muhtaçtır . Ama bu zahir ismi de kendi ismidir başkasının değildir ki. Zuhurda muhtaçtır derken bir gayride zuhur var da ona muhtaçtır değil. Bu isimler kendi aralarında birbirine fakrdır, birbirine ihtiyaç sahipleridir. Bizler ise Hakkın Zahir isminin mazharlarıyız.

Bâtın (gizli) olanın bilinmesi, ancak Zâhir (görünür) olan ile mümkündür. Zâhir de mânâsını Bâtın’dan alır. Bu, ilahi bir tenzih-teşbih dengesidir. Bizim fakrımız, yani yokluk ve muhtaçlığımız, Hakk’ın Ganî (mutlak zengin) isminin tecellîsi için bir ayna olur. Bizim fakrımız olmasaydı, O’nun zenginliği nasıl bilinecekti? Bizim aczimiz olmasaydı, O'nun kudreti nasıl zuhur edecekti? "Yok"luğumuz, O'nun "var"lığına bir tecellîgâh olmaktadır. Bu, zıtların birbirini var kıldığı Tevhid muktezası bir durumdur.

Bu idrake eren kâmil arifin hali ise bambaşkadır. O, kendinde hiçbir güç, irade veya tesir görmez. Her şeyi aslına iade etmiştir. Bu yüzden onun hakkında "Ârifte himmet olmaz" denilmiştir. Bu, arifin kendinden menkul bir güçle bir şeye tesir etme iddiasından tamamen vazgeçtiğini ifade eder.

Mümkinin kendi hakîkat-i zâtına nazaran hiçbir şeyi yoktur; ve onda evsâf-ı kemâlden ilim, kudret ve irâde gibi ne kadar vasıf var ise hepsi âriyettir; ve bu evsâf Hak Teâlâ hazretlerinindir. Binâenaleyh ârif, hâlini bilip dâimâ fakr-ı hakîkî makāmında durur; ve âriyet olan o evsâf ile zâhir olmaz.

Ârif bilir ki, kendisinde görünen bütün kemâl sıfatları, hakikatte ona ait değildir; bunlar, Zât-ı Mutlak'tan kendisine ödünç, âriyet olarak verilmiştir. O, dâimâ fakr-ı hakîkî (hakiki fakirlik) makamında durur. Bir fiil veya himmet zuhur edecekse, bunun kendi nefsinden değil, Hakk’ın iradesinin kendi üzerinden bir tecellîsi olduğunu bilir. Tıpkı ayette buyurulduğu gibi: "Attığın vakit sen atmadın; velâkin Allah attı." (Enfâl, 8/17). Bu, fakrın en ileri mertebesidir: fiilin fâilini, sıfatın mevsufunu, varlığın sahibini bilip her şeyi O’na teslim etmektir.

Bu teslimiyet, ârifin "furkânı"nı, yani hayrı şerden ayırt etme yetisini de avamınkinden farklılaştırır.

Velâkin bütün mertebelerin hakkını îfâ eden vâris-i kâmilin (kâmil vârisin) furkānı sâirlerin furkānından erfa'dır, yani yüksektir. Çünkü bu mertebede Hak, cem'iyyet-i ilâhiyyesi ile abdde zâhir; ve abd dahi o cem'iyyete maz- har olduğu hâlde, Hakk'ın vücûb-i zâtîsi, abdin fakr-ı zâtîsi ile tefrîk olunur.

Kâmil arifin furkânı, Hakk'ı halktan ayırmak değil, Hakk'ı bütün ilahi isimlerinin toplamıyla (cem'iyyet-i ilâhiyye) halkta ve her bir zerrede müşahede ederken, aynı zamanda kulun zâtî fakrını ve Hakk'ın zâtî zorunluluğunu (vücûb-i zâtî) birbirinden ayırabilme hikmetidir. Bu, ateşte kıpkırmızı kesilmiş demir gibidir. "Cem" makamında o demir, ateşin sıcaklığı ve rengiyle bir olmuştur. Ama "fark" makamında biliriz ki, demir yine demirdir, ateş değildir. İşte kâmil insan, bu cem ve fark makamlarını birleştiren, Hakk ile halk arasında Muhammedî mîzanı kurabilen kişidir. O, her şeyde Hakk'ı görür (cem), ama aynı zamanda her şeyin kendi mertebesindeki haddini ve Hakk'a olan zâtî fakrını da bilir (fark).

Bu zirveye ulaşan yol, yine içe dönüktür. Hz. Musa'nın Medyen suyunda hayvanları suladıktan sonra bir ağacın gölgesine çekilip yaptığı dua, bu içe dönüşün en güzel misalidir.

Cenâb-ı Mûsâ zıll-ı ilâhî olan kendi hakîkatine ve ayn-ı sâbitesine müteveccih olup: “Yâ Rab, hayırdan bana inzâl eylediğin şeye ben muhtâcım!” (Kasas, 28/24) dedi... Nefsini de ilm-i ilâhîde olan hayırda Allah Teâlâ’ya fakr ile vasfeyledi.

Hz. Musa, yaptığı iyiliğin karşılığını beklemek yerine, bir ağacın gölgesine çekildi. O gölge, Şeyh-i Ekber'in yorumuyla, onun kendi hakikati olan ayn-ı sâbitesinin gölgesidir (zıll-ı ilâhî). O, kendi hakikatine dönerek, yaptığı "sulama" fiilinin bile, aslında Hakk'ın ona indirdiği bir "hayır" olduğunu ikrar etti. "Bana indirdiğin hayra muhtacım" diyerek, fiilin fâili olma iddiasından sıyrıldı ve kendi zâtî fakrını en kâmil manada ortaya koydu.

Nihayetinde fakr, abd-i mahz (saf kul) olmaktır. Öyle bir kul ki, talebi bile kulluğunu ispat içindir. Nefsanî bir arzu için değil, "Ya Rabbi, ben Senin muhtaç kulunum, Sen ise Ganî olan Rabbimsin" hakikatini yaşamak için ister.

Yani kendi fakrını, hakkın ganiliğini daha çok ortaya getirip kendini daha iyi anlamak için ister, muhtaçlığını ortaya getirir. Bütün işlerini Hakka bırakıp sukut etmeyi ihtiyaç duyarsa da susar.

Füsûs deryasından süzülen fakr hikmeti budur. Kendi vücut gemini kasten kusurlu kılarak dünya kralının şerrinden kurtarmak; zıtların aslında birbirine ayna olduğunu idrak etmek; gölgesiz bir nur oluncaya dek benlik iddiasından erimek ve nihayetinde her şeyi sahibine teslim edip, "Ârifte himmet olmaz" sırrına ermektir. Bu, bir yokluk değil, en kâmil var oluştur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Fakr

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i, hakikatleri kıssalarla, temsillerle gönüllere nakşeder. Fakr bahsi de bu deryanın en derin yerlerinden biridir. Mevlânâ, fakrı bir yoksunluk olarak değil; bir emniyet, bir iftihar, bir saltanat olarak anlatır. Lakin bu yolun tehlikelerine karşı da uyanık olmamızı tembihler.

Kırık Gemi, Sağlam Sığınak: "Emniyet Fakr İçindedir"

Dünya ehlinin aklı, sağlamlığa, kusursuzluğa meftundur. Hazret-i Pîr ise bu aklı tersine çevirir. Hakikat yolunda emniyetin, sağlamlıkta değil, kırıklıkta olduğunu söyler. Hızır (a.s.) ile Musa (a.s.) kıssasına atıfla, bu derin sırrı şöyle açıklar:

Mâdemki kırık kurtuluyor, kırık ol! Emniyet fakr içindedir, fakra git!

Sağlam gemileri, zalim bir kralın gasbettiği bir diyarda, Hızır (a.s.) bindiği sağlam gemiyi kasten delerek onu "kusurlu" hale getirir. Böylece gemi, zalimin gözünde değersizleşir ve kurtulur. Sâlikin [sefîne-i vücûd](/wiki/sefine-i-vucud)u, yani varlık gemisi de böyledir. Benlik, enaniyet, "Ben varım" iddialarıyla donatılmış sağlam bir gemi, nefsin, şeytanın ve dünya ehlinin tam da istediği şeydir.

Bu gemiyi onların elinden kurtarmanın yolu, onu "kırık" hale getirmektir. Bu kırıklık, acziyetini, hiçliğini, Hakk'a olan mutlak muhtaçlığını, yani [fakr](/wiki/fakr)ını idrak etmektir. "Bende bir şey yok, her şey Sendendir Yâ Rab!" diyerek o gemide bir delik açmaktır. O delikten içeri, Hakk'ın rahmeti dolar. O zaman nefs ve şeytan, bu "kusurlu", kendinden bir varlık iddia etmeyen gemiden yüz çevirir. Emniyet, işte bu "fakr" limanındadır.

Bu sebepledir ki, Fahr-i Kâinat Efendimiz (s.a.v.), "Fakirlik benim övüncümdür" (الفقر فخرى) buyurmuşlardır. Bu, zâhirî yoksullukla övünmek değil, Hakk'tan başka her şeye karşı fakir, yalnızca O'na muhtaç olma haliyle, yani tevhidin zirvesiyle iftihar etmektir. Yine o Sultan'ın, "Yâ Rabbî, beni miskin olarak yaşat, miskin olarak öldür ve miskinler zümresi içinde haşret!" duası da bu sırra işarettir.

Mevlânâ, bu hikmeti bir başka temsil ile daha somutlaştırır. Savaş meydanlarının şanlı, süslü atları ile bir saka eşeğinin hâlini karşılaştırır. Saka eşeği, atların güzel gıdalarına imrenir. Fakat sonra, savaş dönüşü o atların bedenlerine saplanmış okların çıkarılışını, çektikleri acıyı görür ve şöyle der:

O eşek onu gördü ve dedi ki: "Ey Huda, ben fakr ve âfiyete rıza verdim!"

Dünyanın şanı, şerefi, zenginliği, o savaş atlarının süslü gıdaları gibidir; lezzetli görünür ama sonu yara ve acıdır. Fakr ise, o saka eşeğinin arpa samanına benzer; zâhirde gösterişsizdir ama içinde âfiyet ve selamet vardır.

Sıhhat Perdesi, Dert Kapısı: Hakk'a Yaklaştıran Meşakkat

İnsan, tabiatı gereği rahata, sağlığa ve bolluğa meyleder. Hazret-i Mevlânâ, bu bakışı da düzeltir. Onun irfan mektebinde, en büyük perdeler, en tehlikeli [hicap](/wiki/hicap)lar, bazen nimet zannettiklerimizdir:

Hak ile kul arasında hicâb ikidir; bâkî hicâblar bundan zâhiri olur: O da sıhhat ve mâldır. Sahîhu'l-beden olan kimse "Hani Hak? Bilmiyorum ve görmüyorum!" der. Kendisinde maraz peydâ olunca, "Yâ Allâh, yâ Allâh!" demeye başlar; ve Hak ile hem-râz olup tekellüm eder. Binâenaleyh gördün ki, o sıhhat onun hicabı idi ve Hak o maraz altında gizlenmiş idi...

Sıhhat ve mal, insana bir sahte yeterlilik hissi verir. Nefs, bu sahte güçle kibirlenir, Rabbini unutur. [Gaflet](/wiki/gaflet) içinde, "Ben" demeye başlar. Fakat bir dert, bir hastalık gelince, o sahte benlik kalesi çatırdar. İnsan, aczini anlar. "Aman Yâ Rab!" feryadı, sıhhat perdesini yırtan bir neşter olur. O halde dert, hakikatte bir derman, Hakk'a açılan bir kapı değil midir?

Hak der ki: "Nihayet meşakkat ve dert seni yalvarıcı ve doğru yaptı!"

Cenâb-ı Hakk, kuluna sanki şöyle seslenir: "Ey kulum, sen rahatlık içinde iken Beni hatırlamıyordun. İşte bu dert seni Bize yöneltti, seni Bize yalvaran bir sâdık kul yaptı." Öyleyse şikâyet, seni O'nun kapısına getiren dertten değil, seni O'nun kapısından uzaklaştıran nimetten olmalıdır.

Mevlânâ bu sırrı bir başka temsil ile sunar: Mü'min, içi boş bir müzik aleti gibidir.

Peygamber "Mü'min mizherdir; boşluk zamanında nâle-gerdir" buyurmadı mı?

"Mizher" yani ud veya "mizmer" yani düdük, ancak içi boş olduğu zaman güzel sesler çıkarır. Mü'minin kalbi de böyledir. Dünya ile, mal ile, benlik ile dolu bir kalp, Hakk'a [niyaz](/wiki/niyaz) edemez. Ancak ne zaman ki o kalp, fakr ile, yani dünyevî doluluklardan boşalırsa, işte o zaman içli, yanık ve makbul feryatlar ondan zuhûr etmeye başlar.

Şeytanın Tuzağı ve Yolun Tehlikesi: "Fakr Küfre Yakındır"

Madem fakr bu kadar yüce bir makamdır, neden Efendimiz (s.a.v.)'den "Fakirlik neredeyse küfür olacaktı" (كاد الفقر ان يكون كفراً) şeklinde bir ikaz da rivayet edilmiştir? Hazret-i Mevlânâ, fakrın bu iki yüzünü de bize gösterir.

Öncelikle, şeytanın en büyük hilelerinden birinin, insanı fakirlikle korkutmak olduğunu anlatır. Bu, [tevekkül](/wiki/tevekkul) kalesine yapılmış bir saldırıdır:

Zîrâ ki şeytan onu fakrdan korkutur. Sabrının beygirini akr ile öldürür.

Şeytan, kula sürekli "Ya aç kalırsan?" diye fısıldar. Bu vesvese, kulun sabrını tüketir. Fakirlikten korkan insan, infak edemez, hırs yapmaya başlar. Hakk'ın Rezzâk olduğuna olan imanı zedelenir.

İkinci ve daha tehlikeli nokta ise, zâhirî fakirliğin getirdiği şiddetli ihtiyacın, sâliki yoldan çıkarabilme ihtimalidir. Mevlânâ, bu hadîs-i şerîfi, sahte şeyhlerin tuzağını anlatırken kullanır:

Husûsiyle o kimselerin son derece fakrı ve ihtiyacı olursa o şeyh-i müzevvirin "Bizim tekkeye gel! Bol bol ye, iç ve râhat et!" diye vâki' olan teklifini derhal kabûl eder ve işin sonunu düşünemez. Zîrâ Nebî (a.s.) "كاد الفقر ان يكون كفراً" ya'ni "Fakr küfür olmaya karîbdir" buyurmuştur.

Yolun başında, henüz manen güçlenmemiş bir tâlip, şiddetli bir maddi ihtiyaç içindeyse, sahte rehberlerin en kolay avı olur. Zira sahte şeyh, ona maneviyat değil, dünyalık vaat eder. Aç ve çaresiz sâlik, bu teklife kolayca kanabilir. İşte bu, fakrın insanı küfre, yani hakikatten yüz çevirmeye sürükleyebileceği anlardan biridir. Mesnevî'deki bedevî kadın ve kocasının hikâyesi de, manevi idrakten yoksun bir fakirliğin nasıl bir şikâyet ve isyan kaynağı olduğunu gösterir. Kadın, fakirliklerini bir zillet olarak görür ve kocasına sürekli sitem eder:

Şöyle ki, bütün bu fakr u cefâyı biz çekiyoruz; herkes âlemde hoştur ve biz nâ-hoşuz. Bizim ekmeğimiz yok, bizim ekmek katığımız elem ve haseddir.

Bu hal, irfanî fakrdan ne kadar uzaktır! Biri iftihar, diğeri isyan; biri selamet, diğeri felakettir.

Fakr Hırkası Altındaki Manevî Saltanat

Velîlerin neden zâhirî fakr hırkasını giymeyi tercih ettiklerini bu incelikler ışığında daha iyi kavrarız. Onların bu hali, bir acziyet değil, bir saltanat ilanıdır. Ancak zâhir ehlinin gözü bu saltanatı görmez. Onlar, dervişleri "lüpçü ve bedava yiyici" olarak görürler. Mevlânâ, bu sığ bakışa şöyle cevap verir:

Evliyânın çoğu fakr-ı sûrîyi ihtiyâr ettiklerinden, dünyanın debdebe ve âlâyişine mağrûr olan nefis sahibleri onlara lüpçü ve bedâva yiyici nazarıyla bakarlar... Ya'nî, davul ve bayrak ve mızıka sûrî hükümdarların mülkü olup onların sıyt u şöhretini i'lân ettiği gibi Hak tarafından evliyâya ihsân olunup davul ve bayrak mesâbesinde olan kerâmât dahi onların mülküdür ve onların sıyt u şöhretini nâsa i'lân eder.

Nasıl ki dünyevî sultanların saltanatını davullar ve bayraklar ilan ederse, Allah dostlarının manevî saltanatının davulu ve bayrağı da onların fakrıdır. O yamalı hırka, onların dünya mülküne esir olmadıklarının, asıl Mülk Sahibi'ne kul olduklarının ilanıdır.

Hazret-i Pîr, bu sırrı daha da ileri götürür ve zâhirde zengin olanın aslında fakir, zâhirde fakir olan velînin ise asıl zengin olduğunu anlatır. Kâinatın bütün rızkı, devrin kutbunun, yani [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)'in manevî tasarrufundan geçer.

Ey zâhirde zengin olan kimse! Sana gelen bütün altınlar ve ipekli kumaşlar bu fakr-ı sûrîyi ihtiyâr etmiş olan kutb-ı zamandan gelir. Binâenaleyh sen sûrette ve zâhirde her ne kadar zengin isen de, ma'nâda fakîrsin ve muhtâcsın. Âgâh ol, ey zengin görünen fakîr! O zâhirde fakîr görünen ma'nâ âlemindeki zengine bir zekât ver!

Bu, Zâhir ile Bâtın'ın nasıl birbiri içinde gizlendiğinin en güzel ifadesidir. Zengin, malının sadakasını verirken, aslında o malın kendisine gelmesine vesile olan manevî zengine, yani o fakir görünümlü velîye bir şükran borcu ödemektedir.

Sözün özü, Hazret-i Mevlânâ'nın dilinde fakr, çok katmanlı bir hakikattir. Bir yanda, kırık bir gemi gibi sâliki dünya zalimlerinden koruyan bir selamet kalkanıdır. Diğer yanda, şiddetli ihtiyaç anında sâliki sahte rehberlerin tuzağına düşürebilecek bir tehlikedir. O, öyle bir yokluktur ki, varlığın ta kendisidir. Öyle bir kırıklıktır ki, en sağlam sığınaktır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Fakr kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 1: "Çocuk büyüyüp elini ayağını kullanmaya başlayınca, hayatta mihnete ve ıstıraba düşer. Bunun gibi insan kendinde kudret görür ve Hakk'ın karşısında tasarrufa kalkarsa, karşısına bu ta[lihsizlikler gelir]."
Cilt 2: "Vücutta ikilik yoktur, bu ikilik vehmîdir. Bu sebeple 'yılan'dan kasıt, şerîatın sağlam dağını saran vehimdir."
Cilt 7: "Sarrâfın düşman-ı cânıdır. Binâenaleyh sarrâf mesâbesinde olan dervişin ve fakr-ı ihtiyârî sâhibinin düşmanı da, kalp para mesâbesinde ve köpek meşrebinde olan nefsâni kimselerden başka [değildir]."
Cilt 9: "Eğer acele ederse bu hareket şeytânî olur. Zîrâ ki şeytan onu fakrdan korkutur. Sabrının beygirini akr ile öldürür. 'Akr', hayvanın sinirini kesmek mânâsınadır."
Cilt 10: "Benim gibi bir kul ve gerçek fakr mertebesinde olan birinin kalbinde, kendisine karşı cefâ ve zulüm duygusu olduğunu sanırlar. Hâlbuki benim doğamda ve tabiatımda, tüm yaratıklara karşı olan şefkate naz[aran bu yoktur]."
Cilt 12: "Lüpçü tâ'bir ettiler. Evliyânın çoğu fakr-ı sûriyi ihtiyâr ettiklerinden, dünyânın debdebe ve âlâyişine mağrur olan nefis sâhibleri onlara lüpçü ve bedâva yiyici nazarıyla bakarlar."
Cilt 13: "Evlâd ve ıyâlini terk etmesi ve tarîk-ı fakrı ihtiyâr etmesi vehle-i ülâda müşkil görünür. Fakat Hz. Şeyh-i Ekber Muhyiddîn b. Arabî (K.s.) Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Dâvûdî'de buyururlar ki: 'Ba'zan [hükümdarlık ile fakrı cem' eden velîler vardır]'…"

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Fakr

Fakr, bir sâlikin seyr-i sülûk haritasında tek başına duran bir menzil değil, diğer temel makam ve hâllerle iç içe geçmiş bir hakikattir. Onları besler ve onlardan beslenir. Bu ağı anlamak, fakrın ruhunu anlamaktır.

Fakrın en yakın yoldaşı, belki de onun meyvesi Fena hâlidir. Fakr, kulun kendi mevhum varlığının, gücünün ve iradesinin bir hiç olduğunu idrak etmesi, bu ilme varmasıdır. Fena ise bu ilmin sâliki istila ederek onun benlik duygusunu bilfiil ortadan kaldırması, o hiçliğin içinde erimesidir. Fakr bir kapıysa, Fena o kapıdan geçmektir. Bu yolculuğun nihayeti ise Fenafillah makamıdır; yani kulun kendi fânî varlığında değil, Hakk’ın bâkî Vücûdu’nda yok olmasıdır. Terzibaba Hazretleri’nin buyurduğu gibi “Fakr tamam olunca O Allah’tır” sırrı, fakrın en kâmil noktasının Fenafillah olduğunu işaret eder. Artık ortada “fakir” bir kul değil, sadece Ganî olan Hakk kalmıştır.

Bu yolda sâlikin azığı ise Tevekkül’dür. Kendi elinde hiçbir şey olmadığını anlayan bir fakir, doğal olarak her şeye sahip olan ve her şeyi elinde tutan Mutlak Ganî’ye dayanır. Fakr, acziyetini ve muhtaçlığını bilmektir; tevekkül ise bu bilişin getirdiği teslimiyetle her işi O’na havale etmektir. Gerçek fakir, en kâmil mütevekkildir, çünkü O’ndan başka dayanacak bir direği kalmamıştır.

Fakrın ahlâka yansıyan en güzel cilvesi Tevâzu’dur. Kendi hiçliğini idrak eden bir gönül, nasıl olur da bir başkasına karşı büyüklük taslayabilir? Varlığın Sahib’i karşısında zerreden daha değersiz olduğunu bilen kimse, mahlûkata şefkat ve alçakgönüllülükle muamele eder. Tevâzu, fakrın dışa vuran kokusudur; o koku yoksa, fakr iddiası ham bir bilgiden ibarettir.

Zühd ise fakrın fiilî bir görünümüdür, ama aralarında ince bir perde vardır. Zühd, genellikle dünyayı ve nimetlerini elinin tersiyle itmek, onlardan yüz çevirmek olarak anlaşılır. Fakr ise daha derindir; dünya elinde olsa bile kalbine sokmamaktır. Zâhid, malı terk edebilir; fakir ise malın esaretinden kurtulmuştur. Terzibaba’nın tekne misalinde olduğu gibi, suyun (dünyanın) teknenin (kalbin) dışında olması esastır. Tekne suyun içinde yüzer ama su teknenin içine girerse onu batırır. İşte fakr, dünyayı gönül teknesine almamaktır. Bu yüzden her fakir zâhiddir ama her zâhid, fakrın bu derinliğine ermiş olmayabilir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç büyük kaynak, fakr hakikatine kendi meşreplerince farklı pencerelerden bakarak birbirini tamamlayan bir bütünlük sunar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin külliyatında fakr, varlığın en temel meselesi olarak, Vücûd mertebeleriyle ilişki içinde ele alınır. Sohbetlerinde fakr, sadece bir ahlâk ilkesi değil, bir vücûdî hakikattir. Varlığın Ahadiyyet’in sırrından Vâhidiyyet’e tenezzülüyle başlayan “muhtaçlık” hâlinin idrakidir. “Fakr tamam olunca O Allah’tır” sözü, bu idrakin nihai hedefini, yani sâlikin kendi vehmî kimliğinden soyunup aslı olan Ama’iyet’e rücû etmesini anlatır. Hazret, fakr ile miskinliği de ayırır; miskinliği sükûn ve bâtına çekilme, fakrı ise Hakk’ın Zâhir ismiyle tecellî ettiği daha ileri bir kemâlât olarak tarif eder. Mürşidin “Terzi” olarak sâlikin vücut elbisesini “fakr ateşiyle” yeniden dikmesi, bu irfan mektebindeki seyr-i sülûkun en canlı tasviridir. Bu, kaville değil, hâl ile yaşanan, “canın candan aldığı” bir ilimdir.

İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde fakr, daha çok hikemî ve ilmî bir zeminde, özellikle Mûsevî hikmet bahsinde incelenir. Şeyh-i Ekber için fakr, yoksunluk değil, varlığın fıtratı gereği Hakk’a olan mutlak ve daimi ihtiyacıdır (iftikar). Hz. Musa’nın Medyen kuyusu başında “Rabbim, bana indirdiğin hayra öyle muhtacım ki!” duası, bu anlayışın zirvesidir. Hz. Musa, yaptığı sulama fiilinin bile kendinden olmadığını, Hakk’ın ona indirdiği bir “hayır” olduğunu ikrar ederek kendi fâilliğini ortadan kaldırır. Fakr, burada, kesif bedenin ve nefsânî “ben”liğin bir gölge olduğunu, hakiki varlığın sadece Hakk’a ait olduğunu bilmektir. Bu, malı mülkü terk etmekten öte, Hakk’a duyulan şiddetli bir aşkla (heyemân) kendi nefsinden fânî olmaktır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’inde ise fakr, hikâyelerin ve kıssaların diliyle, gönüllere işleyen bir öğreti olarak sunulur. Hızır’ın sağlam gemiyi kasıtlı olarak kusurlu kılması, fakrın nasıl bir koruma ve emniyet zırhı olduğunu anlatan en meşhur misaldir. “Emniyet fakr içindedir, sen de fakra git!” beyti, bu hikmetin özüdür. Mevlânâ, Efendimiz’in (s.a.v) “Fakirlik benim övüncümdür” hadîs-i şerîfini şerh ederken, fakrın zâhirî bir eksiklik değil, Hakk’a yakınlığın ve dünyevî tuzaklardan kurtuluşun bir nişanı olduğunu anlatır. Aynı zamanda, Şeytan’ın insanı “fakirlikle korkutarak” cömertlikten alıkoyması veya “fakr küfre yakındır” uyarısıyla aşırı ihtiyacın insanı nasıl sahte yollara saptırabileceği gibi tehlikelere de dikkat çeker. Mesnevî’de fakr, yaşanan hayatın içinde, ahlâkî ve manevî bir sığınak olarak tecessüm eder.

Değerlendirme

Hatırda kalması gereken en mühim ders şudur ki fakr, bir yokluk veya eksiklik hâli değildir; bilakis, varlığın en temel hakikatini idrak etmektir. O hakikat de şudur: Varlık birdir ve O da Hakk’ın Vücûdu’dur; O’nun dışındaki her şey, O’na olan mutlak muhtaçlığı nisbetinde vardır. Fakr, bu muhtaçlığın ilmi, tadı ve yaşantısıdır. Bu yüzden Efendimiz (s.a.v) onu bir zillet değil, bir “iftihar” vesilesi saymıştır. Çünkü kendi hiçliğini bilen, Hakk’ın sonsuz zenginliğine ayna olur. Kırık dökük görünen geminin kurtulması gibi, kendi benlik iddiasını kıran sâlik, dünyanın ve nefsin gasbından kurtularak ebedî emniyete kavuşur. Yolun başı da sonu da, “Sen Ganî’sin, biz ise fakirleriz” ikrarında gizlidir. Bu ikrarı dilinden gönlüne, gönlünden bütün varlığına indirebilenlere ne mutlu.