Hakikat-i Muhammedi

Hakikat-i Muhammedi, varlığın sır perdesini aralayan, âlemlerin varlık sebebini ve insanın bu kevnî (âfâkî) dokudaki yerini anlamamıza vesile olan en temel hakikatlerden biridir. Bu, yalnızca tarih sahnesine çıkmış bir peygamberin hayat hikâyesi değil, O’nun da ötesinde, varlığın kendisinden zuhûr ettiği ilk taayyün, ilk belirlenim olan o Nûr-ı Evvel’in adıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu hakikat, bir kelime veya ıstılah olarak değil, sâlikin kendi varlığında bulması, tatması ve yaşaması gereken bir hâl olarak görülür.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Hakikatler bazen en açık yerde, en çok göz önünde olanın içinde gizlidir. Modern zihin, sayıları adede, harfleri sese indirger. Hâlbuki irfan ehli için her harf bir âlem, her sayı bir mertebedir. Hakikat-i Muhammedi’nin sırrına açılan kapılardan biri de “on üç” sayısıdır. Bu sayı, Batı’dan esen bir rüzgârla “uğursuz” diye yaftalanmış, insanlar farkında olmadan rahmet ve feyiz pınarından uzaklaştırılmıştır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu gaflet perdesini yırtmak için büyük bir gayret göstermiş, “on üç” sayısının hakikatini ortaya koyarak onu asıl makamına iade etmiştir.

Çok yazık ki; zahiren tefekkür yeteneğini oldukça kaybetmiş madde bağımlısı bir topluluğa bu tür yanlış inanışları aşılamak çok kolay olmakta ve bizlerin en uğurlu sayımız olan bu muhteşem “on üç” sistemini bazılarımız da ne yazık ki; gaflet ve cehalet yüzünden onlar gibi uğursuzluk olarak kabul etmekte, onun rahmetinden ve feyzinden farkında bile, olmadan çok uzaklaşmaktadırlar. Bu husus hakkında daha geniş ve gerçekçi bir bilgi edinmek için yurt dışında bulunan dost ve kardeşlerimizden Yörelerinde bulunan, gerek insân, gerek basın, gerekse internet kaynaklarından bilgiler edinip göndermelerini rica etmiştim. Sağ olsunlar gayret ettiler, bir çok bilgiler gönderdiler veya getirdiler. Bunlarla birlikte burada ki araştırmalarımızı da bir sistem içerisinde düzenleyip gerçekten “on üç” ün ne derece uğurlu bir sistem olduğunu fark ederek, Hakikat-i Muhammediy ye ve AHMEDi yye nin bütün âlemlerin kaynak zuhuru ve bunlarla nasıl bir uyum ve ahenk içerisinde oldu ğunu, saf temiz gönüllerinize İlâhi muhabbet ve sevgi ile aktarmayı Rabb’imin izni ile bir görev bildim.

Bu, sadece bir sayıyı aklama çabası değil, varlığın temel bir şifresini, Hakikat-i Muhammedi’nin ve onun da özü olan Hakikat-i Ahmediyye’nin âlemlerdeki ahengini anlama gayretidir. Bu ahengin sırrı "on üç" sayısındadır, çünkü bu sayı Arap alfabesinin on üçüncü harfi olan “Mim” harfine ( م ) işaret eder. Mim, “Muhammed” isminin baş harfi, ortası ve sonudur; bir daire gibi, başlangıcı ve sonu kendi içinde toplayan bir sırdır. Bu sır, yalnızca Arap alfabesiyle de sınırlı değildir. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, bu küllî bir hakikattir.

YENİ TÜRK ALFEBESİNE DE BAKTIĞIMIZDA İKİLİ YAZILAN ÜÇ HARFİ, TEKLİ OLARAK DÜŞÜNÜRSEK ORADA DA (ME) (MİM) HARFİ ON ÜÇÜNCÜ SIRADA dır. Yukarıda krokilerini verdiğimiz kitapta da açık olarak görüldüğü gibi genel, asli, öz kaynak alfabelerde (13) (on üç) üncü harfin ittifakla ( م ) (mim) “me” olduğnunu açık olarak görmekteyiz. Böylece ( م ) (mim) “me” harfiyle ifade edilen (Hakikat-i muhammediyye nin bütün lisânlardaki hakimiyyet-i ortaya çıkmış olmaktadır. Ve bütün alfebelerin sırrı, sırrı Muhammedi, şifreleri ise (13) tür. Ve ona bağlıdırlar, hiçbir kelâm yoktur ki (13) (mim) hakikat-i muhammedinin mutlak kontrolu altında olmasın, iter tastik, ister inkâr, hükmüyle olsun , hepsine geçici bir müddet tanınmıştır ve o süre bittiği zaman hepsi yani bütün konuşmalar ve yazılanlar Hakikat-i Muhammedi tarafından değerlendirilecektir, dışına çıkılması mümkün değildir.

Bu tespit, bütün lisanların ve alfabelerin, farkında olsalar da olmasalar da, o Muhammedî hakikatin kontrolü altında işlediğini ortaya koyar. Her söz, ister iman ister inkâr üzere söylensin, nihayetinde o hakikatin mihengine vurulacaktır. Çünkü O, kelâmın aslıdır. Ebced hesabıyla da bu sır kendini gösterir. Mim harfinin sayısal değeri 40, büyük ebced ile 90’dır. Toplamı 130 eder ki, sıfır bir sır perdesidir, kaldırdığınızda geriye “13” kalır. Bu, tesadüf değil, tevafuktur; varlığın dokusuna işlenmiş ilahi bir matematiktir.

Bu hakikat, sadece harflerde ve sayılarda değil, kâinatın kendisinde de tecellî eder. Yüz milyarlarca galaksi, her birinde yüz milyarlarca yıldız… Bu akıl almaz büyüklük karşısında insan, bütün bu muhteşem yapının sadece bizim şu küçücük dünyamızdaki birkaç bin yıllık insanlık serüveni için mi halk edildiğini sorgular.

Halbuki, Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz olan bu âlemlerinde, bizim dünyamızda olan süremiz on bin – on beş bin sene olmuş olsa, bu sonsuz feza da iğne ucu kadar, üç saniye bile sürmez. “ Doğdular, yaşadılar, öldüler .” O kadar bir zaman süresidir, bütün âlemlerin halk edilişi, sadece bunun için midir? Halk edilmesi, sadece bizim neslimiz için midir? Tabii ki mantık olarak baktığımızda, yeterli cevap olmaz.

Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz zuhûrâtını tek bir âleme, tek bir zamana hapsetmek, O’nun sonsuzluğuna karşı bir edepsizlik olur. Bu noktada Hakikat-i Muhammedi devreye girer. O, bütün bu sonsuz âlemleri bir arada tutan, onlara mana ve suret veren o küllî hakikattir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, bu hakikatin bir diğer adı İnsân-ı Kâmil, bir diğer adı da Vâhidiyyet mertebesidir.

Bütün bu âlemler ucu bucağı bilinmez büyük bir insan şeklinde neden? Çünkü Vahidiyyet mertebesinin bir başka ismi Hakikat-i Muhammediye, bir başka ismide İnsan-ı Kâmil. İnsanlardaki kemalata Kamil İnsan denilmesi gerekir. İnsan-ı Kâmil; Vahidiyyet mertebesindeki ilahi hakikatlerin toplu olduğu hal.

Kâinatın tamamı, o büyük İnsan’ın, yani İnsan-ı Kâmil’in suretinde zuhûr etmiştir. Bizler o büyük insanın birer cüz’ü, birer hücresiyiz. Hakikat-i Muhammedi, bu büyük insanın ruhu, canı, hakikatidir. Bu hakikate giden yol ise bir “kapı”dan, bir “bab”dan geçer. Bu kapı da yine İnsan-ı Kâmil’in kendisidir.

Bilindiği gibi ( باب ) “bab” (kapı) demektir ve (iki ba) arasında bir (elif) ile ifade edilmektedir. İşte bu “iki ba” iki tarftan elif’in aynasıdır. Zâhir ve bâtın zuhur yeridir. Ve insân-ı Kâmil-in ağzı durumunda dır, ağzı açılınca zuhura gelen (elif) tir. Elimizle kapıları açtığımız gibi, “bab” dediğimiz zaman da mânâ âleminin kapılarını açmaktayız. (...) Kim ki; bu yüceliğe erişti işte o kimse (Medine) “Medeni’yyet şehri” Hakikat-i Muhammediyye ye giriş kapısıdır.

“Bab” kelimesi, iki “be” ( ب ) harfi arasında duran bir “Elif” ( ا ) ten ibarettir. Elif, Ahadiyyet (mutlak birlik/teklik) mertebesini, Zât’ı temsil eder. İki “be” ise onun zâhir ve bâtın tecellileridir. İnsan-ı Kâmil, bu Elif’in sırrına ermiş, zâhir ile bâtını kendinde birlemiş olan kapıdır. Onun ağzından çıkan her söz, mana âleminin kapılarını açan bir anahtardır. Bu yüzden “Ben ilmin şehriyim, Ali de onun kapısıdır” buyrulmuştur. Buradaki “Ali”, o yüceliğe ermiş her İnsan-ı Kâmil’dir. Medine ise Hakikat-i Muhammediyye’nin kendisidir. O şehre ancak bu kapıdan girilir. Nitekim Medine-i Münevvere’de Ravza-i Mutahhara’ya girişin en uygun kapısı olan Bab’üsselâm’dan içeri girildiğinde kat edilen on üç aşamalı koridor da bu on üç sırrının, bu Muhammedî hakikate yürüyüşün mimariye yansımış bir ifadesidir.

Terzibaba Hazretleri’nin külliyatına baktığımızda, bu kavramın ne denli merkezî olduğunu görürüz. Kitaplar, bu hakikatin farklı vechelerini açmak üzere bölümlere ayrılmıştır.

İkinci bölümde ise Mevlid Kandili’nin ve Hz. Muhammed’in (s.a.v.) doğumundan önce yaşanan mucizevî olayların hakîkatinden bahsedilir. Ayrıca hakîkat-i Muhammedî kavramı açıklanır. (...) Dördüncü bölüm, İsra ve Mir’ac bahsidir. (...) Beşinci bölümde ise Kadir Gecesi ele alınır.

Bu yapı, Hakikat-i Muhammedi’nin tek bir defada anlaşılıp tüketilecek bir bilgi yığını değil, sâlikin mânevî yolculuğu boyunca farklı tecellilerle, farklı gecelerde, farklı hallerde karşılaştığı, yaşadığı ve idrak ettiği canlı bir hakikat olduğunu öğretir. O, hem varlığın başlangıcındaki ilk nur, hem yolun ortasındaki rehber, hem de yolun sonundaki vuslatın ta kendisidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Hakikat-i Muhammedi: Aslı ve Mertebesi

Hakikat-i Muhammedi kapısının eşiğinden içeriye adım atarak, bu yüce hakikatin mânâ âlemindeki aslına, vatanına ve mertebesine Terzibaba Hazretleri'nin irfan penceresinden bakmak gerekir. Bir kavramın varlık haritasındaki yerini, diğer hakikatlerle olan komşuluğunu ve Zât-ı Mutlak'tan bize doğru akan tecellî nehrindeki menbaını bilmek, bir binanın temelini, katlarını ve en tepesindeki sancağı seyretmeye benzer.

Hakikat-i Muhammedi, sadece tarihsel bir şahsiyetin ruhani yönü demek değildir. O, bütün bir varoluşun çekirdeği, Cenâb-ı Hakk'ın kendi Zât'ından ilk taayyün ettiği, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim" sırrının ilk açıldığı makamdır. Varlığın dokusuna işlenmiş en temel program, bütün kelâmın ve mânânın kendisine bağlandığı mutlak bir mihenk taşıdır.

"Mim" Harfinin Sırrı ve "On Üç" Sayısının Hükmü

Tasavvuf yolu, zâhirden bâtına geçiş yoludur. Bu yolda harfler sadece seslerin işareti, sayılar da sadece adetlerin ifadesi değildir. Her harf bir hakikatin sûreti, her sayı bir mertebenin anahtarıdır. Terzibaba Hazretleri, Hakikat-i Muhammedi'yi anlamak için "mim" harfinin ve "on üç" sayısının kapısını açar. Bu, kevnî bir uyumun, âlemlerin dokusundaki ilâhî bir şifrenin çözülmesidir.

Hazret-i Pir, bu hakikatin bütün bir kelâm âlemi üzerindeki mutlak hâkimiyetini şöyle izah eder:

«Ve ona bağlıdırlar, hiçbir kelâm yoktur ki (13) (mim) hakikat-i muhammedinin mutlak kontrolu altında olmasın, iter tastik, ister inkâr, hükmüyle olsun , hepsine geçici bir müddet tanınmıştır ve o süre bittiği zaman hepsi yani bütün konuşmalar ve yazılanlar Hakikat-i Muhammedi tarafından değerlendirilecektir, dışına çıkılması mümkün değildir.»

İster bir ârifin dilinden dökülen hikmet, ister bir münkirin dilindeki inkâr, her kelâm kendi mertebesinde Hakikat-i Muhammedi'nin kontrolü altındadır. Nasıl ki bütün renkler, aslının renksizlik olduğu beyaz ışığın farklı derecelerde kırılmasından ibaretse, bütün sözler, fikirler ve mânâlar da aslı olan bu Küllî Hakikat'in farklı tecellîlerinden ibarettir. O, her şeyi tartan en hassas mîzandır. "Ressam 13’e bağlı olduğu için burada tasarruf hakkına sahiptir," buyurur Hazret. Yani bu hakikate eren İnsân-ı Kâmil, varlığın renklerini dilediği gibi terkip eder, çünkü rengin ve renksizliğin aslını bilmektedir.

"On üç" sayısı bir tesadüf değildir. "Mim" harfinin ebced hesabındaki katmanlı yapısı bu sırrı ifşa eder. Varlığın zâhirinde dağınık ve anlamsız görünen ne varsa, bâtınında derin bir nizam ve şaşmaz bir bütünlük vardır. Hakikat-i Muhammedi, işte bu nizamın adıdır.

Tecellî Mertebeleri: Zât'tan Sûrete Tenezzül

Bu her şeyi kuşatan Hakikat-i Muhammedi, varlık mertebeleri (merâtib-i vücûd) hiyerarşisinin neresinde durur? Her şeyden evvel, Zât'ın Zât'ı olan, hiçbir isim ve sıfatın ulaşamadığı, akılların idrakten âciz kaldığı bir mertebe vardır. Burası, "Amâ" denilen, mutlak gayb ve sırf Hüvviyet âlemidir. Orası için Terzibaba Hazretleri, Abdülkerim Cîlî'den aktararak şöyle der:

«Ahadiyyet, sırf zâttan ibarettir. Orada sıfatlar için bir zuhur yoktur. Varlık fertlerinden her birinde, bütün mevcûdat gizlidir. Ahadiyyet, yüce zâtın tecellisinden ibarettir. Orada ne isimlerin, ne de sıfatların sözü geçer. Burası mücerred zâta ait bir isimdir.»

Bu "görülmez zûlmet" âlemi, yokluk karanlığı değil, nûrun şiddetinden idrak edilemeyen bir aydınlığın karanlığıdır. Cenâb-ı Hakk, "bilinmeyi sevince", bu mutlak birlik ve teklikten (Ahadiyyet) ilk tenezzül başlar. Bu ilk tenezzül, Vahidiyyet mertebesidir. Burada artık isimler ve sıfatlar, zıtlarıyla birlikte ama henüz birbirine karışmamış bir halde potansiyel olarak mevcuttur. Burası, bütün varlıkların programlarının yazılı olduğu a'yân-ı sâbite (sabit özler) âlemidir.

Ahadiyyet'in Vahidiyyet'e tenezzülünün tam arasında, varlığın ilk belirlenimi, ilk şuuru olarak Hakikat-i Muhammedi zuhûr eder. O, "Akl-ı Evvel" (İlk Akıl), "Kalem-i Â'lâ" (En Yüce Kalem), "Ümm-ül Kitap" (Kitabın Anası) gibi pek çok isimle anılır. Terzibaba Hazretleri'nin ifadesiyle, Ahadiyyet'in iki yönü olan "Hüvviyyet" ve "İnniyyet"ten, "İnniyyet", "Hakikat-i Muhammedi ve insânın kaynağıdır."

Bu hakikat, zaman ve mekân âlemine doğru inerken farklı perdelerle, farklı isimlerle zuhûr eder. Bu tenezzül ve aynı zamanda sâlikin urûc (yükseliş) merdiveni olan sıralamayı Hazret-i Pir şöyle özetler:

«1.Muhammedü’l Emîn 2.Hazret-i Muhammed 3.Hakîkat-i Muhammedîye 4.Hakîkat-i Ahadiyyetü’l Ahmediye ki o 13. Sayıdır. Bir de 14 vardır, Nûr-ı Muhammedîdir.»

Sıralama, zâhirde yaşayan "Muhammedü'l Emîn"den başlar, onun peygamberlik yönü olan "Hazret-i Muhammed"e, oradan kevnî hakikati olan "Hakikat-i Muhammediyye"ye ve nihayet Zât'a en yakın, Ahadiyyet'in hakikati olan "Hakîkat-i Ahadiyyetü’l Ahmediye"ye doğru yükselir. Bu, bir sâlikin seyr-i sülûk yolculuğunun da ta kendisidir: Beşeriyetten peygamberin ahlâkına, oradan onun ezelî hakikatine, oradan da Hakk'ın Zât'ındaki sırrına ermek.

Nûr-u Muhammedî ise bu mertebelerin hepsini kaplayan, o "görülmez zûlmet" olan Amâ'yı aydınlığa çıkaran, varlığı görünür kılan ilâhî ışıktır. O, bir mertebe değil, her mertebede mevcut olan tecellînin kendisidir.

Vahyin Kaynağı: Senden Sana Gelen Kelâm

Bu mertebeleri anlamak, vahiy ve ilham hadisesine bakışı da derinleştirir. Zâhirde, Cebrail (a.s.) isimli bir melek, Allah'tan aldığı mesajı Peygamber'e getirir. Bu, avâm için imanın temelidir ve doğrudur. Ancak irfan yolunda, bu hadisenin bir de bâtınî, yani hakikat yönü vardır. Terzibaba Hazretleri, bu sır perdesini aralayan o meşhur menkıbeyi nakleder:

«-Gördüm yâ Rasûlullah, diyor. Mâdem ki senden sana geliyor beni ne aracı kullanıyorsunuz? -Bu da sistemin gereğidir, diye onu ifâde ediyor.»

Vahyin kaynağının, Peygamber Efendimiz'in kendi ezelî hakikati olan "Hakîkat-i Ahadiyyet-ül Ahmediyye" olması muazzam bir sırdır. Cebrail (a.s.), bu sistemde bir aracıdır. Bu sistemin gerekliliği ise, sonsuz olanın sonlu olanla ancak belli bir düzen, bir usûl dairesinde konuşabilmesinden kaynaklanır. Hazret-i Pir bu gerekliliği şöyle açıklar:

«İşte Hz. Muhammed’in özelliği diğer birey insanlarla münasebet kuracak makineye sahip olmasından, yani beden makinasına sahip olmasındandır. Hakîkat-i Muhammedîye tarafından kendi hakîkatinde olsa bunlar zuhûra çıkmazdı... Yani Hz. Rasûlullah (a.s.) efendimiz Hakîkat-i Muhammedîye olarak bizim karşımıza çıksa, konuşulmaz ki, anlaşılmaz. Lîsanı, dili yok ki orada konuşsun.»

Bu, tenzih ile teşbihin, soyut ile somutun Cem makamı'nda buluşmasıdır. Hakikat-i Muhammedi, soyut, lâtif, bütün âlemleri kaplayan bir hakikattir. Onun, bizim gibi beşerî makineye sahip varlıklarla konuşabilmesi için, kendisi gibi bir "beşer" sûretine bürünmesi, o sûretin dilinden konuşması gerekir. Bu yüzden vahiy, "Hakîkat-i Ahadiyyet-ül Ahmediyye'den" alınıp, Cebrail vasıtasıyla "zuhûru Muhammed olan Hz. Muhammed'e" getirilir. Alıcı da O'dur, verici de O'dur; aradaki süreç ise ilâhî sistemin, yani Sünnetullah'ın bir gereğidir. Bu, "Ahad" isminin ortasına bir "mim" harfinin gelerek "Ahmed" olması sırrıdır. "Ahad" Zât'ın birliğini, "mim" o birliğin büründüğü mülk ve Muhammedî sûreti, "Ahmed" ise bu ikisinin cem olduğu İnsân-ı Kâmil'i ifade eder.

Varlığın Aslı: Baba Olan Mânâ, Ana Olan Sûret

Hakikat-i Muhammedi'nin bir diğer ismi de Akl-ı Evvel'dir. O, bütün varlığın mânâsının, programının ve potansiyelinin saklı olduğu ilk "düşünce"dir. Bu ilk ve küllî hakikat, âlemleri nasıl meydana getirir? Terzibaba Hazretleri, Gülşen-i Râz şerhinde bu zuhûru "baba" ve "ana" temsiliyle anlatır:

«Baba hükmünde olması manalarının ondan gelmesi, ana hükmünde olması da maddesinin ondan gelmesi sebebiyledir. Bir varlıkta hem madde hem de mana yönü var. Manaların zuhura çıkması, manayı oraya vermesi dolayısıyla baba hükmünde. Ama manaları meydana getiren suretlerin de oradan çıkması sebebiyle de ana hükmündedir.»

Akl-ı Evvel (Hakikat-i Muhammedi) "baba"dır, çünkü bütün mânâlar, özler ve hakikatler ondan gelir. Bu mânâları taşıyacak olan "Nefs-i Küll" (Küllî Nefs) ise "ana"dır, çünkü bütün sûretler, şekiller ve cisimler ondan doğar. Bütün bir kevnî düzen, bu ilâhî evlilikten doğmuş bir ailedir. Bu yüzden İnsân-ı Kâmil'e "ebü'l-ervâh" (ruhların babası) denilmiştir.

Tek olan bu hakikatin nasıl olup da bu kadar çokluk (kesret) olarak göründüğü, aklın eşiğinde durduğu en büyük sorulardan biridir. Hazret, bu soruyu çözmek için bir başka güzel misal verir:

«Elimize ucuna ateş bağlanmış bir değnek alıp bunu seri olarak hızlı bir şekilde döndürdüğümüz zaman çizdiği bütün dâiresel şekilde ateşin varlığı görülür aslında tek bir ateştir.»

Vahdet ve Kesret arasındaki ilişki budur. Aslında var olan, tek bir "ateş", yani tek bir Vücûd-u Mutlak'tır. Fakat O'nun "tecellî" denilen o sonsuz süratteki zuhûrları, bizim idrakimizde bir "ateş çemberi", yani bir çokluk âlemi olarak algılanır. Padişahın tebdil-i kıyafet edip halkın arasına karışması gibi, Hakk da kendi isim ve sıfatlarının sûretlerine bürünerek kendi mülkünde seyreder. Sâlikin görevi, gözünü kamaştıran bu ateş çemberine aldanmayıp, o çemberi meydana getiren tek bir ateş noktasını, yani her şeyin ardındaki Vahid ve Ahad olan Hakk'ı müşahede etmektir.

Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebinde Hakikat-i Muhammedi, böyle katman katman açılan, her katmanında ayrı bir sır taşıyan, varlığın hem başlangıcı, hem ortası, hem de sonu olan küllî bir hakikattir. O, Zât'ın ilk tecellîsi, varlığın programı, vahyin kaynağı ve sâlikin ulaşacağı nihai menzildir.

Terzibaba Geleneğinde Hakikat-i Muhammedi'in Yaşanması

Hakikat-i Muhammedi dediğimiz o yüce sır, kitaplarda yazan, dillerde söylenen kuru bir bilgi değildir. O, bir hâldir; bir yaşantıdır. Sâlikin, yani bu yola baş koymuş canın, her nefeste tecrübe ettiği, damarlarında hissettiği bir dönüşümün ta kendisidir. Bu hakikat, göklerde asılı bir kandil değil, senin ve benim varlığımızın en derinindeki özdür. Onu bilmek, onu bulmak ve onunla olmak, bu yolculuğun gayesidir.

Beşeriyet Zulmetinden İnsaniyet Nûruna Seyr-i Sülûk

Yolculuğumuz, bir karanlıktan aydınlığa çıkış yolculuğudur. Bu karanlığın adı “beşeriyet zulmeti”dir. Beşer, yani etten kemikten ibaret, yiyen, içen, uyuyan, nefsanî arzularıyla hareket eden biyolojik varlık... Bu, bizim başlangıç noktamızdır. Ancak Cenâb-ı Hakk bizi sadece bu kadar olalım diye halk etmedi. Bizde bir de “insan” olma potansiyeli, bir “insaniyet nûru” gizlidir. Seyr-i sülûk, yani mânevî yolculuk, bu beşeriyet karanlığından sıyrılıp, içimizdeki o ilâhî nûra, “insan” olma şerefine erme çabasıdır. Terzi Baba Hazretleri bu dönüşümü şöyle ifade eder:

Kendi beşeriyetinde “heze beşer” iken “heze insan” hükmüne dönüşmesi nurlanması demektir, Cenâb-ı Hakk’ın, insan olan o sûretteki, o sûretindeki zuhûr yerinde ve nefahtüsünün hakîkatini idrak ederek, kimliğinin Hakk’a ait olduğunu, aslında Hakk’ın da kendinden başkası olmadığını idrak etmesi, onun Hakîkat-i Muhammedîyeye nüfûsunu belirtmektedir. Bu da beşeriyet zulmetinden nûr’a çıkmaktır.

“Nurlanmak” dediğimiz hadise, dışarıdan bir ışık almak değil, kendi kimliğinin, kendi varlığının aslında Hakk’a ait olduğunu idrak etmektir. Bu idrak anı, sâlikin Hakikat-i Muhammedi’ye nüfuz ettiği, o hakikatin kendi varlığında tecellî etmeye başladığı andır. Bu, “ben” zannettiği vehmî varlığın karanlığından, Hakk’ın varlığının aydınlığına çıkmaktır.

Bu yolculuk sadece Efendimiz (s.a.v.)’e has bir Mi’rac değildir; her sâlikin kendi mertebesince yaşadığı bir yükseliştir. Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan peygamber kıssaları, geçmişte yaşanmış bitmiş tarihî olaylar değildir. Onlar, her birimizin kendi iç âleminde, kendi nefs yolculuğunda yaşadığı veya yaşayacağı mertebelerin birer haritasıdır.

Âdem (a.s.) kıssasının sadece geçmişte yaşanan bir hikâye değil, her birimizin başlı başına hayat hikâyesi olduğuna vurguyla, kıssadaki konuları örnek alarak, ahiret yolculuğumuzun neresinde olduğumuzu anlayacağımızı belirtir.

Âdem’in cennetten yeryüzüne inmesi, bizim ruhlar âlemindeki safiyetimizden bu kesif beden âlemine düşüşümüzdür. Nuh’un gemisi, nefs tufanından kurtulmak için binmemiz gereken Tevhid gemisidir. İbrahim’in putları kırması, gönül Kâbe’mizi sahte ilahlardan, vehimlerden, takıntılardan temizleme mücadelemizdir. Bütün bu yolculukların gayesi, Necdet Efendi’nin Hz. Nuh kıssası için belirttiği gibi, hep aynıdır:

kişinin beşerî-nefsî benliğinin zulmeti ve karanlığından kurtulmasıyla gerçekleşen bir arınma ile ilâhî nûrun aydınlığına kavuşmak olduğunu belirtir.

Hakikat-i Muhammedi’yi yaşamak, bu kıssaları kendi hayatında okumak, kendi Âdem’ini, Nuh’unu, İbrahim’ini bulmak ve o peygamberlerin yürüdüğü yolda, beşeriyet karanlığından kendi özündeki insaniyet nûruna doğru adım adım ilerlemektir.

Mürşid-i Kâmil: Yaşayan Hakikat ve Sâlikin Delili

Bu çetin ve karanlık yolda sâlik tek başına değildir. Cenâb-ı Hakk, lütfuyla her devirde kullarına yol gösterecek, o yolu aydınlatacak kandiller gönderir. Bu kandiller, Mürşid-i Kâmil’lerdir. Mürşid-i Kâmil, Hakikat-i Muhammedi’nin o devirdeki yaşayan, konuşan, nefes alan delilidir. O, bu hakikati kitaplardan okuyup anlatan bir âlim değil, bizzat o hakikatin kendisiyle tahakkuk etmiş, ete kemiğe bürünmüş bir aynasıdır.

Öyle ise bu gizli hazineyi, ve sonsuzluğu, anlaşılır bilinir hale getirmek gerekiyordu. İşte İnsân-ı Kâmil ( Terzi Baba ) bu ihtiyacın ete, kemiğe bürünmüş hali ve ifadesidir. Eğer İnsânı Kâmil olmasa idi varlığın sırrı açığa çıkamayacak, anlaşılamayacak idi.

Mürşid, sâlikin elinden tutan, onu nefs dehlizlerinden çıkaran bir rehberdir. O, sâlikin göremediğini görür, bilemediğini bilir. Furkan Suresi’nde buyurulduğu gibi, “Rahman’ı, O’ndan haberdar olan birine sor” (Furkan, 25/59). O “haberdar olan” (habîr), o devrin İnsan-ı Kâmil’idir. Rahman hakikati, ancak Rahman isminin tecellî ettiği bir gönülden, bir Mürşid-i Kâmil’in dilinden öğrenilir.

Terzi Baba geleneğinde Mürşid, sadece bir yol gösterici değil, aynı zamanda bir “Bürhân” yani apaçık bir delildir. O’nun varlığı, Hakk’ın varlığının en kesin ispatıdır. Necdet Efendi, kendi isminin de işaret ettiği bu “Bürhân” vasfını harflerin sırrıyla şöyle açıklar:

Bürhân - برحان - ب …… Besmelenin hakikati ile ر ……. . Rahmâniyyet hakikati ile ح ……. Hakikati Muhammedi üzere ا …….. Mertebei Ahadiyyet ن ……. Nuru İlâh-î -( Necdet in Nun u)

Bir isim sadece bir etiket değil, bir hakikatin şifresidir. Mürşid’in varlığı, Besmele’nin sırrından başlayıp, Rahmaniyet’ten geçerek, Hakikat-i Muhammedi üzere Ahadiyet mertebesine uzanan ve Nûr-u İlâhî ile zuhûr eden bir delildir. O, aynı zamanda “Mübîn”dir, yani apaçık olandır. Hakikati örten değil, açığa çıkaran, beyan edendir.

Sâlikin Mürşid’e teslimiyeti, körü körüne bir itaat değil, hakikatin yaşayan formuna teslimiyettir. Bu teslimiyet, bir edep gerektirir. Kur’ân-ı Kerîm’in “Ey iman edenler! Peygamberin evlerine... izin verilmedikçe girmeyin” (Ahzâb, 33/53) buyruğu, sadece Efendimiz’in hane-i saadetleri için değil, aynı zamanda mânevî bir edep dersidir.

İşte Peygamberin evlerine derken, Hakikat-i Muhammediye’nin bu nübüvvet evlerinden bahsediliyor. Yani yol ehli bir kişi Âdemiyetten, Hazreti Muhammed’e kadar olan mertebe evlerine girmesi izne ve vakte tabidir. Buna da ancak “Rasûl” ve onun izini takip eden varisleri olan âlim ve ârif kişiler bu vakti bilir ve izni verebilir.

Sâlik, kendi başına o mânevî evlere, yani makamlara dalamaz. Her makamın bir kapısı, bir vakti, bir edebi vardır. O kapının anahtarı ve o vaktin bilgisi, yolun sahibi olan Mürşid’dedir. Hakikat-i Muhammedi’yi yaşamak, bu edebe riayet etmekle, Mürşid’in dizinin dibinde sabırla pişmeyi beklemekle başlar.

Zikir, Yakîn ve Fenâ: Hakikat-i Muhammedi'de Vuslat Hâli

Bu yolun azığı zikirdir. Zikir, sadece diliyle “Allah, Allah” demek değildir. Zikir, gafletten uyanmaktır. Unuttuğun aslî vatanını, unuttuğun Rabbini ve unuttuğun kendi hakikatini hatırlamaktır. Bu hatırlayış devam ettikçe, imanın sureti değişir. Taklitle başlayan iman, tahkike; zanla başlayan bilgi, yakîn (kesin idrak) haline dönüşür. İbadet, bir görev olmaktan çıkar, bir vuslat anına, bir muhabbet haline, yani “ubudiyet”e (kulluk) döner.

Demek ki YAKİN gelmiştir artık ve iman ikana , ibadet de ubudete dönmüştür. “Beni zikredin ki sizi zikredeyim “ ikiliği bitmiş zikreden ve zikredilen birlenmiştir. Tam bir Fenafillah hali olsa gerektir.

Bu, Tevhid’in en derin sırrıdır. “Ben zikrediyorum, O zikrediliyor” ikiliğinin ortadan kalktığı yer... Zikredenin de, zikredilenin de, zikrin kendisinin de aslında bir olduğu idrakine varıldığı makam... Bu, fenafillah (Hakk’ta fânî olma) halidir. Bu hâle eren için artık Kelime-i Tevhid’in manası da değişir. O artık sadece “Allah’tan başka ilah yoktur” demek değildir. O, bizzat kendi varlığında tecrübe edilen bir hakikattir. Bu tecrübe, Tevbe Suresi’ndeki “Andolsun, size kendi nefislerinizden bir elçi gelmiştir.” (Tevbe, 9/128) ayetinin sırrıyla açılır.

Cevap olarak: Sidıka hanım konuştu dedi ki: “ La ilahe illallah Muhammeden Rasullah” “Bu Kelime-i Tevhid’in o anda başlaması lazım, yani Muhammed rasul olarak geldi, yani kendini izhar etti”. İşte bu sözü, ancak bu hali idrak eden söyleyebilir. Gerçek Kelime-i Tevhid-i “nefsinizden size bir peygamber geldi” ayctini idrak eden hakkıyla söyleyebilir, onun dışındakiler taklidi olarak söylerler.

Hakikat-i Muhammedi’yi yaşamak, kendi nefsinden, kendi içinden bir “Resûl”ün, yani Hakk’tan gelen bir haberin, bir idrakin doğduğunu görmektir. O an, Kelime-i Tevhid’in hakikatiyle doğduğun andır. O an, Muhammedî hakikatin senin varlığında kendini izhar ettiği, yani açığa çıkardığı andır. Bu idrak olmadan söylenen her Kelime-i Tevhid, bir taklitten öteye geçemez.

Bu yolculukta sâlike bazen rüyalar, zuhuratlar yoluyla da işaretler verilir. Bunlar, bâtın âleminin koordinatlarıdır. Terzi Baba geleneğinde bu işaretler, harflerin ve sayıların diliyle, ebced hesabıyla çözümlenir.

Bu harflere “ebced” hesabıyla baktığımız zaman () “elif” l ( ) “mim” 40 ilave gelen () “elif” l ve ( ) “hemze” 1 ( ) “nun” 50 toplamı 93 olur. 93 sayısını kendi arasında toplarsak ( 9 + 3 ) = 12 eder, ki bu da seyr-i sülûk mertebelerinin tamamıdır. Bu değerden, “Hakikat-i Muhammedi” değeri olan “mim” i yani 40' ı çıkardığımızda ( 93 - 40 ) = 53 kalır... Netice olarak kalan 53 sayısından, 40 sayısını tekrar çıkarırsak, yani ( 53 - 40 ) = 13 eder, ki böylece bu mertebenin dahi “Hakikat-i Muham-mediye” ye bağlı olduğunu görmekteyiz...

Bu hesaplamalar, kevnî (küllî) düzen ile sâlikin iç dünyası arasındaki ahengi gösteren işaretlerdir. Her harf, her sayı, her rüya, doğru okunduğunda sâliki yine kendi özündeki Hakikat-i Muhammedi’ye, o mutlak Bir’e götüren birer kapıdır.

Nefsin Tezliyesi ve Edep: Hakikati Hayata İndirmek

Bu yüce hakikatlere ulaşmak, sadece tefekkürle olmaz. Bu yol, aynı zamanda bir mücadele, bir tezkiye (arınma) yoludur. Mücadele, kendi nefsimizledir. Nefis, terbiye edilmedikçe, sâliki daima aşağı çeken, onu beşeriyet zulmetinde tutan bir kuvvettir.

Ayaklar vücüdun nefsi bölümünü temsil ettiğine göre nefis tezkiye ve cünun denilen zorlu çalışmalar ile şişmelidir ki şükreden bir kul (abd) olmalıdır.

Nefsin şişmesi, yani zorluklarla, riyazetle, mücahedeyle yorulması, onun gücünün kırılması demektir. Ancak bu zorlu eğitimden sonradır ki insan, sadece bir “kul” değil, şükreden bir “abd” olma mertebesine yükselir. Ramazan ayının orucu nasıl bedeni terbiye ediyorsa, seyr-i sülûk da sâlikin nefsini terbiye eder. Bu, kişinin “Abduhu” yani O’nun kulu olma eğitimidir. Bu eğitim tamamlandığında, aradan “sen” çıkar, zuhurda olan sadece Hâlık kalır.

Bu yolda kader ve irade meselesi de sâlikin zihnini meşgul eder. Bir sohbette geçen ressam hikâyesi, bu konuya latif bir ışık tutar. Kader, sınırları çizilmiş bir resim gibidir. Ressam, yani sâlik, bu sınırların dışına çıkamaz. Ancak o resmin içini boyamak, renkleri seçmek, ona ruh katmak, sâlikin cüz-i iradesine, yani kendi gayretine bırakılmıştır.

Sınırları çizilmiş bir çizimde ressamın dahlinin olmaması bu kanaati destekler. Sınırlar ömür, rızık, evlat mal mülk hastalık gibi insanların değiştiremeyeceği kısımları gösterir, resmin içini kendi isteğine göre doldurması cüz-i iradeyi ifade edebilir.

Sorumluluğumuz, hem o sınırlara riayet etmek, hem de bize verilen iradeyle o resmin içini en güzel şekilde doldurmaktır. Eğer sâlikin nefsi galip gelirse, o güzelim resmi kötü renklere boyar. Eğer Hakikat-i Muhammedi’ye bağlı bir idrakle hareket ederse, o resmi en kemalli şekilde tamamlar.

Göz Arapçada ayn, 70+10+50 o da 130 eder. Kulak arapça elif ze nun üzun diye geçmekte, 1+700+50 751 dir. O da 13 dür. bunun arapça elif nun fe burun enfun 80+50+1 toplam 131 olur ki belirgin olarak gene 13dür. Dolayısı ile 13 e bağlı olan ressam yukarıdaki çizimlerde de tasarruf hakkına sahiptir. Çizim bittiğinde 13 olur. Çünkü tüm hisler 13 dür.

Gözümüz, kulağımız, burnumuz... Bize dış âlemden haber getiren bu kapıların hepsi, sayısal değerleriyle Hakikat-i Muhammedi’nin şifresi olan 13’e işaret eder. Bu, varlığın her zerresinin, her detayının, doğru bir nazarla bakıldığında, bizi aynı merkeze, aynı öze, aynı hakikate çağırdığı anlamına gelir.

Füsûsu'l-Hikem'de Hakikat-i Muhammedi

İrfan yolunun yolcuları, sohbet halkamızı, anlaşılması en müşkil, lakin idrakine varıldığında bütün düğümleri çözen bir hakikatin etrafında kuracağız: Hakikat-i Muhammediyye. Bu öyle bir merkezdir ki, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı hikmetler hazinesinin kilidi ve aynı zamanda tacıdır. Diğer bütün peygamberlerin hikmetleri, bu son ve en câmi' (toplayıcı) hikmet denizine akan birer ırmak gibidir.

Terzi Baba Necdet Ardıç Efendimiz, bu en son faslı, yani Muhammed Fassı'nı şerh ederken bizleri uyarır. Bu sohbetin diğerlerinden daha bir gayret, daha bir dikkat isteyeceğini söyler. Çünkü bu fasıl, kendinden önceki bütün fassların özünü, sırrını kendi içinde barındırır.

Bugüne kadar okuduğumuz fassların tamamı bu bölümde mevcuttur, o yüzden nasıl ki bütün peygamberan silsilesi kendisinde özet olarak toplanmış ve anlaşılması en güç olan peygamber hazaratlarından olan Peygamberimizin mevzu edildiği bu bölüm de diğerlerinden biraz daha ağır ve biraz daha zor olacaktır. Ancak olmayacak bir şey yoktur, bizden evvelkiler nasıl bunları idrak etmişlerse bizler de bugün üstümüze düşen gayreti göstererek bunları idrak etmeye çalışacağız inşeallah. Bu yüzden biraz daha dikkat etmemiz gerekiyor, bazı mevzular ağır gelse de ümitsizliğe düşmeden gayreti elden bırakmadan anlamaya çalışmamız gerekiyor.

Bu ikaz, aslında bir müjdedir. Zorluğun olduğu yerde, idrak edildiğinde büyük bir açılımın, bir fethin olacağını haber verir.

Varlığın İlk Tecellîsi: Taayyün-i Evvel

Fahr-i Kâinat Efendimiz'i (s.a.v.) çoğunlukla Mekke ve Medine'de yaşamış, belirli bir zamanda ve mekânda bulunmuş bir beşer olarak tanırız. Elbette bu doğrudur ve O, "Ben de sizin gibi bir beşerim" (Kehf, 18/110) buyurarak bu yönünü teyit etmiştir. Lakin ayetin devamı, bu beşeriyetin ardında yatan ve onu diğerlerinden ayıran bir hakikate işaret eder. Bu hakikat, O'nun zaman ve mekân ötesi, kevnî mertebesi olan Hakikat-i Muhammediyye'dir.

Şeyh-i Ekber, bu hakikati, varlık mertebelerinin en başına yerleştirir. O, Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Mutlak'ından ilk zuhûra gelen, bütün varlığın kendisinden bir program gibi açıldığı ilk belirme, ilk tecellîdir. Buna tasavvuf ıstılahında taayyün-i evvel (ilk belirlenim) denir.

Hakikat-i Muhammediye denilen bu program ayan-ı sabite O’na ait ayan-ı sabite bil cümle taayyünatın evvelidir. Yani bu âlemlerde görünen görünmeyen ne varsa bütün bu alemler geçmişler bizler dahil gelecekler dahil bütün alemlerde ne varsa taayyünatın evvelidir yani bütün onların kaynağı Hakikat-i Muhammedi’dir. İşte Peygamberimizi bu yönüyle tanıdığımız zaman biz ancak onu tanımaya biraz yaklaşmış oluruz. Aksi halde bizler gibi Mekke ve Medine’de yaşamış tarihi bir varlık olarak aklımızdaki kayda böylece geçmektedir.

Gördüğümüz ve göremediğimiz bütün âlemler, yıldızlar, galaksiler, melekler, insanlar, hayvanlar, bitkiler... Her birinin varlık özü, ilimdeki ilk sureti olan A'yân-ı Sâbite'si, bu Hakikat-i Muhammediyye denilen küllî (bütünsel) hakikatin içinde dürülüdür. O, bütün varlıkların çekirdeği, kök hücresidir. Varlık ağacının bütün dalları, yaprakları ve meyveleri, o ilk tohumun içinde potansiyel olarak mevcuttu.

Bu hakikatin üstünde, hiçbir sıfatla, isimle, övgüyle vasıflanamayan, her türlü belirlenimden münezzeh olan mutlak Zât vardır. Oraya "sırf Zât", "Hüvviyet Gaybı" denir. Bu bilinemez, idrak edilemez mutlak Gayb'dan ilk tecellî, ilk zuhûr, O'nun "bilinmeklik muradı" ile kendi isim ve sıfatlarını seyretmek istemesiyle Hakikat-i Muhammediyye olarak belirmiştir.

Onun fevkinde yani Hakikat-i Muhammedi’nin üstünde hiç bir isim ve sıfat ve vasıfları ile anlatma ile vasıflanan ve işaretlenmiş ve medh edilmiş olmayan "zât-i sırf” vardır ki, cemi taayyünattan olanlardan münezzehdir. Yani bu Hakikat-i Muhammediye’nin üstünde bir mertebe vardır ki övgüden, şundan, bundan vasıflanmaktan münezzehtir, orası da Zat-ı Mutlaktır... İşte sırf ve mutlak Zat’ın zuhuru ilk tecellisi Hakikat-i Muhammedi olarak bütün alemlerin programı oraya yapılmıştır.

Zât-ı Mutlak, zâtı itibarıyla tecellîden müstağnidir; yani O'nun Zât'ı, olduğu gibi âlemlere sığmaz, tecellî etmez. Tecellî eden, O'nun Zât'ında kuvve halinde bulunan sıfat ve isimleridir. Bu isim ve sıfatların toplu olarak, bir bütün halinde ilk tecellî ettiği ayna, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bu sebeple ona Akl-ı Evvel (İlk Akıl), Kalem-i A'lâ (En Yüce Kalem) veya Nûr-u Muhammedî de denilmiştir.

Âlemlerin Varoluş Sebebi: "Levlâke Levlâke..."

Bu hakikati anladığımızda, "Sen olmasaydın, sen olmasaydın, eflâki (gökleri, âlemleri) halk etmezdim" meâlindeki meşhur kudsî hadisin sırrı da aralanır. Cenâb-ı Hakk, kendi gizli hazinesi olan isim ve sıfatlarının güzelliğini görmek, göstermek için bir ayna murad etmiştir. O en parlak, en cilâlı, en mükemmel ayna, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bütün âlemler, bu aynanın varlığı sebebiyle ve bu aynada görünecek suretler olarak halk edilmiştir.

Terzi Baba, Hz. Mevlânâ'dan bir misalle bu derin hikmeti sohbetimize taşır:

Zahire nazaran o dal budak, meyvenin aslıdır. Sen onu dal budak olarak görürsün ama o dal budak meyvenin aslıdır. Sen onun odun olarak görürsün o dalı ama o meyvenin aslıdır. Velakin batına nazaran dal budak meyve için vücud bulmuştur. Yani dal budak meyve için vardır. Dalın, meyvesi yoksa dal olarak bir değeri yoktur. Dal meyveyi tuttuğu sürece kıymetlidir.

Bu misalde ağaç, bütün kâinattır. Dalları, budakları, yaprakları diğer bütün varlıklardır. Meyve ise İnsan-ı Kâmil'dir. Zahirde, yani zamansal olarak ağaç meyveden öncedir. Ama hakikatte, bütün ağacın varlık sebebi, o en son ortaya çıkacak olan meyveyi taşımak içindir. Bütün kâinat, Hakikat-i Muhammediyye denilen o kâmil meyvenin zuhûru için var edilmiş bir ağaç gibidir. Bu yüzden Rasûlullah Efendimiz (s.a.v.) hem "İlk halk edilen benim nurumdur" buyurarak başlangıç, hem de "Ben peygamberlerin sonuncusuyum" buyurarak son olmuştur. O, hem çekirdek hem de meyvedir.

Bu sır, Kur'ân-ı Kerîm'in lisanında da gizlidir. "Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" (Enbiyâ, 21/107) ayet-i kerimesi, bu hakikatin en açık beyanlarından biridir. Terzi Baba, bu ayetin Arapça lafzındaki ince bir noktaya dikkat çeker: "ve mâ erselnâke illâ rahmeten li'l-âlemîn".

Ama Allah öyle demiyor; “göndermedim” diyor. “vema erselnake” göndermedim ben seni diyor... Göndermedi çünkü daha henüz bu alemleri halk etmemişti. Göndermesi için bu alemlerin halk edilmesi lazımdır. Göndermedi ama “sen” diye hitap ettiği bir varlık vardır. Nerededir bu işte, ilm-i ilahiyede Hakikat-i Muhammediyye’nin programı, bu daha program oldu henüz programda, daha biz onu faaliyete geçirmedik diyor bakın orada. وَمَاۤ اَرْسَلْنَاكَ Seni göndermedik diyor, hani bir mühendisin kafasında bir proje vardır, bu proje oldu ama daha henüz bina haline geçirmedik, geçirdik ama o bina sahibine ve arsaya rahmet olarak biz onu projeyi binayı yaptık, binayı kurduk denilmek isteniyor.

Bu incelikli bir görüştür. Ayetin başındaki "ve mâ erselnâke" (Biz seni göndermedik) ifadesi, âlemler henüz halk edilmeden önceki ezeli programa, Hakikat-i Muhammediyye'nin ilimdeki varlığına işaret eder. O, projedir. "illâ rahmeten li'l-âlemîn" (ancak âlemlere rahmet olarak) ifadesi ise bu projenin hayata geçirilmesi, yani âlemlerin halk edilmesiyle o ezeli hakikatin bir rahmet olarak fiilen gönderilmesidir. O'nun varlığı, âlemlerin varlığından hem önce, hem de âlemlerin varlık sebebidir.

Peygamber Kıssaları ve Kur'ân'ın Bâtını

Şeyh-i Ekber'in Füsûs'taki yöntemi, peygamber kıssalarını tarihi birer olay olarak değil, her bir sâlikin (mânevî yolcu) kendi iç âleminde yaşaması gereken hallerin ve mertebelerin birer timsali olarak okumaktır. Her peygambere atfedilen bir "hikmet" vardır: Âdem'deki İlâhî hikmet, Nuh'taki Tenzîhî hikmet, İbrahim'deki Muhabbet hikmeti gibi... Bu hikmetlerin tamamı, Hakikat-i Muhammediyye'nin farklı vechelerinin, farklı yönlerinin açılımlarıdır.

Her peygamberden alacak hisseleriniz vardır” diye işte kısasen enbiya Kur’an-ı Kerim de de belirtilen peygamberlerin hayat hikayeleri sadece onlara aitmiş gibi onlara ait bir bilgiyi aktarıyormuşuz gibi değil, onlardaki bizi görerek veya onlardaki mertebenin hakikatini görerek o mertebelerden bizde de olduğunu idrak ederek ve o yoldan onların hakikatine nüfuz etmek suretiyle o mertebedeki kendi hakikatimizi nüfuz etmiş olmamız gerekiyor. Yolunu böyle kurmuşlar... İşte o zaman Kur’an’i seyr-i sülukunu yapmış olacaktır, Hakikat-i Muhammediye’ye ulaşıncaya kadar.

Sülûk, Âdem'in tevbesinden başlayıp, Nuh'un gemisine binip, İbrahim'in teslimiyetini yaşayıp, Musa'nın Tûr'una çıkıp, İsa'nın ruhaniyetine erip en sonunda Muhammedî Cem' makamına ulaşmaktır. Her peygamber, bu yolda geçilecek bir menzil, idrak edilecek bir hakikattir.

Bu yolculuğun rehberi ise Kur'ân-ı Kerîm'dir. O da sadece zahiri manalarından ibaret bir metin değil, katman katman derinlikleri olan bir hakikatler kitabıdır. Başındaki "Elif-Lâm-Mîm" gibi hurûf-u mukattaa (kesik harfler), bu bâtınî mertebenin anahtarlarıdır.

Kur’an- Kerim’in başında ne yazıyor , الۤمۤ ﴿٢﴾ ذَلِكَ الْكِتَابُ لارَيْبَ فِيهِ 2/1-2 İşte bu kitap geriye dönüp “Elif, Lam, Mim” kitabı onun içinde şüphe yoktur . “Elif, Lam, Mim” insan-ı kamilin bir ismidir. İnsan-ı kamil de Hakk’ın kitabıdır... “Elif, Lam, Mim” harflerinde; Elif; ahadiyet mertebesidir... Lam; lahut, uluhiyet mertebesi, ilahlık, vahidiyet mertebesidir... Mim harfi ise hakikat-i Muhammediyi secdeye varmış görüntüsü ile bütün bu alemlerdeki hakikati idrak etmiş ve fenafillah ile Hakk’ta fani olmuş, varlığın hakikatini idrak etmiş ve kendini teslim etmiş olmayı ifade eder.

Elif, Zât'ın mutlak birliğine (Ahadiyet), hiçbir şeye benzemeyişine (tenzih) işarettir. Lâm, bu birliğin isim ve sıfatlarla tecellî ettiği Uluhiyet (İlâhlık) mertebesine, yani teşbih mertebesine işarettir. Mîm ise, bu iki zıt gibi görünen hakikati (tenzih ve teşbih) kendi varlığında birleştiren, secde haliyle hem Hakk'a mutlak teslimiyetini (kulluğunu) hem de O'nun bütün tecellîlerini kendinde topladığını gösteren İnsan-ı Kâmil'in, yani Hakikat-i Muhammediyye'nin sembolüdür. Bütün Kur'ân, bu "Elif-Lâm-Mîm" sırrının, yani Muhammedî hakikatin tafsilatlı bir şerhidir.

Bütün Peygamberlerin ve Velîlerin Kaynağı

Bu küllî hakikat, o kadar geniş ve kapsayıcıdır ki, diğer bütün peygamberler ve velîler de kendi ilimlerini ve feyizlerini bu kaynaktan alırlar. Onların her biri, Hakikat-i Muhammediyye okyanusundan kendi kabı nispetinde bir pay alır.

İşte buradan da şu anlaşılıyor, Hz. Resulullah (s.a.v.) Efendimizin varlığı bütün alemleri kuşatan bir varlıktır. Hakikat-i Muhammedi olarak düşündüğümüzde, Resul (s.a.v.) Efendimizin “Ben de sizin gibi beşerim” dediği bu beşer vücudu değildir sadece. Bütün alemler Hakikat-i Muhammedi üzere O’nun varlığıdır, diğer peygamberlerde ne kadar esma-i ilahiyeyi kendi üzerinde bulunduruyorlarsa alemdeki yerleri o kadardır.

Dahası, Şeyh-i Ekber, peygamberlerin dahi velâyet (velilik) yönleriyle ilimlerini Hatemü'r-Rüsûl'den (Peygamberlerin Mührü) aldıklarını söyler. Her peygamberin bir risalet (elçilik) yönü, bir de velâyet (Hakk'a yakınlık, dostluk) yönü vardır. Risaletleri kendi zaman ve mekânlarıyla sınırlı olabilir, ama velâyetleri ile hepsi aynı kaynağa, Hakikat-i Muhammediyye'ye bağlıdır.

Rasullerin tümü velayetleri cihetinden hatem-i rasulden alırlar. Yani peygamberlerin tamamı da velayetleri cihetinden hatem-i rasulden alırlar. Yani son peygamberden alırlar. Yani Hakikat-ı Muhammedi dediğimiz oradan alırlar.

Bu sebeple İbn Arabî Hazretleri, Füsûs'u rüyasında bizzat Hz. Peygamber'in (s.a.v.) elinden aldığını ve O'nun emriyle yazdığını söyler. Bu, eserin kaynağının beşerî bir tefekkür değil, doğrudan bu küllî hakikatin feyzi olduğunu gösterir. Hakikat-i Muhammediyye, sadece tarihsel bir şahsiyetin ötesinde, varlığın başlangıç noktası, bütün âlemlerin programının yazıldığı levha, Hakk'ın kendine en kâmil ayna kıldığı ilk tecellîdir. O, bütün peygamberlerin ve velîlerin nurunu aldığı güneştir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İrfan yolunun en çetin yokuşlarından biri, Hakk’ı hem her şeyden sonsuzca yüce ve münezzeh bilmek (tenzih), hem de O’nu her zerrede hazır ve nâzır olarak müşahede etmektir (teşbih). Akıl bu iki ucu birleştiremez; ya birini tutar, diğerini bırakır. Bu iki kanatla uçma sanatı, bu Muhammedî mîzanı kurabilme hikmeti, Hakikat-i Muhammedi’nin sırrında gizlidir.

Bu dengeyi kurmak, insan aklının tek başına başarabileceği bir iş değildir. Zira âlemlerin suretleri sonsuzdur. Her bir surette Hakk’ın tecellîsini ayrı ayrı tafsilatıyla idrak etmek ve aynı anda O’nun bütün bu suretlerden münezzeh olduğunu bilmek, beşerî idrakin sınırlarını aşar. Bu, ancak ve ancak bütün bu âlemlerin kendisinden zuhûr ettiği o ilk hakikate, yani Hakikat-i Muhammedi’ye mahsus bir biliştir.

Hakk’ı bu iki vasıf ile tafsil üzere vasıflandırmak muhaldir. Yani hem tenzih yönünden vasıflandırmak hem teşbih yönünden vasıflandırmak mümkün değildir. Zira alemin suretlerinin tamamı ihata eylemek mümkün değildir. Alemdeki varlıkların bütün suretlerin tamamını idrak etmek mümkün değildir. Böyle bir kimse Hakk’ı tafsil üzere değil de belki icmal üzere arif olur. Arif-i Billah olduğu halde yine de tafsil üzere bilmesi mümkün değildir. İşte bu bir tek varlıkta meydana geldi Hz. Resulüllah’da (s.a.v.). Tüm bu alemi tafsil üzere idrak etmek Resulüllah’da (s.a.v.) meydana geldi. Neden? Çünkü kendisi bu alemlerin hakikati, kaynağı olduğundan, Hakikat-i Muhammedi kaynağı olduğundan eğer sende bir şey varsa sen onun özünü bilirsin.

Sâlikin yolculuğu, bu hakikate vâris olma yolculuğudur. Bu idrakin zirvesi, bu zıtların birliğinin yaşandığı makam ise Cem makamı’dır. Bu, Efendimiz’in (s.a.v.) Mi’rac gecesi yaşadığı o büyük tecellînin, ümmetine bir hediyesidir. O gece, kendi hakikatinin, yani Hakikat-i Muhammedi’nin bütün âlemleri nasıl ihata ettiğini bir anda müşahede etmiş ve bu müşahedenin ardından “Men reânî fekad rea’l-Hakk” (Beni gören Hakk’ı görmüştür) sözünü beyan etmiştir. Bu söz, bir beşerin sözü değil, kendi varlığında Hakk’ın tecellîsini tam olarak idrak etmiş olan İnsân-ı Kâmil’in, Hakikat-i Muhammedi dilinden söylediği bir sırdır.

Miraç gecesinin sabahı döndükten sonra “Men reani fakat real Hakk” sözü bunlardan bir tanesidir. Resul (s.a.v.) bu hakikati, yani Hakk’ın kendi varlığında cem olarak var olduğunu, daha evvel idrak edememişti. Zat’i olarak idrak edememişti... Mirac gecesi mana alemine Hakk’ın huzuruna çıktığı zaman kendinde olan bu hakikati idrak ettikten sonra “bana bakan Hakk’ı görür” dedi. Onu sadece bir sefer beyanedi. Ondan sonra her defasında tekrarladı. Burada sınır yok, “bugün bana bakan Hakk’ı görür” demiyor. Teceddüt ediyor, yenileniyor. Hakikat-i Muhammedi bilinciyle baksın.

Bu söz, bir defalık bir hâl değil, sürekli yenilenen bir hakikattir. Bu, Hakikat-i Muhammedi’ye vâris olan velîlerin de kendi mertebelerince tattıkları bir sırdır. Bayezid-i Bestami Hazretleri’nin “Cübbemin altında Hakk’tan başkası yok” demesi, bu sırrın onun gönlünde tecellî etmesindendir. Bu ilim, Ümmet-i Muhammed’e has bir ilimdir; önceki ümmetlere verilmeyen bir kemâlât ilmidir.

Bu yüce hakikatin karşısında içinde yaşadığımız bu kesret âlemi, bu çokluk dünyası nedir? Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûs’un mukaddimesinde bu âlemin bir rüya olduğunu söyler. Gördüğümüz, dokunduğumuz, yaşadığımız her şey, bu çokluk, aslında Zat mertebesinde meydana gelen bir tecellîdir ve bu tecellî Kur’ân-ı Kerîm’de “şecere-i mel’ûne” yani “lanetlenmiş, uzaklaştırılmış ağaç” olarak işaret edilen fitne ağacıdır. Uzaklaştırılmıştır, çünkü Birlik’ten (Ahadiyet’ten) uzak düşmüş gibi görünen bir çokluktur. Fitnedir, çünkü insanı aslından, yani Hakk’tan uzaklaştırıp bu suretler âlemine bağlar.

Bizim sana gösterdiğimiz rüya ve Kur’an’da olan şecere-i mel’une... nasa fitnedir. İnsanlığa bozgunculuk yapar. Yani sana gösterdiğimiz bu keserat-ı taayyünat, rüyadır. Yani bu alemlerdeki çokluk bir rüyadan ibarettir... Bu rüyet keyfiyeti yani bu görme hususiyeti özelliği rai ve mer’i ister . Yani gören ve görülen ister. Görmek için gören ve görülen yani ikilik lazımdır. Bunlar ise kesrettir. Bu keserat Zat’ta mütekevvin olan Zat’ta meydana gelen hasıl olan şecere-i mel’unedir. Bu keserat yani çokluk, şecere-i mel’unedir... وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ Yani şu ağaca yaklaşmayın, diyerek her an tahvif ederiz. Yani korkuturuz.

Âlem bir rüyadır ve bu rüyanın tabircisi, Hakikat-i Muhammedi’dir. Muhammed İkbal’in dediği gibi, “Muhammed, âlem rüyasının tâbiridir.” Bu rüyadan uyanmak, bu hayal içinde hayal olan yaşamdan sıyrılıp hakikate ermek, ancak o tâbire kulak vermekle mümkündür.

Yaşadığımız alem bir rüya alemidir, ama gece yattığımızda bir rüya daha görüyoruz, şimdi rüya içinde rüya oldu... İşte bunun tabirini gerçek izahını yapan ancak şu kitaplar ve Resul (s.a.v.) Efendimizden gelen kaynaklardır... kim bu alemde kendi rüyasını kendi tabir edebilmişse onlar rüyanın tahakkuk ettiğini orada göreceklerdir. İşte 2/277 ayetinde و َلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ “Onlara korku yoktur, mahsun da olmazlar” ayeti buna işarettir.

Sâlikin yolculuğu, bu rüyanın içinde kaybolmuş, ilâhî isimlerin hükmü altında kalarak kendi hakikatinden habersiz kalmış bir “insân-ı nâkıs” (eksik insan) olduğunu fark etmesiyle başlar. Noksanlığı, aslında olmayan bir şeyi var sanmasından, yani kendi müstakil varlığına inanmasından kaynaklanır.

İmdi erbâb-müteferrikanın taht-ı hükmünde kalanlar insân-ı nâkısdırlar. Yani isimlerin hükmü altında olanlar nakıs insanlardır. Yani kendilerinden haberi olmayan insanlardır. Kişinin kendi varlığı yoksa o zaman fiili de yoktur, fiili yoksa mecburiyeti de yoktur... Kim ki kendindeki hakikat-ı ilahiyeyi idrak edemedi, onlar hayvanlardan da daha aşağıdadırlar.

Bu noksanlık, insanın aslına ait değildir. Sonradan, çevre şartlarından, yanlış değer yargılarından, nefs-i emmârenin isteklerinden kaynaklanan “ârızî” bir durumdur. Yolculuk, bu sonradan yapışan kirleri, pasları temizleyerek ruhâniyetin hayvâniyet üzerine, akl-ı küll’ün akl-ı cüz üzerine galip gelmesini sağlamaktır.

Ayrıca arız olmuş noksanlıklardan, aslında bizde o noksanlıklar yoktur ama sonradan arız olmuştur, bunlar neden olmuştur; çevre şartlarından, çevrenin değer yargılarından çevre neye değer vermişse ona değer vermekten arız oluyor... Bunlardan temizlenme akıbet ruhaniyetin, hayvaniyeti üzerine galip gelmesidir.

İnsan bu yüce hakikate ulaşabilir, çünkü o, basit bir mahlûk değildir. O, Hakk’ın Kendisine nazar ettiği bir ayna, âlemlerin özü, varlığın göz bebeğidir. Bütün bu şehadet âlemi, Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla hazır olduğu bir Hazret (İlâhî Huzur) makamıdır. İnsan ise bu huzurun merkezidir.

Burada saniyeler o kadar değerli ki maalesef biz bedava verilen değerlerin kıymetini bilmiyoruz. Allah’ı burada idrak ettiğinden burası “Hazret”tir, insanlar yönünden. Ama hakikati yönünden de burası “hazret”tir, çünkü Cenab-ı Hakkın madde mertebesinde zuhura gelmesi Hakkın olduğu her taraf hazrettir... HAZRET: Hakkani varlığı ile hazır olan demektir. “Hazret-i Ali“ denildiğinde, hakkın varlığı ile hazır olan demek, nefsiyle hazır olan değil, hakikatiyle hazır olan yani birimsel varlığını aşmış birimsel varlığı kalmamış artık onda Hakk baki Hakk’la hazır olan demektir.

İnsan, bu âlemde nefsini aradan çıkarıp Hakk’ın varlığı ile hazır olduğu an, “Hazret-i İnsan” olur. O zaman anlar ki, kendisi Hakk’ın bir tecelligâhıdır. Bütün bu tecellîler, iniş ve çıkışlar, rüyalar ve uyanışlar olurken, değişmeyen tek bir hakikat vardır: Zât-ı Mutlak’ın kendisi. Âlemlerin zuhûru, O’nun Zât’ında bir değişiklik, bir artma veya eksilme meydana getirmez. Hz. Ali’nin (k.v.) o meşhur sözüyle, O, “el’ân kemâ kân”dır; yani “O, şimdi de evvelde olduğu gibidir.”

Ali Efendimizin “elan kemakan” buyurduğu gibi “O olduğu hal üzeredir” cümlesi şu demektir; Cenab-ı Hakkın Zat’ı bütün varlıklar kendinden zuhur etmeden önce nasıl alemlerden gani ve müstağni ise zuhurundan sonra da böyledir. Yani bütün bu alemler Allah’ın zuhurundan evvel Allah’ın varlığı nasılsa bu alemler zuhur ettikten sonra dahi Allah’ın varlığı öyledir. Yani Zat’ı bakımından yine öyledir. Bu mertebede zuhur ve taayyün veya herhangi bir maddi veya manevi bir alem mevcut olmadığı Hakkın Zat’ından başka bir şey bulunmadığı için gayr ve gayriyetten söz edilemez.

Hakikat-i Muhammedi yolcusu, bu iki kutup arasında seyreder. Bir yanda âlemi bir rüya, bir hayal, bir tecellî olarak görür (teşbih); diğer yanda bütün bu tecellîlerin ardındaki Zât’ın mutlak değişmezliğini ve münezzehliğini idrak eder (tenzih). Bu ikisini birleştirdiği an, Cem makamının sırrına erer ve anlar ki, gören de görünen de, seven de sevilen de, bilen de bilinen de aslında O’ndan başkası değildir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Hakikat-i Muhammedi

Hazret-i Mevlânâ’nın o engin denizine, Mesnevî-i Şerîf’ine daldığımızda, hikmet incilerini bulmak için sûretlerin, hikâyelerin kabuğunu kırmak gerekir. O, hakikati doğrudan tarif etmez; bir koku gibi havaya salar, bir resim gibi ufka çizer, bir nağme gibi kalbe fısıldar. Hakikat-i Muhammedi gibi yüce bir sırrı da, doğrudan bir tanım heykelinin içine hapsetmek yerine, canlı, hareketli ve nefes alan sembollerin diliyle bize sezdirir. O, bu hakikati bir ders konusu değil, bir hâl, bir yöneliş, bir aşk kapısı olarak önümüze koyar. Mesnevî’deki her hikâye, her temsil, o en büyük hakikate açılan bir penceredir.

İrşadın Kaynağı: "Yüce Dam" ve "Haberci Kuş"

Bir insan, “Ben yol gösteririm” dediğinde, ona sorulacak ilk ve en mühim sual şudur: “Bu yetkiyi nereden aldın?” İrşad, yani yol gösterme vazifesi, kişisel bir hevesin, birikimin veya zekânın ürünü olamaz. Mutlak surette menşe’ine, kaynağına bağlı olmak zorundadır. Mevlânâ, bu kaynağı “yüce bir dam” olarak tasvir eder ve o damdan bir “haber” veya bir “kuş” gelip gelmediğini sordurur.

"O damdan bu tarafa bir kuş geldi mi?" Hayır! "O taraftan bir haber geldi mi?" Hayır! Bunlar çok güzel. Fakat işin yarısıdır. "Bu iş tamam olmak için, ey mürşid efendi! Sana Hak tarafından irşada (doğru yolu göstermeye) izin haberi geldi mi? Ve o yüce damdan, yani hakikat-i Muhammediyye'den (Hz. Muhammed'in hakikati) bir kuş, yani bir insân-ı kâmil gelip seni irşada yetkili kıldı mı?" diye sorarsan, eğer diliyle doğru söyleyen bir adam ise açıkça ve eğer yalancı ise içinden ve hâliyle "hayır" diye cevap verir.

Bu satırlar, sahte ile gerçeği ayıran keskin bir kılıç gibidir. "Yüce dam," ulaşılmaz, yüksek, semâvî bir makamdır. Şerh edenin de işaret ettiği gibi, bu damın kendisi Hakikat-i Muhammediyye’dir. O, bütün varlığın mânevî çatısı, bütün irşadın çıktığı ilâhî menba'dır. Bir kimsenin mürşid olabilmesi için, o çatıdan bir izin, bir işaret gelmesi şarttır. O işaret nedir? Bir “kuş.” Kuş, haber getirir; semâvîdir, yere ait değildir; özgürdür, kafeste tutulamaz. Bu kuş, ya doğrudan ilâhî bir ilhamdır ya da daha sıklıkla, o yüce dam ile bağlantısı olan bir İnsân-ı Kâmil’in bizzat kendisidir. Yani, silsile dediğimiz o mübarek zincir, bu kuşun kanatlarıyla manâ taşır.

Bu izin olmadan yola çıkanlar, Mevlânâ’nın diliyle, işin sadece “yarısını” yapmışlardır. Belki çok kitap okumuş, çok ibadet etmişlerdir. Ama o “kuş” gelmemiştir. Bu sebeple, tasavvuf yolunda edep, silsileye, yani o yüce damdan uzanan mânevî soyağacına hürmetle başlar. Mevlânâ, bu ilâhî haberleşmenin nasıl bir silsile takip ettiğini izah eder:

"Bu art arda gelen risaletler cinsinden o taraftan size bir cevap geldi mi?" "Art arda gelen risalet"ten kasıt, Yüce Zât'tan Muhammedî hakikate ve Muhammedî hakikatten insân-ı kâmile gelen, ulaşan tebliğlerdir. Yani, "Size irşat (doğru yolu gösterme) görevini yerine getirmeniz için Yüce Zât'tan Muhammedî hakikate ve Muhammedî hakikatten irşat sahibi olan bir insân-ı kâmile gelen tebliğ ve risalet cinsinden, o mana âlemi tarafından bir cevap geldi mi?"

Bir “risalet” yani elçilik, bir tebliğ silsilesi vardır. Kaynak, Zât-ı Mutlak’tır. O Zât’ın ilk tecellîsi, ilk açığa çıkışı, Hakikat-i Muhammediyye’dir. Bütün isimlerin ve sıfatların programı, bütün âlemlerin özü olan bu hakikat, ilâhî mesajı ilk alan aynadır. Sonra o aynadan, zamanın ve mekânın içindeki bir başka aynaya, yani yaşayan İnsân-ı Kâmil’in kalbine bir yansıma olur. İşte irşad izni, bu “art arda gelen” tebliğlerin son halkasıdır. Zât’tan Muhammedî Hakikat’e, Muhammedî Hakikat’ten Kâmil İnsan’a… Bu zincir kopuksa, ortada sadece bir iddia kalır.

Hakikat Güneşi ve "Âsumânın Nûrundan Parlamış Kandil"

Hazret-i Mevlânâ, Hakikat-i Muhammedi’yi anlatırken en çok ışık ve aydınlanma sembollerine başvurur. Çünkü o hakikat, varlığı aydınlatan, eşyanın hakikatini gösteren bir nurdur. O nur olmadan her yer karanlıktır, her şey anlamsızdır. Bu hakikat, bütün akılların ve kalplerin muhtaç olduğu bir “güneş” gibidir.

Ola ki, arada gökyüzünün nurundan parlamış bir kandil olsun! Yani, "Mümkündür ki, bu danışılan akıllar arasında hakikat güneşinin, yani hakikat-i Muhammediyye'nin (Hz. Muhammed'in hakikati) nurundan parlamış ve nurlanmış bir akıl kandili, yani bir insân-ı kâmil de bulunmuş olsun!"

"Hakikat güneşi," yani Hakikat-i Muhammediyye, bütün kevnî düzeni aydınlatan merkezî bir nur kaynağıdır. Fakat bizler, gözlerimiz kamaşmadan o güneşe doğrudan bakamayız. İşte burada “kandil” devreye giriyor. Kandil, İnsân-ı Kâmil’dir. Onun aklı, kalbi, ruhu, kendi kendine ışık veren bir kaynak değildir. O, “gökyüzünün nurundan,” yani Hakikat-i Muhammediyye güneşinden tutuşturulmuş, onun ışığıyla parlayan bir kandildir. Kendi varlığını aradan çekmiş, o mutlak nurun bir tecellîgâhı olmuştur.

Sâlikin vazifesi, işte bu “parlamış kandili” bulmaktır. Çünkü ancak onun ışığıyla kendi yolunu aydınlatabilir. Muhammedî nurdan pay almış olan kandil, sönmeyen Güneş’e bağlı olduğu için ışığı dâimîdir. Fakat bu kandili bulmak kolay değildir.

Hakk'ın gayreti bir perde yapmıştır. Aşağı ve yukarı âlemler birbirine karışmıştır. ... Hakk'ın gayreti bu suret âleminde bir suret perdesi koymuştur. O suret perdesi içinde aşağı olan noksanlar ile yukarı olan insân-ı kâmiller birbirine karışmıştır. Kâmil ile noksanın ikisi de surette insandır; fakat anlamda birbirine pek uzaktır.

Cenâb-ı Hakk’ın “gayreti,” yani sevdiklerini yabancı gözlerden saklama iradesi, bir perde vazifesi görür. Bu suretler âleminde, o parlamış kandil olan İnsân-ı Kâmil ile noksan insan yan yana durur. İkisi de aynı beşerî surettedir. Sâlikin imtihanı buradadır. Surete takılıp kalmayacak, sirete, yani içteki manâya nüfuz edecek bir kalp gözü geliştirmesi gerekir.

"Aklın Şâhı" ve Varlığın İlk Tecellîsi

Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) bir hadis-i şerifinde, “Allah’ın ilk halk ettiği şey akıldır” buyrulur. Bu “Akıl,” bizim günlük hayatta kullandığımız, kâr-zarar hesabı yapan cüz’î aklımız değildir. Bu, bütün varlığın kendisinden bir ağaç gibi filizlendiği küllî akıldır, yani Akl-ı Evvel’dir. İrfan geleneği, bu Akl-ı Evvel’i Hakikat-i Muhammediyye ile bir ve aynı görür. O, varlığın başlangıç noktası, ilâhî programın yazıldığı ilk levhadır.

Ve eğer "aklın şahı"ndan kasıt, "Allah'ın ilk yarattığı şey akıldır" hadis-i şerifi gereğince hakikat-i Muhammediyye olursa, anlam şöyle olur: Yani, Resûl-i Ekrem (a.s.) ümmetine son derece merhametli olduğu hâlde, zaruret olmaksızın nefsin ölümüne işaretle niçin "Ölmeden evvel ölünüz!" desin? Demek olur.

Burada “aklın şâhı” yani aklın sultanı ifadesi, Hakikat-i Muhammediyye’ye bir işaret olarak okunuyor. Varlığın ilk zuhûru, en kâmil ve en kuşatıcı şuuru olan bu hakikat, aynı zamanda en merhametli olanıdır. Öyleyse, bu en merhametli olan, neden insana en zor gelen şeyi, yani “ölmeden evvel ölünüz” diyerek nefsin öldürülmesini istesin? Çünkü bu, bir yok oluş değil, hakikî bir diriliştir. Bu, hayvani ve vehmî sıfatların ölümüyle, insandaki o Muhammedî ruhun, o ilâhî aklın dirilmesidir.

“Ölmeden evvel ölmek,” Zât’ın tecellîsine engel olan nefs perdesini aradan kaldırmaktır. Bu emri veren “aklın şâhı,” yani Hakikat-i Muhammediyye, sâlike der ki: “Senin içindeki bu fâni, bu gölge varlığı öldür ki, senin hakikatin olan benim nurum sende parlasın. Sen bu cüz’î varlığından öl ki, küllî varlıkta benimle birlikte dirilesin.” Bu, beşeriyetin dar kabuğunu kırıp, o kabuğun içindeki Muhammedî öz’e, hakikî insanlığa ulaşma davetidir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Hakikat-i Muhammedi

Bir binanın bütün sırrını taşıyan temel taşı ne ise, kâinat binasının sırrını taşıyan temel de Hakikat-i Muhammedi'dir. Bu hakikati anlamak, etrafındaki diğer nurlu kavramları da yerli yerine oturtmakla mümkündür. Onlar, bu merkezî güneşin etrafında dönen gezegenler gibidir; her biri ışığını ve mânâsını ondan alır.

İnsan-ı Kamil, Hakikat-i Muhammedi'nin somut, zaman içindeki ve tekil tecellîsidir. Hakikat-i Muhammedi gökteki bir hakikatler güneşi ise, İnsan-ı Kâmil o güneşin ışığını toplayıp yeryüzündeki gönüllere yansıtan bir yakıcı aynadır. Biri tohumun içindeki ağacın bütün programı, diğeri o tohumdan filizlenip kemâle ermiş ağacın kendisidir.

Bu hakikat, Cenâb-ı Hakk'ın Sevgili Habibi'ne hitaben buyurduğu rivayet edilen "Levlake levlâke lemâ halaktu'l-eflâk" (Sen olmasaydın, felekleri halk etmezdim) kudsî sözünde en açık ifadesini bulur. Bütün görünen ve görünmeyen âlemler, sırf o Muhammedî hakikatin açığa çıkması, bilinmesi ve temaşa edilmesi için bir sahne olarak halk edilmiştir. Varlık, O'nun varlığının aynası olsun diye; kâinat, O'nun kemâlini göstersin diye zuhûra gelmiştir. O, varoluşun hem sebebi hem de gayesidir.

Bu varlık sahnesinin ham maddesi ve dokusu Nefes-i Rahmani'dir. Lâkin bu nefes, şekilsiz ve isimsizdir. Ona ilk şekli, ilk ismi, ilk mânâyı veren, işte Hakikat-i Muhammedi'dir. O, Rahmânî Nefes'in ilk düğümü, ilk taayyünü, yani ilk belirginleşmesidir. Bütün varlıklar, isimler ve sıfatlar, o ilk düğümün açılımlarından ibarettir.

Bu bizi, varlığın en temel mertebelerine götürür. Ahadiyyet, Zât-ı Mutlak'ın hiçbir sıfat, isim ve tecellî ile kayıtlanmadığı, mutlak gayb ve birlik halidir. Bu mutlak birlikten, isim ve sıfatların potansiyel olarak bulunduğu Vâhidiyyet mertebesine ilk tenezzül, yani ilk iniş, Hakikat-i Muhammedi aracılığıyla olur. O, Ahadiyyet'in sessizliğinden çıkan ilk "söz", Zât'ın karanlığından sızan ilk "nur"dur. Bu yüzden ona "taayyün-i evvel" (ilk belirginleşme) veya "Akl-ı Evvel" (İlk Akıl) denir. O, Mutlak Birlik ile çokluk âlemi arasında bir berzahtır, bir köprüdür.

Bu köprüden âlemlere akan her şey bir Tecelli, yani ilâhî bir kendini göstermedir. Hakikat-i Muhammedi, "Tecellî-i Evvel", yani ilk ve en küllî tecellîdir. Diğer bütün tecellîler, bu ilk tecellînin altında, onun içinden süzülerek gelir.

Bütün bu anlatılanlar, Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği) irfanının temel direkleridir. Bu birliğin çokluk olarak nasıl göründüğünü izah eden anahtar, Hakikat-i Muhammedi'dir. O, bir olan Vücûd'un, kendi mertebelerinde farklı isim ve sıfatlarla nasıl tecellî ettiğini gösteren ilâhî bir programdır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin ölümsüz eseri Fusûsu'l-Hikem (Hikmetlerin Özleri), bu yapıyı en derinlikli şekilde şerh eder. Eserin son ve zirve bölümü olan "Muhammed Fassı", diğer bütün peygamberlere verilen hikmetlerin özünü, özetini ve mührünü taşır. Çünkü Hakikat-i Muhammedi, bütün peygamberliklerin ve velâyetlerin menbaı, kaynağıdır.

Ve nihayet, bu ezelî hakikatin yeryüzündeki en kâmil, en mükemmel mazharı, aynası, elbette ki Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizdir. Biri O'nun ezelî, bâtınî ve ruhânî hakikati; diğeri ise zaman ve mekân içinde ete kemiğe bürünmüş, beşerî suretteki zâhirî tecellîsidir. Bizler O'nun beşerî hayatına, ahlâkına, sünnetine tâbi olarak, aslında o ezelî hakikate, o Muhammedî Nur'a ulaşmaya çalışırız.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç büyük irfan pınarı, Hakikat-i Muhammedi denizine farklı kollardan dökülür.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz'in sohbetleri ve şerhleri, bu yüce hakikati sokağın diline, gündelik hayatın içine indirir. O, bu kavramı erişilmez bir nazariye olmaktan çıkarıp, sâlikin kendi içinde yaşayabileceği bir hâl olarak sunar. Terzibaba'nın dilinde Hakikat-i Muhammedi, "on üç" sayısının ve "mim" harfinin sırrında gizlidir. Bu, varlığın bütün kelâmını, bütün ilmini kontrol eden bir anahtardır. Onun nazarında bu hakikat, mürşidin şahsında ete kemiğe bürünür ve sâlikin "beşeriyet zulmetinden" "insaniyet nuruna" çıkışının yegâne vasıtası olur.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem'i ise, meselenin hikemî ve kevnî (küllî) yapısını ortaya koyar. Fusûs'ta Hakikat-i Muhammedi, varlık ağacının çekirdeğidir. Bütün âlemlerin programı, bütün peygamberlerin hikmetleri o çekirdekte dürülüdür. İbn Arabî, bu hakikati "taayyün-i evvel" (ilk belirginleşme) olarak tanımlayarak, onun Zât-ı Mutlak ile kesret (çokluk) âlemi arasındaki ontolojik konumunu belirler. Şeyh-i Ekber'in dilinde bu hakikat, Hakk'ı hem her şeyden aşkın (tenzih) hem de her şeyde içkin (teşbih) görmeyi sağlayan Muhammedî mîzanın, yani mükemmel dengenin kendisidir.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i ise bu hakikati âşıkların diliyle, şiirin ve hikâyenin kanatlarıyla anlatır. Mesnevî'de Hakikat-i Muhammedi, kuru bir şema değil, kalbe doğan bir "nur", yol gösteren bir "kandil", feyzin aktığı "yüce bir dam"dır. Mevlânâ, bu hakikati doğrudan teorik olarak anlatmak yerine, onu yaşayan kâmil insanların hâlleri üzerinden dolaylı olarak hissettirir. Mürşide gelen mânevî izin, o Muhammedî gökyüzünden gelen bir "kuş" veya bir "haber"dir.

Bu üç kaynak birbirini tamamlar: Terzibaba bu hakikati nasıl "yaşayacağımızı", İbn Arabî nasıl "düşüneceğimizi", Mevlânâ ise nasıl "hissedeceğimizi" ve "seveceğimizi" öğretir.

Değerlendirme

Bu sohbetten sonra gönülde kalması gereken en temel birkaç inci şudur:

Hakikat-i Muhammedi, yalnızca 1400 küsur yıl önce yaşamış bir peygamberin şahsına münhasır tarihsel bir olay değil, varoluşun başlangıcından sonuna dek geçerli olan ezelî ve ebedî bir kevnî ilkedir. O, varlığın işletim sistemi, ilâhî isimlerin tecellî ettiği ilk ve en parlak aynadır.

Hakk'a vuslat yolu, bu hakikati tanımaktan ve ona tâbi olmaktan geçer. O, Zât'a açılan "kapı"dır (bab). İnsanın kendi hakikatini, yani "insan-ı kâmil olma" potansiyelini gerçekleştirmesi, kendi varlığında saklı olan o Muhammedî nuru keşfetmesiyle mümkündür.

En mühimi, bu bilgi nazarî (teorik) bir malumat yığını değil, zevkî (tecrübî) bir idraktir. Kitaplardan okunarak değil, bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliğinde, zikir ve tefekkürle kalpte yaşanarak elde edilir. O mürşit ki, bu hakikatin yaşayan delilidir.

Cenâb-ı Hakk, bizleri bu yolda yürüyen, bu hakikati yaşayan ve bu sofradan doyan bahtiyar kullarından eylesin. Âmin.