Hikmet-i Ferdiyye

Hikmet-i Ferdiyye, varlığın kalbine ve kâinatın halk ediliş gayesine açılan bir kapıdır. Cenâb-ı Hakk’ın, habîbi ve en sevgilisi, âlemlere rahmet olarak gönderdiği Hz. Muhammed Mustafa’ya (s.a.v.) has kıldığı bu özel hikmet, tevhidin en derin sırrını, Zât’ın tecellî ediş usûlünü ve sâlikin bu yoldaki nihai hedefini içinde barındırır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin temel taşlarından biri olan bu anlayış, kâinat ağacının çekirdeğini ve meyvesini bir arada görmeyi öğretir. Bu hikmet, varlığın başı ile sonunu birleştiren, çokluk (kesret) içinde Bir’i (Vahdet) müşahede ettiren Muhammedî bir bakıştır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

“Ferd”, Arapça’da tek, eşsiz, yegâne demektir. Tasavvuf ıstılahında bu kelime, çokluğun kendisinden zuhûr ettiği ve yine kendisine döndüğü mutlak birliği ve bu birliğin eşsizliğini ifade eder. Bu makam, Zât-ı Mutlak’ın farklı tecellî mertebelerini anlatan bir kavramlar ailesinin parçasıdır. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in işaret ettiği gibi, bu mertebeler birbiriyle iç içedir:

Ahadiyyet: Grado de unidad, Unidicidad / Zat / Vitriyyet / Ferdiyyet (individualidad) / Vahidiyet: Todas estas palabras representan los diferentes estados del Único Creador. Allah.

Ferdiyyet, Zât’ın kendi kendine olan hallerini anlatan bir silsilenin parçasıdır. Ahadiyyet, Zât’ın her türlü isim, sıfat ve taayyünden münezzeh olduğu, akılların idrak edemeyeceği mutlak gayb ve birlik hâlidir. O mertebede ne isim vardır ne resim. Vâhidiyyet ise, bu mutlak birlikten, Zât’ın kendi ilmindeki hakikatleri, yani bütün esmâ ve sıfatları birbirinden ayrı olarak bildiği, potansiyel olarak çokluğun belirdiği ilk mertebedir. Vitriyyet ve Ferdiyyet ise bu birliğin tecellî edişindeki eşsizliği ve tekliği anlatır.

Bu hikmetin “Ferdiyye” ismini alması ve Hz. Muhammed’e (s.a.v.) tahsis edilmesi, O’nun varlık sahnesine çıkan ilk ve en kâmil tecellî olmasındandır. O, varlık dairesinin hem başlangıç noktası hem de kilit taşıdır. Terzibaba külliyatında bu hakikat şöyle yankılanır:

«Bi’l cümle tayyünatın evvelidir»

Yani, varlık âleminde ne kadar belirme, zuhûr etme (taayyün) varsa, hepsinin ilki ve aslı Hakikat-i Muhammediyye’dir. Bu hakikat, sadece Mekke’de doğmuş, Medine’de yaşamış tarihî bir şahsiyetten ibaret değildir. O, bütün âlemleri bir ağ gibi kuşatan küllî bir nur, kevnî bir ruhtur. Bu kuşatıcılığı sebebiyle onun hikmeti, bütün çokluğu tek bir kaynakta birleştiren “Ferdiyye” vasfını almıştır.

«Bil cümle taayyünata muhit olmak dolayısı ile bütün bu âlemlerin varlığına muhit olması dolayısı ile ve külliyyetle vasıflanmıştır. Kül olarak da isimlendirilir. Hakikat-i Muhammediyye-i külliyye diye de isimlendirilir.»

Bu küllî hakikat, varlığın en temel sırrını, yani Ahad ile Ahmed arasındaki o ince ve lâtif perdeyi bize gösterir. Bu sır, ariflerin dilinde “mîm sırrı” olarak anılır. Terzibaba Efendi, Feridüddin Attâr Hazretleri’nin dilinden bu sırrı şöyle aktarır:

«“Ey iş adamı, Sırr-ı Hakk’ı sana açıkça söyliyeyim ki! Bu âlemi taayyünde Ahad Ahmed’tir. Mim-i taayyünü kaldır, Ahmed Ahad olur. İşte Allahüssamed’in ma’nâsını anla.”»

Ahad (احد), Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî ismidir, mutlak BİR’dir. Ahmed (احمد) ise, Efendimiz’in (s.a.v.) göklerdeki ismidir ve “en çok hamd eden” ve “en çok hamd edilen” demektir. İki kelime arasındaki fark, yalnızca bir “mîm” (م) harfidir. Bu “mîm”, Muhammed isminin de baş harfidir ve “mahlûk”u, yani halk edilmiş, zuhûra getirilmiş olmayı simgeler. Bu harf, taayyün perdesidir. Ahmed’in varlığından, onun beşeriyetini ve halk edilmişliğini temsil eden bu “mîm” perdesini aralayıp bakıldığında, geride Ahad’dan başkası görülemez. İşte tevhid-i zât mertebesinin, yani varlığın birliği hakikatinin en özlü ifadesi budur. Hikmet-i Ferdiyye, bu mîm sırrını idrak etme ve yaşama sanatıdır.

Bu hikmet, sadece âfâkî (dış âlemdeki) bir hakikat değil; aynı zamanda enfüsî, yani sâlikin kendi iç dünyasında yaşaması gereken bir tecrübedir. Çokluğun içinde Bir’i görmek, varlığımızdaki bu kesreti, yani ruhumuz, bedenimiz, sayısız hücremiz, duygularımız ve düşüncelerimiz arasındaki ahengi sağlayan o tekil hakikati idrak etmektir. Bu, sâlikin kendi “ferd”iyetini, yani “vitriyyet”ini bulmasıdır. Terzibaba Efendi, bu derin hakikatin Vitir namazıyla nasıl birleştiğine dikkat çeker:

«Ferd, tek ma’nâsına bütün bu âlemlerin ne kadar kesret/çokluk olursa olsun, bu çokluğun neticede birliğe dayandığı ve bir bütün olduğu ve çokluğun isminin de teklik ifadesi ile ferd, ferdiyye olarak belirtilmesidir. Bir günlük namazın sonunda hani Salât-ı Vitr namazı kılıyoruz… İşte bu vitr namazı kişinin kendi Vitr’iyyetini idrak etmesi yani, kendi beden mülkündeki çokluğun/kesretin… hakikatimiz itibariyle tanımamız bizim Vitriyyetimiz olmaktadır.»

Günün sonunda kılınan bu tek rekatlı namaz, sâlike her gün şunu hatırlatır: Bütün bu zahirî çokluğun, bütün bu amellerin, düşüncelerin ve hallerin ardında tek bir Vücûd vardır. Kendi varlık mülkünde bu birliği idrak eden, âlemdeki Tevhid sırrına da bir adım daha yaklaşmış olur. Bu yüzden Hikmet-i Ferdiyye, hem kâinatın varlık sebebini açıklayan küllî bir doktrin, hem de sâlikin kendi varlığında Vahdet’i bulmasını sağlayan bir usûl ve edeptir.

«Hz. Muhammed’in (s.a.v.) tevhid-i zat mertebesini getirişini, insân-ı kâmil olanın yalnızca Hz. Muhammed (a.s.) olduğunu… hikmet-i ferdiyye kavramını tatmin edici bir şekilde, etraflıca açıklar.»

Hikmet-i Ferdiyye, varlık rüyasının en kâmil tabiridir. Bu tabiri bize öğreten, «Muhammed âlem rü’yası’nın tâbiridir…» hakikatiyle âlemlere rahmet olan Efendimiz’dir. Onun getirdiği bu hikmet, kâinat kitabının önsözü, içindekiler kısmı ve son sözüdür. Bu hikmete arif olan, çokluk denizinde boğulmaz, Vahdet gemisiyle selâmete erer.

Terzibaba'nın Nazarıyla Hikmet-i Ferdiyye: Aslı ve Mertebesi

Hikmet-i Ferdiyye, Fahr-i Kâinat Efendimiz, Muhammed Mustafa (s.a.v.) Hazretleri'ne tahsis edilmiştir. Çünkü o, varlığın hem başlangıcı hem de kemâlidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin irfan mektebinde bu hikmet, kuru bir bilgi olarak değil, bir hâl, bir makam ve bir vücûdî mertebe olarak ele alınır. Terzibaba Hazretleri, bu yüce hikmetin kapısını aralarken anahtarı Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inden uzatır.

Ferdiyyet'in Kaynağı: Füsûs'tan Gelen Işık

Lügatte "tek" ve "yalnız" demek olan "ferd", tasavvuf ıstılahında daha derin bir manaya bürünür. Terzibaba Hazretleri, bu inceliği Füsûs şerhinden aktarırken şöyle izah eder:

Bilindiği gibi fert, tek ma’nâsındadır. Vahid; bir, ahad da tek, fakat ferdiyet; bütün birleri toplamış bir tek ma’nâsındadır.

Vahid, sayılabilir birlerin ilkidir. Ahad, sayıya gelmeyen, bölünemeyen, eşi ve benzeri olmayan mutlak Tek'tir. Ahadiyyet, Zât'ın kendi kendisiykenki, hiçbir taayyünün ve ismin olmadığı sırf Hüvviyet mertebesidir. Ferdiyet ise, bu ikisinden farklı olarak, bütün çokluğun ve kesretin hakikatlerini kendi içinde toplayan, cem eden bir tekliktir. O, dağınık parçaların bir araya getirilmesiyle oluşan bir bütün değil; bilakis, bütün parçaların kendisinden zuhûr ettiği aslî birliktir.

Bu eşsiz hikmetin "Kelime-i Muhammediyye"ye, yani Hz. Muhammed'in hakikatine bağlanmasının sebebini Terzibaba Hazretleri, yine Füsûs'un rehberliğinde cevaplar:

Hikmet-i Ferdiyyenin kelime-i Muhammediyyeye tahsisindeki sebep budur ki: Hakikat-i Muhamme- diyye bil cümle taayyünatın evvelidir. Ve kâffe-i mevcudatın a’yân-ı sabitelerini ve hakayıkını müştemildir. Onun fevkinde hiçbir isim ve sıfat ve nat/övgü, ile mevsuf/vasıf ve mevsum/isim ve men’ud/övgü olmayan “zat-ı sırf” vardırki cem-i tayyunattan münezzehtir.

Bu izah, bizi varlığın en başına götürür. Zât-ı Mutlak, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad ettiğinde, bu muradın ilk belirdiği yer, ilk taayyün Hakikat-i Muhammediyye'dir. O, Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ı ile âlemler arasına koyduğu ilk ve en nûrânî berzahtır. Bütün varlıkların hakikatleri, yani ezelî bilgideki sûretleri olan A'yân-ı Sâbite, bu küllî hakikatin içinde dürülmüştür. Bu yüzden O'nun hakikati "ferd"dir; çünkü bütün hakikatleri cem etmiştir. O'nun üstünde sadece, her türlü isim ve sıfattan münezzeh olan "Zât-ı Sırf" vardır.

Bizler, Efendimiz'i (s.a.v.) çoğunlukla "ene misliküm beşerun" (Ben de ancak sizin gibi bir beşerim) âyetinin bildirdiği beşerî yönüyle tanırız. O'nun Mekke ve Medine sokaklarında yürümesi, yemesi, içmesi, evlenmesi gözümüze perde olur. Hâlbuki bu, hakikatin sadece bir yönüdür. O'nun bir de Ferdiyyet yönü, Hakikat-i Muhammediyye ciheti vardır ki, o yönüyle O, bütün âlemlerin varlık sebebidir. Bu ikinci yönü görmeden, Ferdiyyet hikmetini anlamak mümkün olmaz.

Zât'ın Tenezzülü: Ahad'dan Ahmed'e, Ahmed'den Muhammed'e

Ferdiyyet sırrını kavramak için, varlığın zuhûr ediş serüvenine, yani Zât'ın mertebelerle tenezzülüne bakmak gerekir. Mutlak Gayb'da olan Zât-ı Ahad, "gizli bir hazine" iken bilinmeyi sevmiş ve bu sevgiyle tecellî etmiştir. Bu tecellînin ilk durağı, ilk ismi "Ahmed" olmuştur.

Terzibaba Hazretleri, bu nûrânî yolculuğu şöyle anlatır:

İşte Ahad, bir mim ile Ahmed oldu ve Muhammed olarakta sûretlendi, faaliyete geçti, Ahmed, Ahad, Muhammed, Mahmud, bunların hepsi aynı ma’nânın değişik mertebelerden olan isimleridir.

"Ahad" (احد) ile "Ahmed" (احمد) kelimeleri arasında sadece bir "mim" (م) harfi vardır. Bu "mim", sırlarla dolu bir perdedir. O, Ahadiyyet'in sırrını koruyan, ama aynı zamanda o sırrın bilinmesine imkân tanıyan "taayyün" perdesidir. Ahad, kimsenin bilmediği, idrak edemediği Zât iken; Ahmed, Hakk'ın Zât'ını ilk bilen ve ilk hamd edendir. Bu yüzden ismi Ahmed, yani "en çok hamd eden"dir. Bu hamd, Vâhidiyyet mertebesinde, yani ilâhî isimlerin birbirinden ayrıştığı ilk tecellîgâhta gerçekleşir.

Bu tenezzülün nasıl işlediğini Terzibaba Hazretleri şöyle derinleştirir:

Yani Ahadiyyet mertebesi, vahidiyyet mertebesine tenezzül ettiği zaman orada bu Hakikat-i Muhammediyye programını yaptı ve ilk tecellisi de orası oldu. İşte bu makamda yine vahidiyet makamında Zât-ı Mutlak kendisi kendisine, Allah ismini verdi.

Vâhidiyyet mertebesi, bütün kevnî programın yazıldığı yerdir. O "yazılımın" ilk ve temel kodu, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bütün esmâ, bütün sıfatlar, bütün âlemler bu ilk programın açılımından ibarettir. Cenâb-ı Hakk, bu mertebede kendisine, bütün isimleri kendinde toplayan "Allah" ismini vermiştir. Hakikat-i Muhammediyye, "Allah" isminin tam mazharıdır. Bu yüzden onun makamı "cemiyet-i ilâhiyye makamı", yani bütün ilâhî hakikatlerin toplandığı makamdır ve bu makam ile o "münferit", yani tek ve eşsizdir.

Bu Ferdiyyet yönü, O'nun peygamberliğinin zamansal olmadığını, ezelî olduğunu da açıklar. Meşhur hadis-i şerifte buyrulduğu gibi, "Âdem su ile toprak arasındayken ben peygamberdim." Beşerî bedeni henüz halk edilmemişken nasıl peygamber olur? Terzibaba Hazretleri, Füsûs'tan aktararak bu düğümü çözer:

İmdi Âdem ma ile tîn beyninde olduğu halde, âdem (a.s.) su ile toprak arasında olduğu halde iken O nebi idi, neden? Yukarıda bahsedildiği gibi, yani bütün Peygamberler dahi, daha meydana gelmeden o Peygamber idi, ne yönüyle? İşte bu ferdiyyet yönüyle.

O'nun peygamberliği, tarihsel bir olay değil, vücûdî bir hakikattir. Çünkü bütün peygamberlerin hakikatleri ve ilimleri, O'nun küllî hakikatinin bir cüz'ü, bir detayıdır. O, hakikatlerin aslı olduğu için, bütün peygamberlerden önce peygamberdir. O'nun unsurî bedeniyle dünyaya gelip "Hatemü'n-Nebiyyîn" (Peygamberlerin sonuncusu) olması ise, bu ezelî başlangıcın dünyadaki tamamlanışıdır. Başlangıç da O'dur, son da O'dur. Bu ise Ferdiyyet'in ta kendisidir.

Vücûd Mertebesi ve A'yân-ı Sâbite

Ferdiyyet, sadece bir sıfat veya bir hikmet olarak değil, aynı zamanda bir vücûd mertebesi olarak ele alınır. Bu mertebe, halk edilmişlik âleminin ötesine işaret eder.

Terzibaba Hazretleri'nin bir eserinin künyesinde geçen şu ifade, bu sırrın anahtarıdır:

Kişi, fert şahıs ile Ferdiyyet ve Vitriyyet hakikatleri ile “ 19/53 İnsân-ı Kâmil- Kâmil İnsân Eseri” mahlûk değil denilerek, Ulûhiyyet yönüne atıfta bulunulmaktadır. Bu mertebe A’yân-ı Sâbite olduğu için TERZİ B

Bu kısa ama yoğun ifade, Ferdiyyet hakikatinin "mahlûk", yani sonradan halk edilmiş bir şey olmadığını belirtiyor. Çünkü Ferdiyyet, varlığın kökenindeki Hakikat-i Muhammediyye'ye aittir ve bu hakikat, A'yân-ı Sâbite mertebesindedir.

A'yân-ı Sâbite, yani "sabit hakikatler", eşyanın Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsindeki sûretleridir. Onlar, dış dünyada henüz varlık kokusu koklamamış, yani "mahlûk" sıfatını almamış hakikatlerdir. Onlar, Hakk'ın ilminin ta kendisidir; bu yüzden onlara "mahlûk" denilemez. İşte Hakikat-i Muhammediyye, bu sabit hakikatlerin ilki ve en kuşatıcısıdır. Dolayısıyla onunla ilişkili olan Ferdiyyet ve Vitriyyet (teklik) hakikatleri de halk edilmişlik âleminin üstünde, Ulûhiyyet (İlâhlık) yönüyle ilişkili bir mertebedir.

Bu, İnsân-ı Kâmil'in de sırrıdır. Kâmil insan, bu Ferdiyyet hakikatini kendi varlığında gerçekleştirdiği için, onun da bir yönü mahlûk, bir yönü ise Hakk'a bakar. Beşeriyeti mahlûktur, ama taşıdığı hakikat itibariyle A'yân-ı Sâbite'deki aslına bağlıdır. Bu, "kul" ile "Hakk" arasındaki en ince berzahtır ve anlaşılması ancak zevk ile mümkündür.

Ferd-i Selâse Sırrı: Kadın, Koku ve Namaz

Hikmet-i Ferdiyye'nin en yaşanılır izahlarından biri, Efendimiz'in (s.a.v.) meşhur hadis-i şerifinde gizlidir: "Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Kadın, koku ve gözümün nûru namaz."

Terzibaba Hazretleri, İbn Arabî Hazretleri'nin bu hadise getirdiği yorumu kendi irfan süzgecinden geçirerek bize sunar. Şeyh-i Ekber, bu üçlüyü "Ferd-i Selâse", yani "üçlü teklik" olarak yorumlar. Bu üçlü, varlığın temelindeki Zât, İrade ve Kavil'e (Söz/Fiil) tekabül eder. Terzibaba Hazretleri bu izahı şöyle açar:

Fassını “Hikmet-i Ferdiyye” olarak nitelendirmiştir. Bu Ferdiyyet’i de Ferd-i Selâse olarak üçlü Ferdiyet (Zât, İrade, Kavil) olarak açıklamış. Ve bunların karşıklıkları olarak şu hadisi şerifi bildirmiştir. “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi. Kadın, koku ve gözümün nûru olan namaz” buyurmuştur.

Bu üç sembol tefekkür edilebilir:

1. Kadın: Kadın, doğurganlığı ve alıcılığı ile Zât'ın halk edici, doğurucu yönünü, yani Nefs-i Küll'ü (Küllî Nefs) temsil eder. Nasıl ki kadın, erkeğin nutfesini kabul edip kendi rahminde bir canlıya dönüştürürse, varlık da Hakk'ın "Kün!" (Ol!) emrini kabul edip formlara bürünür. Bu, Zât'ın tecellîleri kabul eden, pasif ama doğurgan yönüdür. Bu yönüyle kadın, Hakiki Tenzih’e, yani Hakk'ın hiçbir şeye benzemeyen, bilinmez Zâtî yönüne işarettir.

2. Koku: Koku, latif ve nüfuz edici bir şeydir. Nereden geldiği belli olmaz ama her yeri kaplar. Bu hâliyle o, eşyanın ardındaki görünmez İlâhî İrade'yi temsil eder. Koku, Hakk'ın "Sıfât-ı Subûtiyye"sinin, yani Hayat, İlim, İrade gibi sıfatlarının âlemdeki latif tecellîsidir. Bu yönüyle koku, Hakiki Teşbih'e, yani Hakk'ın âlemdeki tecellîleriyle bilinir ve görünür olmasına işarettir.

3. Namaz: Namaz ise bu ikisinin birleştiği, kulun Hakk ile vuslat bulduğu anıdır. O, "gözümün nûru" yani müşahede ve Tevhid makamıdır. Namazda kul, hem Hakk'ın tenzihini (Subhanallah diyerek) hem de teşbihini (Elhamdülillah diyerek) yaşar. Secde anı, kulun kendi benliğinin yok olduğu, Zât'ın tecellîsiyle fâni olduğu en kâmil andır. Bu yüzden namaz, Ferd-i Selâse'nin, yani üçlü birliğin zirvesidir.

Terzibaba Hazretleri, bu üçlünün sayısal değerleriyle de sâlikin seyrindeki mertebelere işaret eder. Kadın (Nisâ) ile temsil edilen Hakiki Tenzih hali 11. mertebe, Koku (İrade) ile temsil edilen Hakiki Teşbih hali 12. mertebe ve nihayet Namaz (Müşahede) ile temsil edilen Tevhid hali 13. mertebe olan Ahadiyyet'e ulaşmadır. Terzibaba Hazretleri'nin nazarında Hikmet-i Ferdiyye, böyle katmanlı, derin ve hayatın merkezinde duran bir hakikattir.

Terzibaba Geleneğinde Hikmet-i Ferdiyye'in Yaşanması

Hakikat yolcuları için ilim, bir harita gibidir; lâkin haritaya bakmakla menzile varılmaz. O yollardan geçmek icap eder. Tasavvuf, bir kal ilmi değil, bir hâl ilmidir. Ferdiyyet hikmetinin sâlikin kalbine, ameline, zikrine, fikrine nasıl yansıdığı, bu yolun tecrübe boyutunu oluşturur.

İkiliği Kaldırmak: Bendeyi Efendisinde Mahvolmuş Görmek

İrfan yolu, kesret (çokluk) âleminin ötesine geçmeyi, perdenin arkasındaki Vahdet’i (birliği) görmeyi hedefler. Sâlikin en büyük mücadelesi, bu “iki görme” şaşılığını tedavi etmektir. Zira iki gören, Hakk’ı da halktan ayrı görür.

Terzibaba İrfan Mektebi’nin ders halkalarında sıkça tekrar edilen ikaz, bu hakikati özetler:

Vaktaki bu Seyyidi kevneyn, yani iki âlemin efendisini, sen Hakk’tan ayrı gördün, kitab-ı kâinatın hem metnini hemde dibacesini kaybettin. Yani ön sözünü başlangıcını kaybettin, iki deme iki bilme ve iki okuma, bendeyi kendi efendisinde mahvolmuş gör, kusuru fehminden naşi ( anlayışının kusurundan dolayı), efendiye gayr dediğin vakit ey şaşı gayur olan şahtan utan.

“Seyyid-i Kevneyn” olan Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizi, yani Hakikat-i Muhammediyye’yi Hakk’tan ayrı bir varlık olarak düşündüğümüz an, kâinat kitabının anahtarını kaybetmiş oluruz. “İki deme, iki bilme, iki okuma” emri, kalp ile, hâl ile yerine getirilmesi gereken bir zikirdir. Bu şaşılıktan kurtulmanın ilacı, “bendeyi kendi efendisinde mahvolmuş gör”mektir. Bu, Fenâfillah sırrıdır. Kulun (bendenin), kendi varlığını, iradesini ve fiillerini Efendisinin varlığında, iradesinde ve fiillerinde yok etmesidir. Bu görüşe ulaşan sâlik, her fiilin ardındaki Fâil-i Mutlak’ı müşahede eder. Bu müşahedenin zirve noktası Kur’ân-ı Kerîm’de öğretilmiştir:

“vema rameyte iz rameyte velâkinnallahe rama” “enfal /8/17” Âyet-i Kerîme’sindeki “râmî/atan” Ahmet’tir. Onu görmek Hâlik’ı görmek olmuştur.

“Attığın zaman sen atmadın, lâkin Allah attı.” İşte Ferdiyyet hikmetinin sâlikteki tecrübesi budur. Bedir’de o bir avuç toprağı atan el, zahirde Hz. Ahmed’in (s.a.v.) elidir. Ama Hakk, “O el Benim elimin tecellîsiydi, o atan sendin ama fiil Benden idi” buyurarak sırrı ifşa etmiştir. Sâlik, bu âyetin sırrına kendi hayatında mazhar olmaya çalışır. Yaptığı ibadetin, verdiği sadakanın, söylediği güzel sözün kendinden menkul bir kahramanlık olmadığını, Hakk’ın bir lütfu ve tecellîsi olduğunu idrak eder. Bu idrak, kişiyi kibirden kurtarır, mutlak bir acziyet ve hiçlik makamına ulaştırır.

Sıratullah'a Yükseliş: Nefs, Zikir ve Ferdiyyet Makamı

Bu “iki görmeme” hâli, çetin bir yolculuğun meyvesidir. Bu yolculuğun adı sülûktur ve en büyük mücadele, kişinin kendi nefsiyle yaptığı mücadeledir. Bu yolculuk, şeriatın aydınlattığı “sırat-ı müstakim” üzerinde başlar, fakat hedef “sıratullah”a, yani bizzat Hakk’ın yoluna girmektir.

Ümmetini ilgilendiren yönü ise öncelikle nefis mücahadesi yaparak kendi varlığımızda bulunan hayal-i nefsi emmare kuvvetleri ve vehmi iblis ile mücahade edip, burada müşahadeye geçerek. Bir bakıma sırat-ı müstakimden sıratullaha geçerek hikmet-ilmi ledün, eşyayı yerli yerine koyarak güzel bir öğüt olan Kûr’ân-ın vahiy ikliminden süzülen ilham ve firaset ile kendi varlığımıza öğüt vermeliyiz.

Sâlik, önce “nefs-i emmâre”nin hayalî ve vehmî saltanatını yıkmakla işe başlar. Riyazat ve mücahede ile bu kale fethedilir. Bu, varlık vehmini, “ben”lik iddiasını ortadan kaldırma ameliyatıdır. Bu ameliyat ilerledikçe, sâlikin yolu hakikatin bâtınî iklimlerine, yani “sıratullah”a doğru uzanır. Artık rehberi kalbine doğan “ilham” ve basiretine açılan “firaset” olur. Bu, ilm-i ledün, yani doğrudan Hakk’tan gelen bilgidir.

Bu yolda ilerleyen sâlik, çeşitli makamlardan geçer. Ferdiyyet, bu makamların en zirvelerindendir. Bir irfan meclisinde geçtiği üzere:

İşte bunlar, melâmetten sonra gelen ferdiyyet hükmünde olan kimseler. Vitriyetiyle birlikte ferdiyyet hükmünde olan kimseler. Mâlametin çok üstünde olan bir haldir, bu bahsettiğimiz hal ki, en kemalli hâl işte budur.

Ferdiyyet makamının, melâmetten sonra gelmesi mânidardır. Melâmet, sâlikin halkın övgüsünden de yergisinden de geçip, sadece Hakk’ın nazarını gözettiği, kınayanın kınamasından korkmadığı bir makamdır. Bu tam bir arınmadan sonra, Hakk onu Ferdiyyet gibi “en kemalli bir hâl” ile şereflendirir. Bu makam o kadar özeldir ki, Efendimiz (s.a.v.) bir hadislerinde onlara işarette bulunmuştur:

“Yürüyünüz. Zira ferdiyyet makamınını elde edenler geçip gittiler.”

Bu söz, bu makamın ne kadar yüce olduğunu gösterir. Lâkin Terzibaba sohbetlerindeki nüansla belirtildiği gibi, “geçip gittiler” ifadesi, bu kapının kapandığı anlamına gelmez. Bu, bir teşviktir: “Onlar yürüdü ve geçti, siz de yürüyünüz ki geçesiniz.” Bu makamın ehli olanlar, yani kutuplar ve ferdiyyet sahipleri, Hakk’ın izniyle sıradan akılların idrak edemeyeceği sırlara vakıf olabilirler. Nitekim Târık Sûresi tefekkürlerinde geçtiği gibi, “ölmüş olanların hallerinden haberdar olmak, kutuplar ve ferdiyyet makâmındakiler ve keşif ehlinden bazılarından başkasına mümkün değildir.”

Yaşayan Tevhid: Kurb, İbadet ve İnfakın Ferdî Sırrı

Bu yüce makamların günlük hayattaki karşılığı, amellerin ruhuna nüfuz etmekte gizlidir. Yolun temeli, Hakk’a yakınlaşma (kurb) arzusudur. Özellikle nafile ibadetlerle (kurb-i nevâfil) Hakk’a yaklaşmaya çalışan kul için, meşhur bir hadis-i kudsîde büyük bir müjde verilir. Bu müjde, Ferdiyyet sırrının sülûktaki işleyişini özetler:

Bu kurb-u nevafil denilen nafileler ile oluşan hakiki sünnet yaşamıdır. Hakk kulun âletidir. ... Fenâfillah yaşantısıdır. Âlet kul olmakta ve Hakk’ın âleti olmakta Hakk o mahalden tasarruf etmektedir.

Hadis-i kudsînin devamında Cenâb-ı Hakk, “Ben o kulumun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli, yürüyen ayağı olurum” buyurur. Bu, “vema rameyte” sırrının sâlikin varlığında tecellî etmesidir. Kul, kendi iradesini Hakk’ın iradesine o denli teslim eder ki, artık onun fiilleri, Hakk’ın fiillerinin tecellî ettiği bir ayna, bir “mahal” olur. Kul, bir âlet hükmüne geçer ve o âleti kullanan Sanatkâr, bizzat Hakk olur. Bu, İnsân-ı Kâmil olan Efendimiz’de en kâmil şekilde zuhûr eden hakikatin, onun vârisleri olan sâliklerdeki bir yansımasıdır.

Bu hakikat, namazda da kendini gösterir. Efendimiz’in “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Kadın, koku ve gözümün nûru olan namaz” hadisi, Hikmet-i Ferdiyye’nin üçlü sırrına bir işarettir. Namaz, bu üçlünün zirvesidir. İbn Arabî Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, namazdaki “musalli” yani asıl namaz kılan, kulun varlığında tecellî eden Hakk’tır. Sâlik, namaza durduğunda kendi varlığını Hakk’ın huzurunda bir kurban gibi sunar ve o secdede “ben”liğini yok ederek, asıl Musalli’nin tecellîsine ayna olmaya çalışır.

Bu tevhid nazarı, sâlikin dünya malıyla ilişkisini de kökten değiştirir. Ferdiyyet, tek olana yönelmek demektir. Kalpte iki sevgi bir arada durmaz. Bu yüzden sâlik, malı ve mülkü kalbinden çıkarmakla yükümlüdür.

“İttikâ malı elden çıkarmak değil, gönülden çıkarmaktır” sözünde olduğu gibi, bize de lâzım olan elimizdeki malı mülkü elden çıkararak fakirlik üzere yaşamak değil, gönüldeki muhabbetini oradan çıkararak, yük olarak taşımamaktır. Su üzerinde giden bir tekne, suyu kendi ilerlemesi için kullanırken oluşacak küçük bir delik ile içine su dolduğunda, o su onu batırmaktadır.

Dünya, bir denizdir. Bedenimiz ve imkânlarımız ise o denizde yüzmemizi sağlayan bir teknedir. Su, yani dünya nimetleri, teknenin altında kaldığı sürece onu yüzdürür. Ama ne zaman ki kalbimizde hırs, tamah, dünyaya aşırı muhabbet gibi bir delik açılırsa, o zaman dünya denilen su, teknenin içine dolar ve onu batırır. Ferdiyyet yolcusu, dünyayı bir vasıta olarak kullanır ama asla bir gaye yapmaz.

Füsûsu'l-Hikem'de Hikmet-i Ferdiyye

Cenâb-ı Hakk’ın hikmet deryasında, her bir peygamber kendi meşrebince bir tecellîye ayna olur. Şeyhü’l-Ekber Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri, bu tecellîlerin sırlarını Füsûsu’l-Hikem yani "Hikmetlerin Özleri" adlı eserinde açar. Kitabın mührü olan son bölümde ise bütün incileri içinde barındıran hazinenin kendisi çıkar: Hikmet-i Ferdiyye.

Bu hikmet, diğerleri gibi bir peygambere verilmiş bir hikmet değil, bilakis bütün hikmetlerin kendisinden fışkırdığı kaynaktır. Bu sebeple de yalnızca Kelime-i Muhammediyye'ye, yani Fahr-i Âlem Efendimiz'in hakikatine tahsis edilmiştir. Şeyhü'l-Ekber, eserin son fassını şu başlıkla taçlandırır:

فَصُ حِكْمَةٍ فَرْدِيَّةٍ فِي كَلِمَةٍ مُحَمَّدِيَّةٍ BU FASS KELİME-İ MUHAMMEDİYYE'DE MÜNDEMİC HİKMET-İ FERDİYYE BEYÂNINDADIR.

Bu, eserin zirvesidir. Âdem Aleyhisselâm ile başlayan hikmetler silsilesi, Hâtemü'l-Enbiyâ olan Efendimiz ile kemâle erer. Nasıl ki kâinat onun nurundan zuhûra geldi ve peygamberlik müessesesi onunla mühürlendi, Füsûs da onun hikmetiyle hatmolunur. Bu, sadece kitâbî bir sıralama değil, vücûdî bir hakikatin ifadesidir.

Bu hikmete "Ferdiyye" denilmesi, onun hakikatinin varlık mertebeleri içindeki eşsizliğinden ileri gelir. O, insan türünün en kâmilidir. İbn Arabî Hazretleri bu sırrı şöyle açıklar:

إنَّما كانت حكمتُه فَرْدِيَّةً, لأنَّه أَكْمَلُ مَوجود في هذا النوع الإنساني, ولهذا بدى به الأمرُ وخُتِمَ , فكانَ نَبِيًّا وآدم بينَ المَاءِ والطِّينِ, ثم كان بَنَشْأَتِه العنصرية خاتم النَّبِيِّينَ. Onun hikmeti, ancak ferdiyye oldu. Zîrâ o, bu nev'-i insânîde mevcûdun ekmelidir; ve bunun için emr onunla bed'olundu ve onunla hatmolundu. İmdi Âdem, mâ' ile tıyn beyninde olduğu hâlde, o nebî idi. Ondan sonra neş'et-i unsuriyyesi ile hâtemü'n-nebiyyîn oldu.

"Emr onunla başladı, onunla bitti." Varlığın zuhûra çıkma emri, ilk olarak onun hakikatinde belirmiştir. O, ruhlar âleminde, henüz Hazreti Âdem bedenen halk edilmeden evvel peygamberdi. Sonra, bu görünen âlemde bir beşer olarak dünyaya gelmesiyle de peygamberlik zincirini tamamlayan son halka, yani "Hâtemü'n-Nebiyyîn" oldu. Başlangıç (bed') ve son (hatm) onda birleştiği için, onun hakikati bütün zamanları ve mertebeleri kuşatan eşsiz (ferd) bir hakikattir. Bütün peygamberler, onun nur denizinden birer damla gibidir.

Bu eşsizliğin vücûdî temelini anlamak için, onun beşeriyetinin ötesindeki hakikatine bakmak gerekir. Tasavvufta buna Hakikat-i Muhammediyye denir. Bu hakikat, Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Mutlak karanlığından ilk zuhûrudur. Şeyhü'l-Ekber ve onun izindeki Ahmed Avni Konuk gibi şârihler, bu ilk belirmeyi şöyle izah ederler:

“Hikmet-i ferdiyye”nin Kelime-i Muhammediyye'ye tahsîsindeki sebeb budur ki: Hakîkat-i muhammediyye, bilcümle taayyünâtın evvelidir; ve kâffe-i mevcûdâtın a'yân-ı sâbitelerini ve hakāyıkını müştemildir. Onun fevkinde hiçbir isim ve sıfat ve na't ile mevsûf ve mevsûm ve men'ût olmayan "zât-ı sırf" vardır ki, cemî'-i taayyünâttan münezzehdir. Zîrâ zât-ı ahadiyye, zâtiyeti hasebiyle tecellîden müstağnîdir.

Her şeyin ötesinde, hiçbir isim ve sıfatla kayıtlanamayan bir Zât-ı sırf vardır. Bu, Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesidir. Hakk, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad ettiğinde, bu Zât'ta potansiyel olarak bulunan sonsuz isimler ve sıfatlar, kendi hakikatlerinin ortaya çıkmasını talep ederler. Bu talebe ilk icabet, Zât'ın kendi ilmine tenezzül etmesiyle olur. Bu ilk belirme, ilk tecellî, yani taayyün-i evvel, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bütün varlıkların hakikatleri, yani a'yân-ı sâbite (sabit özler), ilk defa bu küllî hakikatin içinde belirir.

Bu ilk taayyünden sonra, ikinci bir mertebe gelir ki ona da Vâhidiyyet veya "taayyün-i sâni" denir. Bu mertebe, Hakikat-i Muhammediyye'de toplu ve icmâlî halde bulunan hakikatlerin, tek tek ayrışıp bilindiği mertebedir. Şârihler bu mertebeye pek çok isim verirler:

Bu taayyün-i sânî mertebesine “vâhidiyet” denildiği gibi, “hakîkat-i insâniyye” de derler, ve âtîdeki esâmî ile de tevsîm ederler: Tecellî-i sânî... hazret-i rubûbiyyet... hazret-i ulûhiyyet, Nefes-i Rahmânî, âlem-i emr... ahadiyyet-i kesret...

Vâhidiyyet, "çokluktaki birlik"tir. Nefes-i Rahmânî'nin, yani Hakk'ın varlığı üfleyen nefesinin çıktığı, bütün ilâhî isimlerin hükümlerini göstermeye başladığı yerdir. Bu mertebe aynı zamanda "hakikat-i insaniyye"dir, çünkü insan, bu mertebedeki bütün isimleri kendinde toplayan yegâne varlıktır.

Hikmet-i Ferdiyye'nin bir diğer yönü ise varlığın temelindeki "üçlük sırrı"dır. Bu, Hristiyanlıktaki teslis ile karıştırılmamalıdır. İbn Arabî Hazretleri, bu sırra Salih Peygamber'in kıssasını anlatırken de değinir ve şöyle der:

İmdi "üç", efradın evvelidir. ... Kevnin aslı teslis olduğundan Hak Teâlâ Salih (a.s.)ın kavminin ihlâkını üç gün te'hir etti.

"Tek sayıların ilki üçtür." Bir, sayıların aslıdır ama ilişki kurmaz. İki, karşıtlıktır. Üç ise bir ilişkiyi ve o ilişkiden doğan bir neticeyi ifade eden ilk sayıdır. Varlığın zuhûrunda da bu üçlü yapı vardır: Zât-ı Hakk (irade eden), O'nun İrâdesi (murad etme fiili) ve bu iradeyle beliren şey (murâd, yani mahlûk). Veya: Hakk (Hâlık), İnsân-ı Kâmil (halife, ayna) ve Halk (halk edilmiş âlem). Ferdiyyet, bu üçlünün sırrını kendinde toplayan "tek"liktir.

Bu hikmetin eşsizliğini anlamak için, Füsûs'ta diğer peygamberlere atfedilen hikmetlere bakmak yeterlidir. Her peygamber, ilâhî isimlerden birinin mazharıdır:

...Kelime-i Nûhiyye'de mündemic hikmet-i sübbûhiyye, ba'dehû Kelime-i İdrîsiyye'de mündemic hikmet-i kuddûsiyye... ba'dehû Kelime-i Dâvûdiyye'de mündemic hikmet-i vücûdiyye... ba'dehû Kelime-i Muhammediyye'de mündemic hikmet-i ferdiyyedir.

Nûh Aleyhisselâm'ın hikmeti "Sübbûhiyye"dir (tenzih sırrı). İdris Aleyhisselâm'ınki "Kuddûsiyye"dir (arınmışlık sırrı). Dâvud Aleyhisselâm'ınki "Vücûdiyye"dir (hilafet sırrı). Her biri, büyük bir okyanusun farklı bir koyu gibidir. Hikmet-i Ferdiyye ise, bütün bu koyları içine alan okyanusun kendisidir. Ahmed Avni Konuk Hazretleri'nin belirttiği gibi, diğer peygamberlerin kemâlâtı, Hakikat-i Muhammediyye'den onlara birer pay olarak verilir:

Cevâb: Fusûs'un hitâmı olan “hikmet-i ferdiyye”de görüleceği ve Fass-1 Şîsîde îzah olunduğu üzere Fahr-i âlem (s.a.v.) Efendimiz kâffe-i taayyünâtın mebdeidir; ve hakîkat-i muhammediyyesi ile kâffe-i taayyünâtı ve kemâlâtı muhîttir. Alemde bu kemâlâtın kâffesiyle zuhûru alâ-tarîki'l-hatmdir. Binâenaleyh bilcümle enbiyânın kemâlâtı, hakîkat-i muhammediyye mertebesinden nâzil olur.

Demek ki, diğer peygamberlerde kemâliyle görünen sırlar, aslen Hakikat-i Muhammediyye'de toplu halde mevcuttur. O, bütün kemâlâtı kendinde toplayan (câmi') olduğu için onun hikmeti de tek ve biriciktir (ferd).

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Füsûsu'l-Hikem'in son fassı olan Hikmet-i Ferdiyye, bütün hikmetlerin özetlendiği bir hazinedir. Bu hikmet, sâlikin seyr-i sülûkunun zirvesi, ikiliğin son bulduğu, zıtların birleştiği Cem makamı şuurudur.

Şeyh-i Ekber, bu makamın ne demek olduğunu bir ihtar ile öğretir:

Vaktâki sen, bu Seyyidü'l-kevneyn'i (iki cihanın efendisi olan Hz. Muhammed'i) Hak'tan ayrı gördün, kâinat kitabının hem metnini hem de dîbâcesini (girişini) kaybettin. İki deme, iki bilme ve iki okuma! Kulu kendi efendisinde mahvolmuş (yok olmuş) bil! Anlayışının kıtlığından dolayı, efendiye "başka" dediğin zaman, ey şaşı, Gayûr (kıskanç) olan şahtan utan!

"İki deme, iki bilme, iki okuma!" Bu üç emir, sâlikin önündeki "ikilik" vehminin nasıl aşılacağını gösterir. Mânevîyat yolunda şaşılık, Hakk'ı ve halkı, Zât'ı ve mazharı ayrı ayrı görmek demektir. Hakikat ise, kulu efendisinde fâni olmuş görmektir. Bu, kulun varlığının, zaten Hakk'ın varlığının bir tecellîsi olduğunu idrak etme hâlidir. Gölgenin aslından ayrı bir vücûdu yoktur. Bu ayrımı yapmak, Vahdet sırrına karşı en büyük edepsizliktir.

Bu birliğin, bu Tevhid muktezası olan hâlin en kâmil örneği, Fahr-i Kâinat Efendimiz'in hayatında tecellî etmiştir. Kur'ân-ı Kerîm, bu sırrı Bedir Harbi'ni anlatırken tek bir âyetle özetler:

"Attığın vakit, sen atmadın!" (Enfal, 8/17) ayet-i kerimesindeki "atan" Ahmed'dir. Onu görmek, Hâlık'ı (Yaratıcı'yı) görmek olmuştur.

Bu âyet, sâlikin seyrinde ulaşacağı mühim bir durağı işaret eder: "Attığın vakit sen atmadın, lâkin Allah attı." Burada hem bir ispat (sen attın) hem de bir nefy (sen atmadın) vardır. Fiili işleyen, zâhirde kuldur; ancak o fiilin ardındaki hakikî fâil, Cenâb-ı Hakk'tır. Sâlik, kurb-i nevâfil (nafile ibadetlerle yakınlaşma) sırrına erdiğinde, Hakk onun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olur. O zaman sâlik, kendi fiillerinin ardındaki ilâhî kudreti müşahede etmeye başlar. Bu, mutlak acziyetin idrakidir. "Tâmmu'l-ma'rifet olan arif gayet acz ve za'fla zahir olur" sözünde belirtildiği gibi, en büyük kuvvet, kendi hiçliğini bilmektir. Atan el, Ahmed'in elidir; ama o eldeki kudret, Hakk'ın kudretidir. Bu yüzden İbn Arabî, "Onu görmek, Hâlık'ı görmek olmuştur" der. Bu, Zât'ı görmek değil, Zât'ın fiillerinin ve sıfatlarının en kâmil mazharı olan İnsân-ı Kâmil'de tecellîsini görmektir.

Peki, sâlikin bu Hikmet-i Ferdiyye'den alacağı bir pay yok mudur? Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber'in işaretini günümüz sâlikinin kalbine indirir:

Bizdeki birey olarak mertebesinin başlangıcı “Vitriyyet” onun kemali de “Ferdiyet” tir. Genel olarak Efendimize ait olan bu makam bu mertebe ama bize ümmetleri olmak dolayısıyla kendi bünyemizde kendi ferdiyetimizi bulmamız mümkündür. Çünkü herkes kendi başına ayrı bir alemdir, her alemin de vitriyeti de ferdiyetidir.

Bu söz, her birimize bir müjdedir. Ferdiyyet'in mutlak mazharı Hz. Muhammed'dir (s.a.v.). Ancak her birimiz, O'nun ümmeti olmak hasebiyle, kendi küçük âlemimizde bu makamdan bir hisse alabiliriz. Yolculuk, Vitriyyet ile başlar. Vitriyyet, her birimizin "tek"liği, benzersizliği, Hakk'ın ilminde bir daha tekrar etmeyecek olan özgün hakikatidir. Sülûk, bu cüz'î tekliği keşfedip, onu küllî teklik olan Ferdiyyet'e bağlama sanatıdır. Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği gibi, bu, sâlikin kendi varlık kitabını okuma yolculuğudur:

Bugün için senin zatının ve nefsinin hayat hikayesidir, ona göre oku ve kendinde bunları bulmaya çalış ki senin de Âdemiyet/İnsanlık devren başlamış olsun. Oradan da yola çıkarak Muhammediyyet devrene ulaşmaya yol bulabilesin. İşte bu seyir senin sırat-ı müstakimin ve Hakk’a vuslatındır.

Her sâlikin yolculuğu, kendi Âdemiyet'inden başlar. Bu farkındalıkla yola çıkan sâlik, kendi varlığındaki "Muhammediyet" potansiyeline, yani kendi ferdiyetine ulaşmaya çalışır. İşte bu, dosdoğru yol, yani sırat-ı müstakimdir.

Bu idrak seviyesine ulaşan sâlikin Hakk ile ilişkisi de bambaşka bir mertebe kazanır. Artık "neden?" soruları anlamını yitirir. Çünkü sâlik, başına gelen her hadisenin, kendi hakikatinin bir yansıması olduğunu görmeye başlar. Füsûs'ta, Sâlih Peygamber'in kelimesinde anlatılan Hikmet-i Fütûhiyye (açılışlar hikmeti) bu sırra bir pencere aralar:

Şu hâlde kimsenin Hakk'a karşı "Niçin bunu böyle yaptın?" diye soru sormaya hakkı yoktur. Aksine soru kendilerine yönelir. "Allah işlediğinden mes'ûl değildir, onlar mes'ûldür." (Enbiya 21/23) "Kim bu hikmeti anlar ve onu kendi nefsinde karar kılar ve onu kendisine müşahede edilen bir şey yaparsa, nefsini başkasına bağlanmaktan kurtarır ve kendisine hayır veya şer olarak gelen hiçbir şeyin kendisinden başka bir yerden gelmediğini bilir."

Bu, kader sırrının arifçe idrakidir. Arif, bilir ki, Hakk'ın hükmü, yine kulun kendi hakikati ve istidadı üzerinden tecellî eder. A'yân-ı sâbite (sabit hakikatler) mertebesinde her varlığın potansiyeli ne ise, kevnî âlemde zuhûra gelen de odur. Hayır da şer de, kişinin kendi hakikat tohumunun filizlenmesinden ibarettir. Bu idrake varan kimse, artık dışarıda bir suçlu aramaz. Her olay, ona kendini tanıtan bir ayna, hakikatini açan bir "feth" olur.

Bu "feth", yani açılış, sâlikin yolundaki en büyük yardımdır. Sâlih Peygamber kıssasında bu, İsm-i Fettah'ın bir tecellîsi olarak karşımıza çıkar. Beklenmedik bir anda, dağın yarılarak içinden bir deve çıkması, bir fütûh hadisesidir.

Ve “fütûh” ise, me'mûl olunmayan bir şeyden bir şeyin zuhûrundan ibarettir... Sâlih (a.s.) dahi ism-i Fettah'ın mazharıdır. Bu mazhariyeti hasebiyle Hak Teâlâ Sâlih (a.s.)a nâkanın zuhûru için dağın yarılması mu'cizesiyle bâb-ı gaybı "feth" etti...

Sâlikin kalbi de katı bir kaya gibidir. Zikir, riyâzet ve mürşid himmetiyle o kaya yarılır ve içinden hiç beklenmedik bir anda mârifet nâkası (devesi) zuhûr eder. Bu fütûhât (manevi açılışlar), sâliki "iki görme" şaşılığından kurtarır ve Ferdiyyet'in vahdet ufkuna taşır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Hikmet-i Ferdiyye

Eğer Füsûsu’l-Hikem, hakikatin mimarî planı ise, Mesnevî o hakikat sarayının içinde gezen bir âşığın gönül sesidir. Hazret-i Mevlânâ, hakikati bir hikâyenin içine gizler, bir teşbihin kanadına bindirir. O, bu en yüce hikmeti, yani Muhammedî hakikatin tekliğini ve her şeyi kuşatıcılığını, içilecek bir şerbet gibi sunar.

Ahad ile Ahmed Arasındaki "Mim" Perdesi: Varlığın Sırrı

Tasavvuf büyükleri, isimlerin sırlarına dalarlar. Hikmet-i Ferdiyye'nin özü, Hakikat-i Muhammediyye'nin varlıktaki yerini anlamaktır. Bu hakikatin bir adı Ahmed'dir. Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî isminin tecellîlerinden biri de [Ahad](/wiki/ahad)'dır. Bu iki isme kalp gözüyle bakıldığında, aralarındaki farkın sadece bir "mim" (م) harfi olduğu görülür: احد (Ahad) ve احمد (Ahmed).

Bu "mim" harfi, bütün bir kevn ü mekânın, yani var edilmiş âlemlerin sembolüdür. O "mim", taayyün perdesidir; Zât-ı Mutlak'ın Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinden, isim ve sıfatlarıyla tecellî ettiği kesret (çokluk) âleminin ifadesidir.

Mesnevî'nin diliyle, Ahad, kimsenin idrak edemeyeceği mutlak Hüvviyet denizidir. O denizden ilk dalga, ilk tecellî zuhûr ettiğinde, o artık Ahmed olur. O ilk tecellî, bütün varlığın tohumu olan Nur-ı Muhammedî'dir. Ahad'a eklenen o "mim", bütün mahlûkatın "mim"idir. Sâlikin bütün yolculuğu, bu "mim" perdesini aradan kaldırma mücadelesidir. Kendi varlığının, enâniyetinin, "ben"liğinin o "mim" harfi olduğunu idrak etmektir. Zikirle, riyâzatla, aşk ile o "mim" eriyip aradan çekildiğinde, Ahmed'de Ahad'dan başka bir şey kalmaz. Fenâ makamı budur. Hazret-i Mevlânâ, bu sırrı bir pergelin iki ayağının sırrıyla anlatır. Bir ayağı şeriatta sabit, diğer ayağı yetmiş iki milleti dolaşan pergel gibi, sâlik de bir yandan mahlûkatın "mim"i içinde yaşar, diğer yandan kalbiyle Ahad denizine demir atmıştır. Bu, şaşı bakmak değil, [Cem makamı](/wiki/cem-makami)nda iki yönü bir görmektir.

Âlemlerin Aynası, Güneşi ve Denizi: Hakikat-i Muhammediyye'nin Temsilleri

Hazret-i Pîr, soyut hakikatleri somut misallerle anlatır. Hikmet-i Ferdiyye'nin en temel direği, Hazret-i Muhammed Aleyhisselâm'ın varlığın hem başlangıcı, hem gayesi, hem de en kâmil numunesi olduğu hakikatidir.

Ayna Temsili: Mesnevî'ye göre, İnsân-ı Kâmil'in kalbi, cilalanmış, lekesiz bir aynadır. Bu aynanın en parlağı, en safı ise Hazret-i Peygamber'in kalbidir. Ayna, karşısında ne varsa onu aksettirir. Peygamber Efendimiz'in hakikati de böyledir. O, kendi beşeriyetini Hakk'ın iradesinde öyle bir eritmiştir ki, kalbi ilâhî tecellîlerin en net göründüğü bir ayna olmuştur. Diğer varlıklar da birer aynadır ama kimisi tozlu, kimisi paslıdır. Sâlikin görevi, kendi kalp aynasını parlatarak onu Muhammedî aynanın saflığına yaklaştırmaktır.

Güneş Temsili: Mesnevî şerhlerinde vurgulandığı üzere, Hakikat-i Muhammediyye, varlık semasının güneşidir. Diğer bütün peygamberler, velîler, arifler ve melekler, bu güneşten ışık alan birer ay veya yıldız gibidir. Herkesin nuru, feyzi, ilmi, o "taayyün-i evvel" (ilk belirme) olan Muhammedî Nur'dan gelir. Güneş doğunca yıldızlar nasıl görünmez olursa, Hakikat-i Muhammediyye'nin tam tecellîsi karşısında da diğer cüz'î hakikatler gölgede kalır. Bu yüzden Hikmet-i Ferdiyye, O'na (s.a.v) tahsis edilmiştir, çünkü O, bütün ışıkların kaynağı olan Güneş'tir.

Deniz Temsili: Hazret-i Mevlânâ, Vahdet-i Vücûd neşvesini deniz ve damla misaliyle anlatır. Hakikat-i Muhammediyye, her şeyi kuşatan sonsuz bir ummandır. Bütün varlıklar o ummandan birer dalga, birer damladır. Damla, denizden ayrı olduğunu zannettiği sürece acizliği içinde çırpınır. Ama ne zaman ki kendi hakikatinin denizden başka bir şey olmadığını anlarsa, o an denize kavuşur ve deniz olur. Sâlikin yolculuğu, bu damla olduğunun farkına varıp, ait olduğu denize, yani Peygamber Efendimiz'in küllî hakikatine kavuşma arzusudur.

"İki Gören Göz Şaşıdır": Vahdet Görüşü ve Şirk-i Hafî

Hikmet-i Ferdiyye'nin temel pratik sonucu, sâlikin görüşünün düzelmesidir. Hazret-i Mevlânâ, bu görüş bozukluğuna "şaşılık" (ahvel) der. Mesnevî'de anlatılan meşhur hikâyede, şaşı bir adam, efendisinin verdiği şişeyi iki tane görür. Efendisi ona, "Şişelerden birini kır!" der. Adam sağlam olan şişeye vurur ve onu kırar. Çünkü şaşı göz, hayal ile hakikati ayırt edemez.

Bu hikâye, sülûk yolunun özetidir. "İki görmek", yani şaşı bakmak; kendini ve Hakk'ı iki ayrı varlık olarak görmek, fiili kendinden bilmek, sebeplere takılıp Müsebbibü'l-Esbâb'ı unutmaktır. Bu, şirk-i hafî, yani gizli şirktir. Hikmet-i Ferdiyye, "tek görmek"le ilgilidir. Ferd olan Hakk, ancak tek gören bir gözle müşahede edilebilir. Mesnevî, bu şaşılığı tedavi etmenin yollarını anlatır. Sâlik, nefsini terbiye ettikçe, gözündeki bu manevî şaşılık düzelmeye başlar. Artık varlıkta Hakk'ın tecellîsinden başka bir şey görmez olur. “Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı” (Enfâl, 17) âyetinin sırrı ona açılır. Kendi fiilinin bir hayal olduğunu, asıl Fâil'in Hakk olduğunu yaşayarak anlar. Bu, şaşılıktan kurtulup Tevhid görüşüne ermektir.

Mürşidin Elinde Resûl'de Fâni Olmak: Muhammedî Meşrep Terbiye

Bu şaşı göz nasıl düzelir? Hazret-i Mevlânâ'nın cevabı kesindir: "Pîr'e sarıl ki Pîr seni Pîr'leştire!" Yani bir Mürşid-i Kâmil'in elini tutmadan bu yol tek başına alınmaz.

Hikmet-i Ferdiyye'nin en yüksek mertebesi, sâlikin hayatında Mürşid-i Kâmil'in şahsında tecellî eder. Çünkü Muhammedî meşrep bir mürşid, zamanın yaşayan Muhammedî aynasıdır. Sâlikin mürşidine olan aşkı ve teslimiyeti, aslında Peygamber Efendimiz'e olan bağlılığın bir talimidir. Bu yola [fenâ fi'ş-şeyh](/wiki/fena-fis-seyh) (şeyhte fâni olmak) denir. Sâlik, kendi aklını ve iradesini mürşidinin iradesinde yok eder. Bu, paslı bir demir parçasının, ateşe girip ateşin rengini alması gibidir.

Bu mertebe bir amaç değil, bir vasıtadır. Fenâ fi'ş-şeyh, sâliki [fenâ fi'r-Resûl](/wiki/fena-fir-resul) (Peygamber'de fâni olmak) makamına hazırlar. Mürşidin aynasında Peygamber'in nurunu görmeye başlayan sâlik, zamanla doğrudan o Nur'a yönelir. Artık her halinde Resûlullah Efendimiz'in ahlâkını ve sünnetini yaşamaya başlar. Nihayetinde bu yol, [Fenâfillah](/wiki/fenafillah) (Allah'ta fâni olmak) ile son bulur. Sâlik, Resûl'de fâni olunca, Resûl'ün de Hakk'ın tecellîsinden ibaret olduğunu idrak eder ve son perde de kalkar. Artık ortada ne sâlik, ne mürşid, ne de Resûl kalmıştır; sadece Ferd olan, Vâhid olan, Ahad olan Hakk'ın kendisi vardır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Hikmet-i Ferdiyye

Bir hakikati anlamak, o hakikatin komşularını tanımakla başlar. Hikmet-i Ferdiyye incisi de, kendi mânâsını daha parlak gösteren diğer incilerle bir araya geldiğinde kâmil bir gerdanlık teşkil eder.

Bu ağın merkezinde, Hakîkat-i Muhammediyye durur. Zira Hikmet-i Ferdiyye, bu hakikatin ta kendisinin hikmetidir. Diğer bütün peygamberlere ve velîlere dağıtılan hikmet pınarlarının menbaıdır.

Elbette bu bir Hikmet bahsidir. Hikmet, kalbe ilka olunan ilâhî bir görüştür. Hikmet-i Ferdiyye ise, bu ilâhî görüşlerin en ferdi, en özelidir. Çünkü o, “Habîbim” hitabının muhatabı olan zâtın kalbine mahsus kılınmıştır.

Bu hikmetin yazılı en berrak aynası, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî’nin Fusûsu'l-Hikem eseridir. Hikmet-i Ferdiyye, bu eserdeki pınarların sonuncusu ve hepsini kendi içinde toplayan ummanıdır. Fusûs, bu hikmetin teorik haritasını çizer.

Her hikmetin kaynağı ilâhîdir ve bu kaynak, en saf hâliyle Vahiy yoluyla beşere ulaşır. Hikmet-i Ferdiyye, Kur’ân-ı Kerîm’in ve Resûlullah’ın (s.a.v) hadislerinin en derin, en iç katmanındaki mânâ okyanusudur.

Bu sır, varlığın Bâtın yönüyle alâkalıdır. Zâhir, halkın gördüğü surettir; bâtın ise Hakk’ın nazar ettiği hakikattir. Hikmet-i Ferdiyye, eşyanın ve hâdiselerin görünen yüzünün ardındaki ilâhî işleyişi, yani varlığın bâtınî dokusunu okuma ilmidir.

Son olarak, bu hikmet Samediyyet sırrıyla sıkı sıkıya bağlıdır. Samed, her şeyin kendisine muhtaç olduğu, kendisinin ise hiçbir şeye muhtaç olmadığı Zât’ın güzel bir ismidir. Hikmet-i Ferdiyye, bu mutlak ihtiyaç hâli içindeki kesretin (çokluğun), nasıl o biricik Samed’e yöneldiğini ve O’nun tarafından nasıl kuşatıldığını anlatır. Hakikat-i Muhammediyye, Samediyyet tecellîsinin ilk ve en kâmil mazharıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi’nin bu dijital kütüphanesinde bir yolcu, Hikmet-i Ferdiyye’nin farklı tecellîlerini üç büyük pınardan içme imkânı bulur.

Birinci ve en yakın pınar, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbet ve şerhleridir. O, Hikmet-i Ferdiyye gibi en girift hakikatleri, bir mürşidin şefkatiyle günümüz insanının idrakine sunar. Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta çizdiği mimarî planı alır, onu bir sohbet meclisinin sıcaklığına indirir. “Üç, efradın evvelidir” sırrını, Resûlullah’a sevdirilen “kadın, koku ve namaz” hadîsiyle birleştirerek, onu sâlikin gündelik hayatındaki bir tecrübeye dönüştürür. Terzibaba’nın dilinde Hikmet-i Ferdiyye, “iki görmemek” hâlini yaşamak, “vema rameyte” sırrına ermek ve fenâfillah makamında kulun Hakk ile bir olduğu o vecd anını tatmak için bir yol haritasıdır.

İkinci ve temel kaynak pınar, Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’idir. Şeyh-i Ekber, bu eseriyle hakikat ilminin temel usûlünü vaz etmiştir. Füsûs, Vücûd’un mertebelerini, Zât’ın tecellî edişindeki ilâhî nizamı anlatan bir irfan anayasasıdır. Hikmet-i Ferdiyye, bu anayasanın son ve en kâmil maddesidir. İbn Arabî, bu fassı Hz. Muhammed’e (s.a.v) tahsis ederek, O’nun hakikatinin neden bütün varlığın başlangıcı, sonu ve en mükemmel numunesi olduğunu vücûdî delillerle ortaya koyar. O, “taayyün-i evvel”in, yani Zât’ın Ahadiyyet karanlığından ilk kez bir “bilinirlik” mertebesine tenezzül edişinin Hakikat-i Muhammediyye olduğunu anlatır.

Üçüncü pınar ise, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’idir. Eğer İbn Arabî hikmetin mimarı ise, Mevlânâ o sarayın içini aşk ateşiyle ısıtan âşığıdır. Mesnevî, Füsûs’un anlattığı aynı hakikatleri, hikâyelerin, sembollerin ve coşkun bir lirizmin diliyle anlatır. “Ahad” ile “Ahmed” arasındaki “mim” perdesinin sırrını, bir dervişin yolculuğunda bulup çıkarır. Mesnevî şerhlerinde Hikmet-i Ferdiyye, “iki görmenin şaşılık olduğu” hakikatiyle somutlaşır. Mürşid-i kâmilin sâlikin elinden tutuşu, onun şahsında fâni oluş, hep o en büyük fenâ olan Fenâ fi’r-Resûl’e, yani Hakikat-i Muhammediyye’de erimeye bir hazırlıktır.

Bu üç kaynak, biri hâl, biri ilim, biri de aşk olmak üzere, sâliki üç farklı yönden kuşatır ve onu Hikmet-i Ferdiyye’nin merkezine, yani kendi hakikatine doğru çeker.

Değerlendirme

Netice olarak, Hikmet-i Ferdiyye’nin incelenmesi, bize birkaç temel ders verir. Evvelâ, bu hikmet sadece Hz. Muhammed’in (s.a.v) şahsına ait tarihsel bir mesele değil, Tevhid’in, yani Bir’in sırrının nasıl bütün çokluğun içinde ve üstünde tecellî ettiğinin en kâmil izahıdır.

İkinci olarak, irfan geleneğimizin üç büyük sütunu olan İbn Arabî, Mevlânâ ve onların günümüzdeki yaşayan bir yansıması olan Terzibaba mektebinin bu konuyu ele alış biçimleri, sülûk yolunun kendisinin bir haritasını sunar: Füsûs’un sunduğu sağlam bir ilmî temel olmadan yola çıkılmaz; Mesnevî’nin aşıladığı aşk ateşi olmadan bu yolda bir adım dahi atılamaz; ve Terzibaba gibi bir mürşidin sohbeti ve tatbikatı olmadan o ilim ve aşk, sâlikin hâli ve ahlâkı hâline gelemez.

Son tahlilde, bu hikmetin kapısını çalmaktaki gaye, zihinsel bir birikim elde etmek değil, bizzat sâlikin kendi kalbinde bu “ferdiyet” sırrını tecrübe etmesidir. Bu, kişinin kendi hiçliğini idrak edip, varlığının Hakikat-i Muhammediyye aynasındaki bir akisten ibaret olduğunu müşahede etmesi ve böylece “iki görme” şaşılığından kurtularak Vahdet’in huzuruna ermesidir. Bu hikmet, okunan değil, olunan bir hikmettir. Yolumuz, bu oluş yolunda gayret ve niyaz üzeredir.