İlham
İlham, aklın ve duyuların ötesinden kalbe bırakılan bir mânâdır. O, kesbî, yani çalışarak, okuyarak elde edilen bilginin kardeşi değil, efendisidir. Vehbîdir, yani bir lütuf, bir hibedir; Cenâb-ı Hakk’ın, dilediği kulunun gönül toprağına ektiği bir tohumdur. Bu tohum, bazen bir anlayış çiçeği açar, bazen bir hikmet meyvesi verir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yolunda ilham, başıboş bir hayal veya heves değildir. Aksine, bir usûlü, bir edebi, bir mîzânı olan, sâlikin yolunu aydınlatan bir kandildir. Fakat bu kandilin ışığı rahmanî olabileceği gibi, sâlikin nefsini ve yolunu karartan bir ateşe de dönüşebilir. Bu sebeple ilhamı tanımak, kaynağını bilmek ve gelen mânâyı Kur’an ve Sünnet mîzânında tartmak, yolun en temel gereklerindendir.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
İlham, kelime olarak “yutturmak, içirmek, kalbe bir şey doğurmak” gibi mânâlara gelir. Istılahta ise, kulun bir çabası olmaksızın, Hakk tarafından kalbine bırakılan bilgi, fikir veya duygudur. O, ne aklın kıyas yoluyla bulduğu bir sonuçtur, ne de beş duyunun dış dünyadan topladığı bir veridir. O, doğrudan doğruya mânâ âleminden gönül kabına boşalan bir rahmet pınarıdır. Terzibaba Hazretleri’nin de eserlerini kaleme alırken bu pınardan beslendiğini kendi ifadelerinden anlarız:
Rabb’ımın ilhamıyla onun yolunda Mekke günlerimde her gün biraz daha yol alarak nihayet bir neticeye varmaya çalıştım.
Bu ifade, ilhamın sadece anlık bir fikir parıltısı olmadığını, aynı zamanda bir irfan yolcusunun seyrini besleyen, onu yolda tutan ve menzile doğru ilerlemesini sağlayan ilâhî bir yardım olduğunu gösterir. İlham, sâlikin kendi hiçliğini idrak ettiği nispette gönlünde tecellî eden bir Hakk vergisidir. Bir ressamın tuvaline yansıyan renkler gibi, arifin gönlüne de ilham ile mânâlar yansır. Fakat ressam fırçayı tuttuğunu zannederken, kâmil bir arif, o fırçayı tutan elin de, o ele o rengi seçtiren iradenin de Hakk’a ait olduğunu bilir.
İlhamı doğru anlamak için, onu vahiyden ayırmak elzemdir. Kur’an-ı Kerîm’de “vahiy” kelimesi bazen ilham mânâsında kullanılsa da, ikisi arasında mertebe farkı vardır. Peygambere gelen vahiy, mutlak ve bağlayıcıdır; onda şüphe, hata veya nefsânî bir karışma yoktur. İlham ise velîlere, ariflere ve hatta bazen sıradan müminlere gelen, kişiye özel bir bilgidir ve masum değildir, yani hatadan korunmuş değildir. Terzibaba Hazretleri bu ayrımı varlık mertebeleri üzerinden şöyle açıklar:
İşte biz arıya vahyettik dediği bu ilham türüdür. Bir bakıma da içgüdü diyorlar. Arıya bal yapmasını vahyediyor, orada vahiy olarak geçiyor ama Peygamber (Sav)'e gelen vahiy gibi değildir. Yani vahiy demesi bizatihi Hakk'ın zatından çıktığı manasında o. O da Hakk'tan çıkıyor ama biri Hakk'ın zat mertebesinden, biri ef'al mertebesinden ilhamı çıkmış oluyor, aradaki fark budur. İşte insanlara gelen ilham rahmani ilhamdır, buraya gelen ilham fiili ilham yani varlığın yaşantısını düzenleyici ilhamdır, insanlara gelen ilham rahmanidir. Alim isminden gelen ilhamdır.
Peygamber Efendimiz’e (s.a.v.) gelen vahiy, doğrudan doğruya Zât mertebesinden bir tecellîdir; aracısız ve Hakk-ı Mutlak'tır. Ariflere gelen rahmanî ilham ise, Hakk’ın el-Alîm (Her Şeyi Bilen) gibi isimlerinin bir tecellîsidir; sıfatlar mertebesinden bir yansımadır. Arıya veya diğer canlılara gelen ve onların hayatını düzenleyen içgüdüsel bilgi ise, fiiller (ef’âl) mertebesinden bir tecellîdir. Hepsinin kaynağı Hakk’tır, fakat tecellî ettikleri mertebeler farklıdır. Bu farkı bilmemek, yolu kaybetmenin başlangıcıdır.
Tasavvuf yolunun en büyük tehlikelerinden biri, sâlikin kalbine gelen her fısıltıyı sorgusuz sualsiz kabul etmeye başlamasıdır. Bu durumda sâlik, farkında olmadan kendini peygamber, kendisine gelen ilhamı da vahiy yerine koymuş olur ki bu, gizli bir şirk ve tehlikeli bir oyundur. Terzibaba Hazretleri bu konuda çok kesin bir uyarıda bulunur:
Bu kurala binâen, herhangi bir kimseye gelen gaybi mânâda olan bir bilgi veya hissiyat, Tamamı ile birlikte, olduğu gibi kabul edilmesi mümkün değildir . Eğer kabul edilirse, gelen zuhurat, bilgi veya, benzeri varidad, deyenler de vardır. “VAHY” hükmünde kabul edilmiş olacağından! Şirkin ve küfrün ta kendisidir. Gelen yeri İlâh , kendini de, farkında olmadan Peygamber , ilân etmek olur.
Gönül, Hakk’ın tecellî sahası olduğu gibi, şeytanın ve nefsin vesveselerinin de oyun alanıdır. Zâhir âleminin tehlikeleri olduğu gibi, bâtın âleminin tehlikeleri çok daha gizli ve yıkıcıdır. Terzibaba Hazretleri’nin bir dervişin hallerini anlattığı Mescid-i Dırar Kubbetü’l Kara isimli eserinde bu durumun canlı bir misalini görürüz. O derviş, kendi hayal ve vehimlerini rahmanî ilham zannederek hem kendi yolunu kaybetmiş, hem de çevresindekileri saptırmıştır. Bu durum, ilhamın kaynağını tespit etmenin hayati bir mesele olduğunu gösterir: Gelen mânâ, melekî veya rahmanî mi, yoksa nefsânî veya şeytanî mi?
Kur’an-ı Kerîm, bize bu ikiliğe dair mühim bir misal sunar. Bakara Sûresi’nde geçen Hârût ve Mârût kıssasında, bu iki meleğe indirilen bilginin insanlar için bir imtihan olduğu anlatılır. Diyanet meali bu durumu şöyle ifade eder:
Hâlbuki o iki melek, "Biz ancak imtihan için gönderilmiş birer meleğiz. (Sihri caiz görüp de) sakın küfre girme" demedikçe, kimseye (sihir) öğretmiyorlardı. Böylece (insanlar) onlardan kişi ile karısını birbirinden ayıracakları sihri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar, Allah'ın izni olmadıkça o sihirle hiç kimseye zarar veremezlerdi. (Onlar böyle yaparak) kendilerine zarar veren, fayda getirmeyen şeyleri öğreniyorlardı.
Burada meleklere “ilham edilen” veya “indirilen” bilginin dahi bir fitne, yani imtihan vesilesi olabildiğini görüyoruz. Bu bilgi, insanlara zarar veren sihre dönüşebilmektedir. Demek ki, bir bilginin kaynağının gaybî olması, onun mutlak hayır olduğunu garanti etmez. Onu alan kalbin niyeti ve o bilgiyi kullanma biçimi, onun rahmete mi yoksa lânete mi dönüşeceğini belirler. Bu sebeple sâlik, kalbine gelen her “gaybî fısıltıyı” derhal Kur’an ve Sünnet mîzânına vurmalı, mürşidinin irfan süzgecinden geçirmelidir.
Fakat bu tehlikeler, ilhamın aslındaki rahmet ve lütuf yönünü gölgelememelidir. İlham, aynı zamanda insanlığın başlangıcından beri Hakk’ın kullarına bir öğretme biçimidir. Hz. Âdem’e cennette isimler öğretildikten sonra, onun yeryüzündeki serüveni de yine ilhamla devam etmiştir.
Âdem (a.s.) yeryüzüne indirildiğinde cennette olmayan değişik varlıkları gördü; bunlara da gerek ilham, gerek kendi uygun görmesi ile birer isim üreterek, lisanını geliştirdi.
İlham, sadece velîlere has bir hal değil, aynı zamanda İnsân-ı Kâmil olan Hz. Âdem’in soyuna bahşedilmiş, medeniyeti kuran, lisanı geliştiren ve kevnî ayetleri anlamlandıran ilâhî bir nefes gibidir. O, insanın halkından getirdiği, Hakk ile bağını sağlayan bir kanaldır.
Öyleyse ilhama karşı doğru tavır, onu ne tümden reddetmek, ne de körü körüne kabul etmektir. Doğru tavır, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) hadis-i kudsîleri rivayet ederken takındığı edeptir. Mânâ Hakk’tan gelir, fakat lafız, yani ifade ediliş biçimi, o mânâyı alan peygamberin veya velînin beşerî idrakinden süzülür. Terzibaba Hazretleri bu usûlü şöyle özetler:
Peygamber Efendimiz dahi Hakk’tan geldiğine şüphe etmediği halde kendi nefsi için, nefsine gelen haber ve bilgileri kolay ve düzgün anlaşılacak kelimelerden meydana gelen kendi kurduğu cümleler ile ashabına hüküm olarak bildirmiştir. Böylece gelen İlham varidat ilmi bir mânâ olarak, (mânâ’sı Hakk’tan,) Peygamberimiz de, kolay anlaşılacak bir ifade de olması için cümle ve lâfız düzenlemesiyle, (lâfzı Peygamberden’dir.)
Gelen mânâ bir lütuftur, ama o lütfu kendi nefsine mal etmemek, onu mutlaklaştırmamak, ihtiyatla ve edeple karşılamak gerekir. İlham, arınmış bir kalp için rahmet, vehimlerle dolu bir kalp için ise en büyük tuzaktır. Onu bir rehber edinebilmenin ilk şartı, kalbi nefsânî arzulardan, kibirden ve "ben biliyorum" iddiasından temizlemektir. Ancak o zaman bu ilâhî fısıltı, sâliki Hakk’a götüren bir Burak olur.
Terzibaba'nın Nazarıyla İlham: Aslı ve Mertebesi
İrfan yolunda bilgi iki ana koldan akar gelir. Birincisi, çalışıp çabalayarak, okuyup araştırarak elde edilen “kesbî ilim”dir. Bu, sâlikin gayretidir, yolun tozu toprağına bulanmasıdır, edeptir, usûldür. İkincisi ise, kesbî ilmin tarlasını süren, kalbini hazırlayan kula Cenâb-ı Hakk’ın bir lütfu, bir hibesi olan “vehbî ilim”dir. İlham, bu vehbî ilmin ta kendisidir; çalışarak değil, bulunarak elde edilen bir cevherdir. Hazret-i Terzibaba, kendi eserlerinin menbaını sayarken bu ayrımı en başa koyar:
Kitaplarının kaynakçasını; “Kûr’ân ve hadis, Hakk’ın hibe yoluyla verdiği vehbî ilim, çalışılarak kazanılan kesbî ilim, Mesnevî-i Şerîf, Fusûsu’l-Hikem gibi muhtelif eserlerden ve sohbetlerimizden müşahede ile toplanan naklî ilim.” şeklinde açıklar.
İlham; Kur’an ve hadisin hemen ardından, kesbî ilimden bile önce zikredilen, Hakk’ın doğrudan bir armağanıdır. O, ne aklın kıyas dehlizlerinde boğulur, ne de beş duyunun dar çerçevesine sığar. O, kalbe ansızın doğan bir nur, bir mânâdır. Lâkin bu nurun saf bir şekilde alınabilmesi için kalp aynasının masivâdan, yani Hakk’tan gayrı her şeyin pasından ve tozundan arınmış olması şarttır.
Vehbî ve Kesbî İlim Ayrımında İlhamın Yeri
İrfan yolunda sâlikin heybesinde iki tür azık bulunur: kesb ile kazandığı ve hibe ile bahşedileni. Kesbî ilim, şeriatın ve tarikatın zahirî hükümlerini öğrenmek, büyüklerin eserlerini okumak, tefekkür etmek, zikir ve fikir ile meşgul olmaktır. Bu, kulun üzerine düşen vazifesidir. Bu gayret, kalbi bir tarla gibi sürmek, taşlarını ayıklamak, onu ekime hazır hale getirmektir. Fakat tohumu eken ve yağmuru yağdırıp yeşerten, Cenâb-ı Hakk’tır. O tohum ve o yağmur, vehbî ilimdir, yani ilhamdır.
Bu iki ilim türü arasındaki ilişkiyi, yakîn ilmi ve Ledün ilmi arasındaki farkı izah ederken daha da net görürüz. Hazret-i Terzibaba, bu inceliği şöyle şerh eder:
“Yakîn ilmi, ilâhi zât ve sıfat nurunu idrâkten ibaretken; Ledün ilmi, Allah’tan ilham yolu ile mâ’nâları kavramak işidir.”
Burada yakîn ilmi, kulun Hakk’a vuslat için seyr-i sülûk basamaklarında çalışarak, mücahede ederek tırmanmasıdır. Bu, bir halktan Hakk’a yükseliş gayretidir. Bu gayretin neticesinde kul, ilme’l, ayne’l ve hakke’l yakîn mertebelerine erer. Bu mertebelere ulaşmadan, yani kalbi arındırıp idraki keskinleştirmeden Ledün ilmine, yani ilhama mazhar olmak mümkün değildir. Olsa bile, gelenin ne olduğu anlaşılamaz. Ledün ilmi ise, bu hazırlığın ve samimiyetin ardından Hakk’tan halka, yani kulun kalbine doğru bir iniştir, bir lütuftur.
Yâni Ledün ilmi Cenâb-ı Hakk’ın lütfu, îtâsı olmakta kişiye. Nasıl? İlham yoluyla. Peygamberlere vahiy yoluyla, onun varislerine veyahut Cenâb-ı Hakk’ın diğer seçtiği kullarına da ilham yoluyla.
Demek ki ilham, çalışmanın karşılığı değil, çalışanın samimiyetine ve teslimiyetine bir ikramdır. Sâlik, kesbî ilimle kabını temizler; Hakk, o temiz kaba vehbî ilim ile ilham şarabını doldurur. Birisi gayret, diğeri hayrettir. Biri yoldaki çile, diğeri menzildeki müjdedir.
Vücûd Mertebelerinden Kalbe Tenezzülü: İlhamın Kaynağı ve Zuhûru
İlhamın hangi kapıdan girdiği ve hangi kaynaktan doğduğu sorusu, bizi varlığın en derin sırlarına, vücûd mertebelerine götürür. İlham, başıboş bir fısıltı değil, kevnî nizamın, yani âlemlerin dokusundaki ilahi düzenin bir parçasıdır.
Her şeyden evvel, bütün varlığa hayat veren, her an âlemleri ayakta tutan bir Nefes-i Rahmânî vardır. Bu, Rahmân isminin tecellisidir ki, varlık bu nefes ile var olmuştur. O nefes, bütün ilhamların, bütün güzelliklerin, bütün mânâların aslıdır.
Size bin küsür sene evvel Fahri alem efendimizin seher vaktini teneffüs ettikleri havayı gönderiyorum o nefes ki bülbüller ötme nefhalarını o nefesten alırlar bütün çiçekler kokularını o nefesten alırlar, ağaçlar tahta olur tahta cinsinden bir de ney vardır ki ondan inleyen de o nefestir...
Bu Rahmânî nefes, Cenâb-ı Hakk’ın ilm-i ezelîsinde mevcut olan hakikatlere, yani A'yân-ı Sâbite’ye (sâbit hakikatler/varlıkların ilahi ilimdeki asılları) hayat verir. Her bir varlığın istidadı, programı, o sâbit hakikatlerde bellidir. Cenâb-ı Hakk, onların bu taleplerini bir kerede hükmetmiştir ki, buna kazâ (ilahi hüküm) deriz. Bu hükmün zaman ve mekân perdesinden geçerek zuhûra çıkmasına ise kader (ölçü) denir. İlham, işte bu kazâ ve kader programından, o varlığın sâbit hakikatinden gelen bir haberdir. Bir Ressam Hikâyesi’nde bu sır şöyle aralanır:
Bu kişi, insân’ın kendinde bulunan onu tefekküre yönlendirecek bir üst mertebeden gelen ilham’dır diyebiliriz. Ressamın her yerde çizdiği hayvân resimleri ; kuvvede bulunan mânâların mertebesine göre zâhire çıkmasından ibarettir. Kazâ programı doğrultusunda verilen ve asla değişmeyen bu projeler zâhire çıkarken, kişinin cüz’i aklı, nefsi, vehmi ve hayâli ile boyanır . “Suyun rengi kabının rengidir”
Demek ki ilham, bizim A’yân-ı Sâbitemizden, yani Hakk’ın ilminde nasıl bir istidat ile programlanmışsak, oradan gelen bir "hatırlatma"dır. Bizi aslımıza, hakikatimize çağıran bir sestir. Bu sesin en saf ve mutlak çıktığı kaynak ise, bütün varlığın aslı ve menbaı olan Hakikat-i Muhammediyye, bir diğer adıyla Akl-ı Küll’dür (Küllî Akıl). Bütün peygamberler, velîler ve ârifler, ilim ve ilham kadehlerini bu sonsuz ummandan doldururlar. İlham, Akl-ı Küll’den süzülüp cüz’î akılların, yani bizlerin kalbine damlayan bir rahmet damlasıdır.
Vahiy, Vesvese ve İlham: Muhammedî Mîzanda Üç Bilgi Türü
İlhamı diğer bilgi türlerinden ayırmak mühimdir, zira bu yolda en büyük tehlike, hayali hakikat, vesveseyi ilham sanmaktır. İrfan yolunda üç temel ve güvenilir bilgi kaynağı vardır: Vahiy, ilham ve firaset.
Bunların bir tanesi vahiy ki, Peygamberlere gelmekte, bir tanesi ilham ki Peygamber ve velilere gelmekte, bir tanesi de firâset. Belirtildiği gibi hadîs-i şerifte “Mü’minin firâsetinden sakının, çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.”
Vahiy, sadece peygamberlere mahsustur. Cebrail (a.s) vasıtasıyla gelen, kesin, şüphe barındırmayan, korunmuş ilahi kelâmdır. İlham ise peygamberlere ve velîlere gelir, lakin vahiy gibi mutlak bir koruma altında değildir; sâlikin hâline, kalbinin saflığına göre bulanabilir. Bu ikisi arasındaki en güzel misal, Fahr-i Âlem Efendimiz’in (s.a.v.) Hira’daki tecrübesidir. Cebrail (a.s.) gelmeden evvel Efendimiz, uzun geceler boyunca tefekkürle, kâinatı seyrederek tevhid hakikatlerini idrak etmiştir. Bu, ilham yoluyla gelen bir biliştir.
Cenab-ı Hakk ilham vasıtasıyla bildirdi. Varlığında Hakk’ın varlığından başka bir şey olmadığını, âlemde Hakktan başka bir şey olmadığını, bütün varlığın Hakkın tecellilerinden ibaret olduğunu, Cenâb-ı Hakk ona İlhami olarak daha evvelce bildirdi. Vicdanından içinden, özünden, fakat bunları tasdik edecek bir mahâl bulamadığı için tereddütlüydü. İşte bu esnâda Cebrâil aleyhisselâm ya Resulallah içinden duyduğun, hissettiğin, zuhûra getirdiğin, şuura getirdiğin şeyleri söyle artık. Bunlar doğru şeylerdir diye onu tasdik etti.
Cebrail’in gelişi, o ilhamî bilgiyi “vahiy” mertebesine yükseltmiş, onu tasdik edip kesinleştirmiştir. Demek ki vahiy, tasdik edilmiş ilhamdır. İlham, velînin kalbine doğar ama doğruluğunun Kur’an ve Sünnet mizanında tartılması gerekir.
Bu mîzanın diğer kefesinde ise “vesvese” vardır. İlham rahmanî, vesvese ise şeytanî veya nefsanîdir. İşin en ince ve tehlikeli yanı, ikisinin de aynı kapıdan, yani nefs kanalından gelmesidir. Kur’an-ı Kerîm, bu hakikati Şems Sûresi’nde apaçık beyan eder:
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا (Fe elhemehâ fucûrehâ ve takvâhâ.) (91/8) “Sonra ona fücurunu ve takvasını ilham etti.”
Ayet, “ilham etti” fiilini hem fücur (kötülük, günah) hem de takva (sakınma, iyilik) için kullanıyor. Bu, zıtların birliğinin, yani Cem makamı’nın bir tecellisidir. Nefs öyle bir latîfedir ki, hem en yükseğe çıkmaya hem de en alçağa düşmeye kabiliyetlidir. Hakk, bu kabiliyetlerin ikisini de ona “ilham” etmiştir. Sâlike düşen, bu iki ilhamı birbirinden ayırmaktır.
*Nefs-i mülhime belirsiz durumlarda ilham eder ya da vesvese verir. Bizler bilgi edinir ve o bilgiyi tanımak için yaşarız. Ve o bilginin sahibi oluruz. İlmel yakinlik budur!
Bu yüzden, gelen her mânâya “ilham” diye sarılmak, sâliki helâke sürükleyebilir. Gelen bilginin rahmanî mi, nefsanî mi olduğunu anlamanın yolu, onu kâmil bir mürşidin irfan süzgecinden geçirmek ve şeriatın sağlam ölçülerine vurmaktır.
Sâlikin Hâli ve Mürşidin Kelâmı: Yaşayan İlham
Tüm bu anlatılanlar, ilhamın sâlikin hayatında nasıl bir yer tuttuğunu, nasıl yaşandığını gösterir. O, sadece kitabi bir bilgi değil, seyr-i sülûkun her anında tecrübe edilen canlı bir haldir. Hazret-i Terzibaba’nın kendi eserlerini kaleme alış süreci, bunun en somut örneğidir. O, mukaddes topraklarda, Mescid-i Nebevî’nin manevi ikliminde, gelen ilhamları ve idrakleri anbean kaydetmiştir:
Medine-i Münevvereye ulaştığımızda zamanımın çoğunu Mescid-i Nebevi’de geçirmeğe gayret gösterdim. Çoğu zaman namazlardan sonra tenha bir direğin dibine oturur yanımda bulunan kağıtlarımın üzerine o günkü varidatlarımı ve mevzuumuzla ilgili hallerimi yazarak oluşturmağa çalışıyordum.
İlham, sadece inzivada değil, bir mürşid-i kâmilin sohbet halkasında da tecelli eder. İnsân-ı Kâmil, yeryüzünde Hakk’ın konuşan dili, gören gözü gibidir. Onun sohbeti, dinleyenlerin istidadına göre her kalbe farklı bir ilham tohumu eker. O, âlemleri kendi lâtif vücudunda cem ettiği için, her sorunun cevabını, o soruya ait olduğu âlemden çıkarıp verir.
İnsân-ı kâmilin her şeyden haberi ve bilgisi oluşu âlemlerin onun lâtif vücûdu gibi oluşundandır. Kâinat ve âlemler vücûdu olduğu için (vâhidiyyet) verdiği cevapların ve konulara vakıf oluşu bunun bir tezahürüdür.
Sâlik, manevi yolculuğunda ilerledikçe, geçtiği her makamın kendine has ilhamlarına mazhar olur. Tıpkı Hz. Musa’nın, Mûseviyyet mertebesi’ne (Musa’ya ait manevi mertebe) ulaştığında, kendisine bir “kitap”, yani o mertebeye ait ilhamlar bütününün verilmesi gibi:
Burada şunu bilmek lâzım ki, tarikat mertebesinde olan bir kişiye de kitap gelebiliyor, kitaptan kasıt ilhamlar yani tarikat mertebesi, Mûseviyyet mertebesi itibarıyla gelen ilhamlar...
Lâkin bu ilhamların kesintiye uğraması da mümkündür. Gaflet, günah veya edebe riayetsizlik, kalbe gelen o nuranî yolu tıkayabilir. Tıpkı bir müddet vahyin kesilmesiyle Efendimiz’in (s.a.v.) mahzun olduğu, sonra da Duhâ Sûresi ile teselli edildiği gibi. Bu hâl, biz sâlikler için de bir işarettir:
Bizler bu durumda kendimize şöyle bir pay çıkarabiliriz; yaptığımız bâzı hatalar ve gafletimiz sebebiyle ilhamlarımız kesilebilir, işte Cenâb-ı Hakk burada “sakın üzülmeyin Rabbiniz sizi unutup terketmez, belirli bir kesinti olsa dahi siz yolunuza devâm edin, yolunuz da ufkunuz da açıktır” demektedir.
Sözün özü, ilham; kulun aczini bilip Rabbine yöneldiği, kalbini dünya kirinden temizleyip bir ayna gibi parlattığı, kesbî ilimle yolun adabını öğrendiği zaman, Cenâb-ı Hakk’ın o kalbe ikram ettiği bir mânâ güneşidir. O güneşin ışığı bazen doğrudan, bazen bir İnsân-ı Kâmil aynasından yansıyarak gelir. Bize düşen, o güneşe yüzümüzü dönmek, kalbimizi ona açık tutmak ve gelen ışığı vesvese bulutlarıyla örtmemektir.
Terzibaba Geleneğinde İlham'in Yaşanması
İlham, teorik bir bilgi değil, seyr-i sülûk denilen mânevî yolculuğun bizzat kendisinde yaşanan, tecrübe edilen bir hâldir. O, sâlikin kalbini Hakk’ın kelâmına bir alıcı haline getirme sanatıdır. Bu yolculukta ilham, pusuladır; ama her pusula doğruyu göstermez. Bu bölümde ilhamın sâlikin hayatında nasıl yaşandığına, hangi basamaklardan geçilerek o saf pınara ulaşıldığına ve yolun tehlikelerinden nasıl korunulduğuna Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinden bakılacaktır.
Nefs Terbiyesi ve Kalbin Tasfiyesi: İlhamın Zemini
İlham, temiz bir kaba konan berrak bir su gibidir. Kap kirli, paslı, bulanık ise, içine dünyanın en saf suyu da konsa, o su bulanır, içilmez olur. Sâlikin kalbi o kaptır. Yolun başındaki bir kimsenin kalbi, nefs-i emmârenin, yani kötülüğü emreden nefsin işgali altındadır. Bu mertebede kalp, dünyaya dönüktür; arzuların, hırsların, öfkelerin oyuncağıdır. Böyle bir kalbe gelen fısıltı, ilham değil, ancak vesvese olur.
Terzibaba Hazretleri, bu ilk basamakların tehlikesini ve en kısa sürede aşılması gerektiğini şöyle hatırlatır:
Toprağa bakan yönünden gelen duygular ve hislerin en şiddetlisi, tabiatının ve dünya yı arzulayan yönünün ismi “nefs-i emmâre ”dir, hilesi çoktur, daima dünya yı ve kendini kayırmayı arzular... Bu nefsin en kısa sürede terk edilmesi gerekir insâna çok zaman ve çok şey kaybettirir. Daha sonra “ levvâme” nefsin de terkedilmesi gerekir. Daha sonra da, “ nefs-i mülhime” nin evham tarafının da terkedilmesi sadece ilham tarafının faaliyete geçirilmesi gerekir.
Yol bir arınma yoludur. Emmâreden, yani körü körüne kötülüğü arzulayan hayvânî tabiattan, nefs-i levvâmeye, yani yaptığına pişman olan, kendini kınayan nefse geçilir. Bu mertebede bir gelgit yaşanır. Sâlik bir gün ibadetin lezzetini alır, ertesi gün gaflete düşer. Kalp hâlâ kararsızdır. Bu mertebede, sâlikin mürşidine olan teslimiyeti ve zikrine olan sadakati en büyük yardımcısıdır.
Mürşid, bu çalkantılı denizde sâlike bir can simidi uzatır. Bu, genellikle bir zikir telkinidir. Bakara Sûresi’ndeki ineğin kesilmesi kıssası, bu mertebenin aşılmasına bir işarettir. Mürşid, sâlike adeta şöyle seslenir:
Cahillikle ölü hükmündeki kalbinin – gönlünün - dirilmesi, ilhamların – İlâh-î bilgilerin sana gelmeye başlaması için “YA ALLAH” zikri ile levvâme nefsini kûrb’ân-terbiye- et ve sana verdiğim bu dersle ilgili Âyetleri dilinle kalbine vur. Bu Âyetlerle gönlün faaliyete başlar ve sana bazı bilgiler gelmeye başlar.
Buradaki "kesmek", yok etmek değil, terbiye etmektir. Sâlik, zikir çekiciyle levvâme nefsinin başına vura vura, onun vahşi arzularını yontar. Bu mücadele, bir gayret, bir sabır işidir. Sabır olmadan bu yolda bir adım dahi atılamaz. Sabır, pasif bir bekleyiş değil, aktif bir direniştir. Nefsin her türlü hilesine, dünyanın her türlü çeldiriciliğine karşı bir duruştur. Sabır, kalbi ilhama hazırlayan en temel ameldir. Terzibaba Hazretleri, Sabri ismindeki bir ihvanına yazdığı mektupta bu sırrı şöyle açıklar:
Cenab-ı Hakk’ın Esma-ul Hüsnasından birisi de “Ya Sabır” dır , اِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ Cenab-ı Allah sabredenler ile beraberdir, zamanı gelince sabır penceresinden vech-i didarı temaşa edebileceksiniz inşeallah hu Teala. Zira size o ismi veren baba ağzından ilham tarikiyle aleme her şeyi verendir.
Amelin ilhama nasıl kapı açtığının canlı bir misali budur. Yedi sene hasta hanımına bakan, evinin bütün işini gören o Sabri Bey, sabır amelini yaşayarak “es-Sabûr” isminin tecellisine mazhar olmuş ve kalbini ilham penceresine çevirmiştir. Demek ki ilham, sadece seccade üzerinde değil, hayatın tam içinde, hizmette, edepte ve sabırda kazanılır. Kalp bu amellerle cilalandıkça, nefs-i mülhime mertebesine ulaşır. Bu mertebede artık kalp, hem ilhama hem de evhama, yani nefsânî kuruntulara açıktır. Burada yolun en kritik kavşağına gelinir ve bir rehberin eli her zamankinden daha elzem olur.
Mürşidin Rehberliği: İlham ile Vesveseyi Ayırt Etme Sanatı
Mülhime mertebesine ulaşan sâlikin gönlüne artık mânâlar akmaya başlar. Rüyaları değişir, zihninde daha önce düşünmediği hikmetli sözler belirir, ibadetlerinde farklı bir derinlik hisseder. Bu, büyük bir nimettir ama aynı zamanda büyük bir imtihandır. Çünkü şeytan ve nefs, bu kanalı da kullanmaya çalışır. Sâlikin kulağına fısıldadığı vesveseyi, parlak cümlelerle süsleyerek "ilham" diye yutturmaya kalkar.
Bu noktada mürşid-i kâmilin önemi ortaya çıkar. Mürşid, sâlikin mânevî tecrübelerinin mihenk taşıdır. Gelen mânânın Rahmanî mi, yoksa şeytanî mi olduğunu ayırt edecek irfana ve basirete sahiptir. Terzibaba Hazretleri bu tehlikeye karşı defalarca uyarmıştır:
Çünkü gönle gelen her şeyin, Rahmâni olduğu mutlak değildir, kaynağı ilhamda, evhamda, olabilir, çok tehlikeli bir sahadır. Kişi bunları ayıracak durumda değilse, ilhamı evham, evhamı da, ilham zanneder. Bu hususta mutlaka istişare edilmelidir.
Bu istişare, bir edep ve teslimiyet meselesidir. Kendine gelen her mânâyı "Hakk'tan geldi" diye sahiplenen kimse, en büyük tuzağa, yani benlik tuzağına düşmüştür. Nefs, ilimle de kibirlenir. Hatta mânevî tecrübelerle öyle bir kibirlenir ki, kişiyi "Ben artık oldum, bana mürşid gerekmez" noktasına getirir. Terzibaba Hazretleri, bu türden "hayalî tuzak zuhurat" yaşayan ve kendilerine gelen emirlerle yoldan çıkan kimselerin acı hallerini eserlerinde anlatarak bizleri ikaz eder.
Mürşide ulaşma imkânı olmayan veya o an danışamayan bir kimse için ölçüyü Terzibaba Hazretleri net bir şekilde verir:
Bu da bir ölçü, aklımıza gelen herhangi bir bilgi, duygu veya ilhami zannettiğimiz bir oluşum, eğer ayet-i kerimeye ve sünnete uygun değilse onu hemen reddetmemiz gerekiyor. Ne kadar düzgün cümle kuruluşları içerisinde gelirse gelsin, ne kadar yanıltıcı şekilde gelirse gelsin, ne kadar doğruymuş gibi delillerle gelirse gelsin, ayet-i kerimeye ve sünnete uymuyorsa, onu hemen uzaklaştırmamız gerekiyor.
Kur'an ve Sünnet, şaşmaz bir terazidir. Gelen ilham, bu terazide tartılır. Eğer bu iki ana kaynağın ruhuna, özüne ve açık hükümlerine aykırı ise, kaynağı ilâhî olamaz. Çünkü nefs, insanın bildiği her şeyi bilir, hatta bir fazlasını, onun zıddını da bilir. Nereden ve nasıl yanıltacağını çok iyi hesaplar.
Mürşid, sâlikin sadece gelen mânâlarını değil, bizzat kendisini terbiye eder. Sâlikin kalbini, gelen mânevî bilgiyi işleyecek bir "atölye" haline getirir. Terzibaba Hazretleri'nin kullandığı benzetmeyle, mürşid, sâlikin akıl ve gönül süzgecini ayarlar:
Yani akıl ve gönül süzgecinden geçirilmesi lâzım gelecektir ancak bunun şartı süzgeçin (T.S.E.) tevhid, tesis ve eminlik, sıtandardından mühürlenip geçmiş olması lâzımdır. Yoksa süzgeçin delikleri veya ölçü ayarları bozuk ise, aldanmaktan ve netice de hüsrandan başka bir işe yaramayacaktır.
Bu "Tevhid, Tesis ve Eminlik Standardı" mührü, ancak kâmil bir mürşidin nezaretinde kalbe vurulur. Bu mühür vurulduktan sonra sâlik, yavaş yavaş gelen ilham ile vesveseyi kendi başına ayırt etme melekesi kazanır. Artık sadece mânâyı alan bir "taşıyıcı" değil, onu işleyen, hikmetini çıkaran ve hayatına tatbik eden bir "sahip" olur.
İlhamın Meyveleri: Mânâ Kapılarını Açan Anahtar
Nefsini terbiye eden, kalbini arındıran ve mürşidinin rehberliğinde ilham ile vesveseyi ayırt etme sanatını öğrenen sâlik için artık hayat, baştan başa bir sohbet meclisine döner. İlham, sadece özel anlarda gelen bir misafir değil, dâimî bir yoldaş olur. Bu yoldaşlığın en büyük meyvelerinden biri, Kur'an-ı Kerim'in ve kâinat kitabının kapılarının sâlike açılmasıdır.
Kur'an okumak başka bir şeydir, Kur'an'ın sana konuşması başka bir şeydir. Harfleri okumak zahirî ilimdir, harflerin ardındaki mânânın kalbine doğması ise ilhamdır. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle ifade eder:
İşte sana gelen Kur'an, senin Kur'an’ındır. Yeni bir Kur'an değil ama mevcut Kur'an’ın ilham yoluyla sana açılmasıdır. Asli haliyle sadece şekli haliyle, kelam haliyle değil, özüyle sana açılmasıdır.
Bu açılış gerçekleştiğinde, sâlik için artık hiçbir şey tesadüf değildir. Yolda gördüğü bir hadise, kulağına çalınan bir söz, hatta bir seyahatteki uçak koltuğunun numarası, kaldığı otelin adı bile birer ilâhî mesaja, birer işarete dönüşür. Bu, kâinatı Hakk’ın kelimeleri olarak okuma sanatıdır. Terzibaba Hazretleri’nin kendi hayatından ve eserlerinden bu duruma nice misaller buluruz:
Necdet Efendi, umre ve diğer bütün seyahatlerini zâhirî ve bâtınî bir yolculuk olarak görür. Eserlerde yolculukların başından sonuna kadar yaşananlar, uçaktaki koltuk numarasından, kalınan otelllerin adına, otel odalarının oda numarasından, gidilen beldelerin isimlerine kadar herşey ilâhî bir bütünlük kapsamında, bâtınî açıdan değerlendirilir.
Bir sâlikine gelen "Cebindeki güç 19-53" mesajı gibi, en modern, en dünyevî görünen hadiseler bile, ilham gözüyle bakıldığında derin tevhid sırları barındırır. Bu, hayatı bir şifre avcılığına çevirmek değil, her an her zerrede tecellî eden Fâil-i Mutlak'ı, yani Hakk'ı müşahede etmektir.
Bu hâle eren sâlikin geceleri de gündüzleri gibi nurlanır. Gecenin sessizliğinde, kul seccadesine oturup Rabb'ine yöneldiğinde, bu yöneliş tek taraflı kalmaz. Kulun duası ve zikri Hakk'a yükselir, Hakk'tan da kulun kalbine ilham ve mârifet olarak geri döner. Bu, âşık ile mâşukun tatlı bir sohbetidir. Terzibaba Hazretleri, Fuzûlî'nin o meşhur beytini şerh ederken bu karşılıklı sohbeti ne güzel resmeder:
Yani Kul seccadeye oturur rabbi ile kendisinden rabbına dualarını zikirlerini niyetlerini verir Cenab-ı Hakk da ona karşı ey kulum gel bakalım seninle bu gece hasbıhal edelim sen madem ki bu kadar muhabbetlisin diye ona da ilhamlar vermeye başlar işte geceleri yazılan yazılar da bu şekilde oluşan Hakkın verdiği lütfettiği yazılardır.
İlham, artık sâlikin hayatının her anını kuşatan bir rahmet olur. Namazda okuduğu bir âyet, Terzibaba Hazretleri’nin ruhâniyetiyle kalbine ilkâ olur, âyetin ebced değeri (53) ile mürşidinin sırrı birleşir. Medine'de, Ravza-i Mutahhara'da yaptığı bir dua, yazacağı kitabın anahtarı olur; İnsân-ı Kâmil kapısını açacak ilhamı bizzat Hakikat-i Muhammediyye'nin huzurunda talep eder.
Terzibaba geleneğinde ilham böyle yaşanır. O, nefsin basamaklarında verilen bir mücadelenin sonunda, mürşid terbiyesinden geçerek kazanılan bir meleke, Kur'an'ın ve kâinatın sırlarını açan bir anahtar ve en nihayetinde kul ile Rabbi arasında kesintisiz devam eden bir muhabbet sohbetidir.
Füsûsu'l-Hikem'de İlham
Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde ilham kapısının anahtarlarını sunar. Ancak bu anahtarlar, akıl feneriyle aydınlatılan koridorlarda değil, kalbin derinliklerinde, teslimiyet ve arınmışlık ile bulunur.
Öncelikle ilham, İlm-i ledünnî denilen, yani "katımızdan bir ilim" olarak tarif edilen daha büyük bir denizin damlasıdır. Bu ilim, kesbî, yani çalışarak, okuyarak elde edilen bir bilgi değildir. Bu, vehbîdir, yani Hakk'ın bir hibesi, bir lütfudur. Şeyh-i Ekber Hazretleri bu ilmin üç ana kanaldan geldiğini bizlere öğretir:
Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî efendimiz, o verese-i kümmelîn ve halîfe-i rûy-i zemînden birisidir; ve onların ilimleri Hak Teâlâ’nın وَعَلَّمْنَــاه ُ مِــن ْ لَدُنَّــا عِلْمًــا(Kehf, 18/65) [Ve ona nezdimizden bir ilim öğretmiştik.] kavl-i şerîfinde işâret buyurduğu ilm-i ledünnîdir. Bu ilm-i ledünnî ehl-i kurba, delâil-i akliyye ve şevâhid-i nakliyye ile değil, ta’lîm-i ilâhî ve tefhîm-i rabbânî ile ma’lûm ve mefhûm olur. Bu da üç kısım üzerine olup, birincisi “vahy”, ikincisi “ilhâm”, üçüncüsü “firâset”tir.
Bu bilgi, akıl delilleriyle veya nakil şahitleriyle değil, doğrudan "İlâhî talim" ve "Rabbanî fehim" ile gelir. Bu bilginin zirvesi, peygamberlere mahsus olan vahiy'dir. Vahiy, hem lafzı hem manası Hakk'tan olan Kur'an-ı Kerim gibi, Cibril vasıtasıyla gelen mutlak ve şaşmaz bilgidir. Ondan sonra, velîlere mahsus olan "ilham" gelir. İlham, peygamberin getirdiği vahye tâbidir; asla ondan bağımsız veya ona aykırı olamaz. En altta ise, mü'minlere has olan firaset yani sezgi vardır. Bu, mü'minin Hakk'ın nuruyla bakarak eşyanın ardındaki bazı hakikatleri sezmesidir.
Ancak bu Rabbanî kanalların bir de şeytanî mukabili, bir gölgesi vardır. Nasıl ki Hâdî (Hidayet Veren) isminden ilham ve vahiy gelirse, Mudill (Saptıran) isminden de kalbe vesvese ve vehim gelir. Cenâb-ı Hakk, şeytanların da kendi dostlarına "vahyettiğini" bildirir.
İmdi ukūlü, ism-i Hâdî dâiresinde ta’lîm ve terbiye eden muallimîne vâki’ olan ilkāât-ı ilmiyye bu sûretle olduğu gibi, ukūlü çâh-ı dalâlete ilkā eden muallimîne dahi, ism-i Mudill hazretinden vahyolunur. Nitekim Hak Teâlâ buyurur: لَيُوحُــون َ إِلَــى أوْلِيَائِهِــم ْإِن َّ الشــيَاطِينَ (En’âm, 6/121) [Muhakkak şeyâtîn kendi dostlarına vahyederler.]
Bu yüzden sâlik için en büyük imtihan, kalbine gelen mananın ilham mı yoksa vehim mi olduğunu ayırt etmektir. Bu temyiz gücü, ancak nefsini terbiye eden ve kalbini masivadan temizleyenlere nasip olur.
Peygamberlerin Fiillerinde Gizli İlham: Musa (a.s.) Kıssası
İlhamın en girift ve öğretici tecellîlerinden birini Şeyh-i Ekber, Musa (a.s.) Fassı'nda önümüze serer. Hz. Musa peygamberliği kendisine bildirilmeden önce, kavminden birini döven bir Kıptî'ye bir yumruk vurmuş ve onun ölümüne sebep olmuştu. Zâhiren bu bir katl fiiliydi ve Hz. Musa da bu işten dolayı korkup Mısır'dan kaçmıştı. "Bu şeytanın işidir" diyerek fiili nefsine ve şeytana nispet etmişti. Fakat işin hakikati bambaşkaydı. O fiil, Hz. Musa'nın o an şuurunda olmadığı bir ilham ile gerçekleşmişti.
Allah Teâlâ’nın Mûsâ (a.s.)a musallat kıldığı belâların evvelkisi Mûsâ (a.s.)ın Kıbtî'yi Mısır'da katletmesidir; ve onun Kıbtî'yi öldürmesi Allah Teâlâ'nın ilhâmı ve onun sırrında Hakk'ın ona tevfîki sebebiyle vâki' oldu. Gerçi Mûsâ (a.s.) bu katlin, ilhâm ve tevfîk-i ilâhî sebebiyle olduğunu bilmez idi. Çünkü henüz meb'ûs değil idi.
Bir peygamber, peygamberliği kendisine bildirilmeden önce dahi bâtınen masumdur, yani büyük günahlardan korunmuştur. Onun zâhirinden sudûr eden bir fiil, her ne kadar kendisine yanlış gibi görünse de, hakikatte İlâhî bir emir ve tedbirin parçasıdır. Hz. Musa, bu fiilin hakikatini yıllar sonra, Hızır (a.s.) ile olan meşhur yolculuğunda anlayacaktı. Hızır (a.s.) bir çocuğu öldürdüğünde, Hz. Musa zâhirî hükme bakarak buna şiddetle karşı çıktı: "Masum bir cana nasıl kıyarsın?" dedi. O an, kendi geçmişini unuttu.
Ve işte bunun için Hızır ona katl-i gulâmı gösterdi. Onun katlini onun üzerine inkâr etti; ve kendisi Kıbtî'yi öldürdüğünü tezekkür etmedi. Böyle olunca Hızır ona وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي )Kehf 18/82) yaʼni “Ben bunu kendi emrim ile yapmadım” dedi. -Bu kavl de- onun mertebesine tenbîh eder ki, -o da onu emr-i ilâhî ile katletti-. Zîrâ her ne kadar buna şuûru yok ise de –nebî– nefsü'l-emrde ma'sûmü'l-harekedir.
Hızır'ın (a.s.) "Ben bunu kendi emrimle yapmadım" demesi, sadece kendi fiilinin değil, aynı zamanda Musa'nın (a.s.) geçmişteki fiilinin de hakikatini açıklayan bir dersti. Sen de o Kıptî'yi kendi emrinle değil, Hakk'ın ilhamıyla öldürdün, ama o an bunun şuurunda değildin, demekti. Bu, ilhamın ne kadar derinlerde işlediğini, bazen insanın aklının ve şuurunun dahi idrak edemediği bir seviyede fiilleri yönlendirdiğini gösteren bir hikmettir.
İmtihan ile Zuhur Eden Bilgi: İlm-i Zâtî ve İlm-i Esmâî
Hakk Teâlâ neden peygamberini böyle bir imtihandan geçirir? Neden fiilin hakikatini ondan gizler? Bu nokta bizi, Şeyh-i Ekber'in Füsûs'ta temelini attığı çok mühim bir ayrıma götürür: Hakk'ın ilminin iki yönü vardır.
Zîrâ Hak için iki nevi' ilim sâbittir: Birisi “ilm-i zâtî”, diğeri "ilm-i esmâî"dir. İlm-i esmâî imtihân netîcesinde tahakkuk eder. İlm-i zâtî böyle değildir, zîrâ zât-ı Hakk'ın kendisine olan ilmidir.
İlm-i Zâtî, Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ının Zât'ına olan, ezelî ve değişmez ilmidir. Orada her şey bütün hakikatiyle malumdur. İlm-i Esmâî ise, ilâhî isimlerin (esmâ) tecellîleri ve hükümleriyle, âlemde ve kulda zuhura çıkan bilgidir. Bu ilim, "imtihan" yoluyla tahakkuk eder. Yani, kulun başına gelen hadiseler, onun sabrı, teslimiyeti, isyanı veya şükrü, onun hakikatinde gizli olan istidatların fiil sahasına çıkmasını sağlar. Böylece kul, kendi hakikatini ve Hakk'ın kendisindeki tecellîlerini "bilir". İlham, bu esmâî ilmin kulun kalbine akmasından ibarettir.
Hz. Musa'nın başına gelenler, onun "sâbirîn" (sabredenler) zümresinden olduğunun fiilen ortaya çıkması içindi. Kıptî'yi katletmesi, Mısır'dan kaçması, Medyen'de hizmet etmesi; bütün bu imtihanlar, Musevî hakikatinin kemâle ermesi için ilâhî bir tedbirdi. İlham, bu tedbirin sessiz ve görünmez rehberiydi.
Kur'an Kıssalarında İlhamın Sembolik Dili
Füsûs'un üslubu, Kur'an kıssalarını hakikat ilminin sembolleri olarak okumaktır. İlham kavramı da bu semboller içinde en güzel ifadesini bulur. Hz. Musa'nın annesine gelen "vahiy" buna en güzel misaldir. Cenâb-ı Hakk, "Musa'nın anasına vahyettik" buyurur. Peygamber olmayan birine gelen bu "vahiy" nedir? Şeyh-i Ekber ve onun izinden giden Terzibaba Sultanımız, bunun peygamberlere has olan şeriat getirici vahiy değil, kalbe doğan kuvvetli bir ilham olduğunu söylerler.
Ve onun vâlidesi, ona nâzır olduğu hâlde onu mahbûsen zebheder diye, bunu gāsıb olan Fir’avn yedinden korkarak, vukūfu olmadığı haysiyetten, ona Allah Teâlâ’nın onunla ilhâm eylediği vahy ile berâber yaptı. Böyle olunca kendi nefsinde onu ırzâ’ edeceğini buldu. Vaktâki onun üzerine havf etti, onu deryâya ilkā eyledi.
Annenin aklı, evladını korumak için onu saklamayı emreder. Ama ilham, akla aykırı bir emir verir: "Onu sandığa koy ve nehre bırak." Zâhiren bu bir helâktır. Ama bâtınen, kurtuluşun ta kendisidir. Tıpkı Hızır'ın (a.s.) deldiği gemi gibi. Gemiyi delmek zâhiren bir zarar, bir helâktir. Ama bâtınen, onu gaspçı bir kralın elinden kurtarmaktır.
Ve kezâ ona hark-ı sefîneyi gösterdi ki, onun zâhiri helâk ve bâtını yed-i gāsıbdan necâttır. Bunu denizde, üzerine mutbak olduğu tâbût mukābelesinde kendisi için yaptı. İmdi onun zâhiri helâk ve bâtını necâttır.
İlham, sâliki böyle zâhirin tuzağından kurtarıp bâtının selametine erdirir. Aklın hesaplarının bittiği yerde, teslimiyetle atılan bir adım, ilhamın rehberliğinde atılmış bir adımdır. O anne, aklına değil, kalbine gelen o ilhama güvendi ve evladı ona geri verildi. Bu, ilhamın doğruluğunun en büyük delilidir.
Fetret Zamanında Gelen İlham
İlham, sadece peygamberlerin ve velîlerin hayatında değil, insanlık tarihinde de bir rehberdir. Şeyh-i Ekber, Ya'kûb Fassı'nda, iki peygamber arasında geçen ve "fetret devri" denilen zamanlarda yaşayan hikmet ehli insanların durumunu ele alır. Bu insanlar, bir peygamberin şeriatına tâbi olmadıkları halde, nefis tezkiyesi ve ruhbanlık gibi birtakım hikmetli kanunlar ortaya koymuşlardır. Bu kanunlar nereden geliyordu?
Belki dîn-i Îsâ'ya mensûb olan ulemânın ve dîn-i Muhammedî'ye tâbi' bulunan sulehânın veyâhud bir peygamberin ahkâm-ı dîniyyesi cârî olmayan akvâm arasında, bu zamân-ı fetrette yaşayan ukalâ ve hükemânın kalblerinde min-indillâh vâki' olan ilhâm ve ilkā ile o kavânîn-i hikemiyye takarrür eyledi.
Hakk Teâlâ, Hâdî ismiyle tecellî etmekten asla geri durmaz. Bir peygamberin olmadığı yerde, arayış içinde olan samimi kalplere ilham yoluyla yol gösterir. Bu, rahmetinin ne kadar geniş olduğunu gösterir. Elbette bu ilhamlar, bir peygamberin getirdiği vahiy gibi bağlayıcı değildir ve zamanla bozulmaya açıktır. Ancak yine de, karanlıkta kalmış insanlığa bir ışık yakma vazifesi görürler.
Netice olarak, Füsûsu'l-Hikem'in penceresinden baktığımızda ilham; Hakk'ın, kulunun kalbiyle doğrudan konuştuğu, onu imtihanlarla olgunlaştırdığı, zâhirin aldatıcılığından bâtının hakikatine taşıdığı ve akıl sınırlarını aşan fiilleri ona yaptırdığı gizli bir lütfudur. O, vahyin hizmetinde, onun manalarını açan bir anahtardır. Tehlikelerle dolu bir yoldur, çünkü şeytanın fısıltıları daima pusudadır. Bu yüzden ilhamın mihenk taşı daima Kur'an ve Sünnet'tir. Bir velînin kalbine gelen mana, o iki şaşmaz ölçüye vurulur; eğer onlara uyuyorsa baştacı edilir, uymuyorsa vehimdir denilip terk edilir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
İlham, Hakk’ın kulunun kalbine bıraktığı bir nurdur. Lâkin bu nurun tecellî edeceği aynanın durumu, yani kalbin halleri, gelen tecellînin nasıl görüneceğini belirler. Bu bölümde, Füsûs’un hikmet deryasından bakarak, ilhamın tecellî ettiği kalbin hallerine ve bu hallerin getirdiği zıtların birliği tecrübesine odaklanılacaktır.
İlham, saf bir kaynaktan gelir. Lâkin geldiği gönül, dünyevî kederlerle, nefsanî bulanıklıklarla doluysa o saf mânâ da bulanır. Tıpkı berrak bir suyu, çamurlu bir bardağa dökmek gibi. O su, bardağa girer girmez bulanır, aslî safiyetini yitirir. Sâlikin kalbi de böyledir. Eğer kalp, günlük meşgalelerin gamıyla, nefsanî sıfatların kiriyle doluysa, gelen ilahî ilham da bu bulanıklıkta aslını kaybeder.
Zira kederler ve nefsani bulanıklık günlük işlerin kedere boğduğu gamlandırdığı oluşumun dışında ve nefsani sıfatlardan temizlenmiş olan kalbe gelen ilahi ilhamlar dahi bu bulanıklıkta bulanacaktır. Mülhimede ilham ve evham birlikte geliyor, işte bu ilham geldiği zaman eğer o gönülde evham varsa yani kederler varsa, temiz ve pak gelen o ilham gönüldeki kederlerin içerisinde birleştiğinde o da kirleniyor. O da bulanık hale geliyor, evsafını kaybediyor. Varidat-ı ilahiye saflığını kaybediyor.
Yolun en çetin menzillerinden biri burasıdır. Sâlik, nefsini tezkiye ede ede nefs-i emmare (kötülüğü emreden nefs) ve nefs-i levvâme (kendini kınayan nefs) basamaklarını geçip de nefs-i mülhime (ilham alan nefs) mertebesine geldiğinde, bir yandan rahmanî ilhamlara, diğer yandan da nefsanî ve şeytanî vesveselere, yani evhama açık hale gelir. Bu mertebede ikisi birbirine o kadar karışır ki, sâlik hangisinin ilham, hangisinin evham olduğunu ayırt etmekte zorlanır. Gönül kapısı açılmıştır ama bu kapıdan dostla beraber düşman da sızmaya çalışır. Bu sebeple ehl-i irfan, "Gönül kapında bekçi ol" buyurur.
İşte o gönül kapısında da bekçi olman gerekiyor. Açık kapıdan da içeri her şey girebilir. O zaman oraya nöbetçiyi koyacaksın yahut geldiği zaman soracaksın kimsin diye ondan sonra alacaksın içeriye. Gelen ilham mı yoksa evham mıdır diye. Çünkü ikisi de birbirine o kadar çok benziyor ki kişinin kafası evhamlı ise evhamı ilham diye alıyor. Ölçüsü evhamsa evhamı ilham diye alıyor.
Bu bekçilik, bu tefrik etme mücadelesi, sâlikin en mühim imtihanıdır. Gelen her mânâyı, her "doğuşu" hemen hakikat diye kabul etmemek, onu şeriatın ve akl-ı selîmin mihengine vurmak, şüphede kalınca da bir Mürşid-i Kâmil'e arzetmek bu yolun edebidir. Zira sâlik, kendi vehmini ilham zannedip yoldan çıkabileceği gibi, daha üst bir mertebeden gelen ve kendi aklının almadığı bir ilhamı da "bu hayaldir" diye reddedip o kapıyı kendine kapatabilir. O taşın kıymetini ancak sarrafı bilir.
Bu mesele bizi, ilhamın en girift ve hayret verici tecellîsine, yani zıtların birliğinin yaşandığı Cem makamı tecrübesine getirir. Bazen Hakk’tan gelen bir ilham, zâhirde, yani dış görünüşte bir bozgunculuk, bir yıkım, bir hata gibi görünebilir. Hz. Musa ile Hz. Hızır’ın (a.s.) kıssası, bu hakikatin en parlak misalidir. Hızır, gemiyi deler, çocuğu öldürür. Zâhirî şeriat ölçüsüyle bakan Musa (a.s.) için bunlar kabul edilemez fiillerdir. Lâkin bâtında, yani işin içyüzünde gemiyi delmek, onu zalim bir hükümdarın elinden kurtarmak; çocuğu öldürmek ise onun ileride kâfir olup mümin anne-babasını da yoldan çıkarmasına mâni olmaktır. Zâhirde helâk, bâtında necattır. Bu, tenzih ile teşbihin, celâl ile cemâlin aynı fiilde birleşmesidir.
Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûs’unda bu hâli Musa (a.s.)'ın kendi hayatıyla irtibatlandırır. Nasıl ki Hızır'ın deldiği gemi zâhirde batmaya yüz tutmuş ama bâtında kurtulmuşsa, Musa (a.s.) da bebekken bir sandığa konulup nehre bırakıldığında zâhirde ölüme terkedilmiş ama bâtında Firavun'un katliamından kurtulmuştur.
Cenâb-ı Hızır kendi umûr-i me’mûresine âit olan bu fiili, Mûsâ’ya karşı onun deniz içinde bulunduğu sandık mukābelesinde yaptı. Çünkü Mûsâ’nın sandık içine ve sandığın dahi denize ilkā edilmesi, zâhiren helâke ve bâtınen necâta sebebdir. Zîrâ Cenâb-ı Mûsâ’nın vâlidesi, gözlerinin önünde ellerini ve ayaklarını bağlayıp Mûsâ’yı zebheder, diye gāsıb olan Fir’avn’ın yedinden korkarak yaptı. Bu fiili, vukūfu olmaksızın, cânib-i Hak’tan kendi bâtınına ilhâm olunanvahy ile berâber yaptı; ya’ni bu hâtıra ve vârid, Rahmânî idi; ve vâlide-i Mûsâ bu ilhâm olunan vahyin cânib-i Hak’tan olduğuna vâkıf değil idi.
Musa'nın annesi, evladını kurtarmak için onu nehre bırakırken, bu fiilin doğrudan Hakk’tan gelen bir ilham olduğunu belki o an şuuruyla idrak etmiyordu. Sadece annelik şefkati ve korkusuyla, aklınca bir çare bulduğunu sanıyordu. Ama hakikatte o fiili ona yaptıran, bâtınından gelen ilahî bir "vahiy", yani kuvvetli bir ilhamdı.
Bu durum, peygamberlerin ve velilerin bazı fiillerinin sırrını da açar. Musa (a.s.)'ın bir Kıptî'yi öldürmesi de böyledir. Zâhirde bir katil fiilidir ve kendisi de bundan dolayı pişmanlık duymuştur. Lâkin hakikatte bu, onun nefsinden kaynaklanan bir öfke değil, Hakk’ın o an onun eliyle tecellî ettirdiği bir ilhamın sonucudur.
İmdi Allah Teâlâ'nın onu mübtelâ kıldığı evvelki şey, Allah Tealâ'nın ona ilhamı ve onun sırrında ona tevfîkı sebebiyle, onun kıbtıyi katlidir. Gerçi bunu bilmez idi. Velâkin bununla Rabb'inin emri gelinceye kadar, tevakkuf etmemekle beraber, onun katli sebebiyle nefsinde mübâlât bulmadı. Zîrâ nebî, inbâ', ya'nî bununla ihbar oluncaya kadar, şuuru olmadığı haysiyyetle, bâtın ile ma'sûmdur.
Peygamber, o an şuurunda olmasa bile, fiillerinde ilahî koruma altındadır. Hızır’ın (a.s.) gemiyi deldikten sonra dediği gibi: "Ben bunu kendi emrimden yapmadım" (Kehf, 18/82). Kâmil insanın fiilinin sırrı budur. O fiil, zâhirde ne kadar çirkin veya yanlış görünürse görünsün, eğer kişinin nefsinden değil de, Hakk’tan gelen bir emir veya ilham ile işlenmişse, o fiil artık o kişinin değil, Hakk’ın fiilidir. Ve Hakk’ın fiili, her zaman bir hikmete mebnîdir ve razı olunmuştur.
Hızır (a.s.) “ben onu kendi nefsimden işlemedim” diyor. Aldığı ilhamla o fiili işlediğini, çocuğu öldürmesi, gemiyi delmesi, duvarı tamir etmesi tabi onların kendine has ayrıca izahları vardır. O fiil zahir alemde çirkin bile olsa razinin fiili olduğundan mutlaka marzi olur, çünkü kendinden değildir.
Bu mertebeye ulaşan sâlik, yani Ârif-i Billâh, kendinden tamamen fânî olmuş, varlığını Hakk’ın varlığında eritmiştir. Artık onun iradesi, Hakk’ın iradesine tâbidir. Kendisine bir şeyi ıslah etmek veya bir durumu değiştirmek için bir ilham geldiğinde, himmetini, yani manevî gücünü o yönde kullanması bir vazife olur. Çünkü o artık bir alettir, fâil olan Hakk’tır. Nûh ve Hûd (a.s.) gibi peygamberlerin, kavimlerinin helâki için dua etmeleri bu sırdandır. Zâhiren bir peygamberin şefkatine sığmaz gibi görünen bu beddua, hakikatte Hakk’ın onlara ilham ettiği kahr tecellîsinin bir tezahürüdür.
Fakat kemâli inâyet-i ilâhî ve sonsuz halis ihsan ile, nefsânî vesveseler ve şeytanî vesveselerden kurtulmuş olan zevatın kendi bâtınlarını Hak Teâlâ hazretlerinin irâdesine ve meşiyyetine tâbi' kılmaları lâzım gelir. Binâenaleyh kulların işlerinin ıslâhı için bir şeye taslît (musallat)-ı himmet etmeleri îcâb ettiği kendilerine ilham olunduğu vakit, o şeyin vücûduna hüsn-i himmetlerini sarf etmek iktizâ eyler.
Her mertebenin ilhamı da kendine göredir. Bir sâlik, seyr-i sülûkunda hangi manevî mertebeye, hangi peygamberin meşrebine (mesela "mertebe-i Museviyete") ulaşırsa, o mertebenin gerektirdiği tecellîlere ve ilhamlara mazhar olur. İlham, sâlikin manevî gıdasıdır. Kur'an'da geçen "üstlerinden ve ayaklarının altından yemeleri" tabiri de bu mânâya işarettir. Ayaklarının altından yemek, Hakk yolunda çileyle, gayretle yürümekse; üstlerinden yemek de, semâvî bir sofra gibi gökten, yani Hakk’tan gelen ilhamlarla, feyizlerle beslenmektir.
Ayaklarının altından yemeleri demek Hakk yolunda yürümeleri demektir, yukarıdan yemeleri ise kendisine Hakk yoluyla gelen ilhamlar demektir...
İlham denilen bu ilahî lütuf, sâlikin kalbinin saflığına göre tecellî eden, onu besleyen, yürüten ve bazen de zâhirde çetin görünen imtihanlarla olgunlaştıran bir rahmet tecellisidir. Bu yolda sâlike düşen, kalbini bir ayna gibi saf tutmak, gelen her mânâya karşı uyanık olmak ve zâhirin ardındaki bâtını görebilmek için Hakk’a niyaz etmektir. Tâ ki kendi fiilinin, kendi düşüncesinin eriyip yok olduğu, her şeyin O’ndan olduğunu idrak ettiği fena makamına ersin. O makamda artık ilhamı alan da, ilhamı veren de, ilhamın kendisi de Bir olur. Vücutta O’ndan gayrı kalmaz.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İlham
Hz. Mevlânâ, hakikati kuru bir bilgi yığını olarak sunmaz; onu bir hikâyenin içine gizler, bir teşbihin kanadına bindirir, bir sembolün kalbine yerleştirir ki, akıl anladığı kadar anlasın, kalp ise hissetsin, yaşasın ve o mânânın kendisi olsun. Mesnevî-i Şerîf, baştan sona bu ilham pınarından akan bir rahmet nehridir. O, aklın dar kalıplarıyla yazılmış bir kitap değil, doğrudan Hakk’ın nefesiyle, ilhamın diliyle söylenmiş bir kelâmdır. Hz. Pîr’in kendisi, bu eserin nasıl vücuda geldiğini anlatırken, onun bir beşerî çabanın ötesinde, ilâhî bir hibe olduğunu bizlere fısıldar.
Kesbî İlim Oluk Suyu, Vehbî İlim Gök Yağmurudur
Hz. Mevlânâ, ilham ile akıl yürütmeye dayalı bilginin farkını anlatırken, canlı bir tablo serer. Biri gökten, hesapsız ve cömertçe yağan yağmur; diğeri ise o yağmurun ancak bir kısmını daracık bir kanaldan akıtan oluktur. Kesbî, yani çalışarak elde edilen bilgi, ne kadar kıymetli olursa olsun, o daracık oluktan akan sudur. Sınırlıdır, geldiği yol bellidir, bazen tıkanır, bazen de bulanır. Vehbî ilim, yani Hakk'ın bir bağışı olan ilm-i ledünnî ve ilham ise, göğün kendisidir; bulut olup rahmet yağdırmaktır.
Bu yüzden bir kâmilin sözü ile, kitaplardan bilgi devşirmiş bir âlimin sözü bir olmaz. Biri yağmurun kendisini indirir, diğeri oluktan akanı gösterir. Hz. Pîr’in işaret ettiği gibi:
Çünkü sen o Hakk'ın nuru sayesinde gök gibi bir incelik elde ettiğin ve latif havadan temiz su döküldüğü gibi senden de saf ve pak olan ilâhî bilgiler dökülür. İkinci mısrada Furkan suresinde geçen "Ve Biz gökten tertemiz bir su indirdik" (Furkan, 25/48) ayet-i kerimesine işaret buyrulur. Fikir ve düşünce oluk mesâbesindedir ve istidlâlât-ı akliyye ile fikirden ve düşünceden hâsıl olan ilim dahi oluktan gelen suya benzer. Halbuki enbiyâya gelen vahy-i ilâhî ve evliyâya vârid olan ilhâm-ı rabbânî gök ve bulut gibidir ve onlardan hâsıl olan ilm-i ledünnî dahi bol bol yağan yağmurlara benzer.
Sâlike düşen, sadece bir oluk olmak değil, gök olmaya, bulut olmaya talip olmaktır. Bilgiyi biriktirip aktaran değil, bilginin kaynağıyla doğrudan irtibat kuran bir kalp sahibi olmaktır. "Gök ol, bulut ol, yağmur yağdır! Oluk yağış yapar, kârlı olmaz," buyurur Hz. Pîr. Oluk, yağmuru taklit eder ama yağmurun bereketine, hayat vericiliğine sahip değildir. Taklit ile tahkik arasındaki fark da budur. Taklit ehli, ezberlediğiyle, öğrendiğiyle konuşur; sözü güzeldir ama tesiri eksiktir. Tahkik ehlinin, yani ilham sahibi kâmilin sözü ise, Hakk’ın nuruyla yoğrulmuştur. O söz, sadece bilgi vermez, dinleyenin kalbindeki şüphe düğümlerini çözer, onu amele sevk eder.
[Cüz'î aklın](/wiki/cüz'i akıl) ışığı, bu ilham güneşinin yanında bir şimşek çakımı gibidir. Yol aydınlatır gibi olur ama anlıktır, zan ve şüpheyi tam olarak ortadan kaldırmaz. Hakikat yolcusu, şimşeğin anlık parıltısına aldanıp güneşten yüz çevirmemelidir.
"İnsân-ı kâmil (Hakk'ın tüm isimlerine mazhar olan olgun insan) cevap olarak der ki: "Evet, bu istidlâlî ilimler (akıl yürütmeye dayalı bilgiler) yoluna gittin, fakat şimşek gibi çakan cüz'î aklın (sınırlı aklın) ışığı ile zan ve şüphe içinde gittin. Bu gittiğin yolun onda birini olsun, güneş gibi olan vahiy ve ilâhî ilhama tâbi' olarak git!"
Bu yüzden, ilham menbaı olan bir velînin, bir kutb-ı zamanın huzurunda, kitaplardan öğrenilmiş naklî ilimlerle tartışmaya girmek, su varken teyemmüm etmeye benzer. Su, yani hakikatin canlı ve arı kaynağı oradayken, toprağa yüz sürmek abestir. Zamanın kutbunun sözü, ilham pınarından akan o "su"dur. Diğer bütün bilgiler, o suyun yokluğunda başvurulacak birer çaredir.
Yani, "Su mevcutken toprakla teyemmüm caiz olmadığı gibi, zamanın kutbu olan bir velînin, ilâhî ilhamlar olan sözü ve ilmi mevcutken, naklî ilmin hiçbir kıymeti kalmaz."
Vahyin Küçük Kardeşi: İlhamın Sınırları ve Kaynağı
Bu gökten yağan rahmet, yani ilham, peygamberlere gelen vahiy ile aynı mıdır? Hz. Mevlânâ, bu ince çizgiyi de büyük bir ustalıkla çizer. O, ilham ile vahyi, aynı kaynaktan beslenen ama mertebeleri farklı olan iki kardeş gibi sunar. Vahiy, peygamberlere mahsustur; o, şeriat getiren, hüküm bildiren, mutlak ve koruma altında olan bir kelâmdır. İlham ise, Cenâb-ı Hakk'ın velî kullarının ve seçkin müminlerin kalplerine ilka ettiği (bıraktığı) doğru ve sabit bir bilgidir.
Bu ayrımı en güzel, Hz. Musa’nın annesinin kıssasında görürüz. Kur’ân-ı Kerîm, Cenâb-ı Hakk’ın Hz. Musa’nın annesine "vahyettiğini" bildirir. Hz. Pîr, bu ifadenin lügat mânâsıyla değil, ıstılahî mânâsıyla anlaşılması gerektiğini söyler:
Vâlide-i Mûsâ (a.s.) peygamber olmadığından, ona vâki' olan emr-i ilâhîye bu beyt-i şerîfde "vahiy” ta'bîr buyurulması, “ilhâm” ma'nâsınadır; ve ilhâm sahíh ve sabit olan bir ilimdir ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ onu âlem-i gaybdan, havâss-ı evliyânın kalblerine kazf buyurur. Mutasavvıfe buna "hâtır-ı hakkānî" de derler.
Bu, ilhamın peygamberlik iddiası taşımadığını gösterir. O, bir hüküm getirmez; fakat sâliki doğruya, hayra ve Hakk’a yönelten ilâhî bir fısıltıdır. Hz. Musa'nın annesinin kalbine gelen bu ilham, onu öyle bir yakîn (kesin bilgi) ile doldurmuştur ki, ciğerparesini bir sandık içinde azgın sulara bırakmaktan ve hatta Firavun’un adamları geldiğinde kızgın fırına atmaktan çekinmemiştir. Bu, cüz’î aklın alacağı bir iş değildir. Bu, ancak ve ancak kalbe inen ve sahibini şüphelerden arındıran rabbânî bir ilhamın eseridir.
Peki, vahiy ile ilhamın kaynağı farklı mıdır? Hayır. Hz. Mevlânâ, her ikisinin de aynı menbadan, yani Hakikat-i Muhammediyye mertebesinden geldiğini beyan eder. Bu mertebe, Zât-ı Mutlak’ın ilk taayyünü, bütün isim ve sıfatların tecelli ettiği Akl-ı Küll (Küllî Akıl) makamıdır. Peygamberlere vahiy, velîlere ilham bu nurdan yansır.
"Bizim tabipliğimiz, fiiller ve sözler tabipliğidir; bize bu tabipliği ilham eden, ilahi celâl nurunun yansımasıdır." "Nûr-ı celâlin yansıması"ndan kastedilen, mutlak varlığın "hakîkat-i muhammediyye" (Hz. Muhammed'in hakikati) mertebesidir ki, bu mertebeye "akl-ı kül" de derler. Bütün peygamberlere ve evliyalara vahiy ve ilham bu mertebeden gerçekleşir.
Bu yüzden kâmillerin sözü, nefsânî heveslerden değil, ilâhî bir ilhamdan kaynaklanır. Onlar, bedenî hastalıkları tedavi eden hekimler gibi değil, ruhların, fiillerin ve sözlerin tabibidirler. Nelerin sâlike fayda vereceğini, nelerin onun manevî hayatını keseceğini o ilham nuruyla bilir ve söylerler. Hatta Hz. Pîr, Mesnevî-i Şerîf’in kendisinin de böyle bir ilham ve ictihadın ürünü olduğunu, mânâlarının vahiy ve ilham, lafızlarının ise kendi ictihadı olduğunu ifade eder. Bu, eserin hem ilâhî hem de beşerî mertebesini birleştiren Muhammedî bir mîzandır.
İlhamı Alacak Kalbin Hazırlığı: Boş Olmak ve Arınmak
İlham yağmuru her an yağmaktaysa, neden her baş bu yağmurdan ıslanmaz? Neden her kalp bu pınardan içemez? Hz. Mevlânâ’ya göre mesele, yağmurun yağmamasında değil, bizim kabımızı ters çevirmemizde veya kabımızın dolu olmasındadır.
İlhamın en büyük engeli, dünyaya ve nefsânî arzulara olan bağlılıktır. Bazen bu engel, büyük günahlar veya hırslar olmak zorunda değildir. Hz. Pîr'in deyişiyle "birkaç lokma" dahi, ruhun kulağını tıkayabilir.
Dün gece bu nefes-i rahmânîden başka türlü bir nefha ve bir latîf koku zâhir oldu. Fakat birkaç lokma mecrâ-yı feyzi tıkadı. Bu lokmanın âkili hakkında şurrâh-ı kirâmın nokta-i nazarları muhteliftir... Fakîr de Hind şârihlerinin mütâlaasını muvâfik bulurum... "Dün gece bize bu nefehât başka bir renkte geldi; fakat sâmi'lerin rûhlarının kulaklarını, yedikleri birkaç lokma tıkamış olduğundan, o maânîyi cezb edemediler."
Buradaki "birkaç lokma", sadece mideye giren yemek değildir. O, kalbi meşgul eden her türlü dünyevî kaygı, mal-mülk sevgisi, makam hırsı, fânî endişelerdir. Kalp, bu tür şeylerle dolu bir kap gibidir. Kap doluysa, rahmet yağmuru içeri girecek yer bulamaz. İlham, boş ve temiz kalplere misafir olur. Hz. Pîr, bu hakikati bir ud (lavta) benzetmesiyle anlatır: İnsan, Hakk’ın kudret elinde bir ud gibidir. Eğer udun gövdesi talaşla, toprakla doluysa, mızrap vursa da ondan güzel bir ses, bir nağme çıkmaz. Kalp de böyledir.
Onun kalbi ve bâtını hevâ-yı nefsânî ve gıll u gış ile dolu oldukça, ondan ilhâmâta müstenid olan maârif ve hakāyık-ı ilâhiyye zuhûr etmez. Binâenaleyh nefsânî sıfatlardan dolu olma! Zîrâ Hakk'ın tecelliyât-ı esmâiyyesini senden ızhârı hoştur.
O halde sâlike düşen, "boş olmaktır." Nefsânî sıfatlardan, benlik davasından, cüz’î aklın kibrinden boşalmaktır. Ancak o zaman kalp, Cenâb-ı Hakk’ın cemâlî ve celâlî isimlerinden ibaret olan "iki parmağı arasında" hoş bir nağmeye dönüşür.
Bu arınma ve boşalma yolculuğunda sâlik yalnız değildir. Ona yol gösterecek bir mürşid-i kâmil lazımdır. İlginçtir ki, ilham sadece mürşidden müride doğru tek yönlü bir akış değildir. Müridin istidadı, talebi ve samimiyeti, mürşidin kalbindeki ilham pınarını coşturan bir sebep olur. Tıpkı Çelebi Hüsameddin’in talebinin, Hz. Mevlânâ’nın sarığının arasından Mesnevî’nin ilk on sekiz beytini çıkarmasına vesile olması gibi. Hz. Pîr, bu sırrı şöyle ifade eder:
Sen benim gönlüme vârid olan ilhâmât-ı ilâhiyye ve ulûm-ı ledünniyye kāfilesinin başısın; ve makaradan sağılıp uzayan iplik gibi lâ-yenkatı' kalbime vârid olan bu Mesnevî-i Şerîf ebyâtının ucusun. Çünkü bu hakāyıkı senin gâyet vâsi' olan isti'dâd-ı latîfîn cezb eder.
Demek ki ilham, karşılıklı bir aşk ve muhabbet işidir. Verenin cömertliği kadar, alanın da kabının temizliği, genişliği ve talebinin şiddeti önemlidir. Rüya tabiri gibi batınî yeteneklerin veya bir hâkimin adaletle hükmetmesinin temelinde yatan ilham da, hep bu ilâhî pınardan beslenir. Cenâb-ı Hakk, adalet dağıtacak kulunun kalbine, hırsız için kurulacak darağacının şeklini bile ilham eder. Çünkü O, kullarını ilhamıyla hem âlim hem de âdil kılar.
Sözün özü, ilham, aklın bittiği yerde kalbin başlamasıdır. Kitapların sustuğu yerde ruhun konuşmasıdır. O, gökten yağan bir rahmettir ki, ancak kalbini dünya meşgalelerinden arındırıp bir kâse gibi göğe açanlar ondan nasiplenir. Hz. Mevlânâ’nın bütün Mesnevî-i Şerîf’i, bu ilham pınarından içip de sarhoş olmuş bir kalbin terennümlerinden başka bir şey değildir.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde İlham kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 5: "Bu hükemâya mahsûstur. Diğeri âsâr-ı sûretin teferrüsü sebebiyle guyûbdan mekşûf olur. Bu ilim evliyâ ile, havâss-ı mü'minîn arasında müşterektir. Vâlide-i Mûsâ (a.s.) peygamber olmadığından, ona vâki' (olan vahy değil ilhâmdı)..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 5, Ahmed Avni Konuk)
- Cilt 10: "Nûrânî olan şeyh yoldan âgâh eder. Onun nûru söz ile de hemrâh olur." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 10, Ahmed Avni Konuk)
Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk):
- Cilt 5 — Vâlide-i Mûsâ örneği ve ilhâm-vahy ayırımı; evliyâ ve havâss-ı mü'minîn arasındaki ilhâm.
- Cilt 10 — Nûrânî şeyh'in sözünün nûr ile hemrâh olması.
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında İlham
İlham, gönül semasına doğan bir yıldızdır. Ancak bu yıldız, tek başına parlamaz; etrafında, her biri aynı ilâhî nurdan pay alan başka kandiller de vardır. Bu kandillerin her birini yerli yerine koymak, irfan yolcusunun en mühim vazifelerindendir. Aksi halde, rahmanî olan ile nefsanî olan birbirine karışır, yolcu yolunu şaşırır.
Bu kavramlar ağının en tepesinde, kendisine hiçbir şeyin benzemediği Vahiy durur. Vahiy, peygamberlere mahsustur. Cebrail (a.s.) gibi bir melek vasıtasıyla, lafzı ve manasıyla Hakk’tan gelen, bütün insanlık için bağlayıcı olan ve şeriat kuran kesin bilgidir. İlham ise, velîlerin ve kalbi temiz müminlerin gönlüne vasıtasız olarak doğan bir manadır. O, şeriat kurmaz; sadece mevcut şeriatın derinliklerini anlamaya, sâlikin kendi yolculuğunda adımlarını doğru atmasına yardımcı olur. Vahiy okyanus ise, ilham o okyanustan bir damladır. Vahiy güneş ise, ilham o güneşin bir eve vuran ışığıdır. Bu yüzden hiçbir velînin ilhamı, bir peygamberin vahyine denk tutulamaz ve onunla ölçülemez.
İlhamın en yakın komşularından biri Keşf’tir. Keşf, lügat manasıyla “perdenin kalkması” demektir. İlham daha çok bir bilginin, bir mananın kalbe doğması iken, keşf, gayb âlemine ait bir hakikatin, bir sıfat tecellisinin veya bir misal âlemi görüntüsünün sâlikin basiretine görünmesidir. Biri daha çok işitsel ve bilgisel bir tecrübedir, diğeri ise manevî bir görüş, bir müşahededir. Bazen bir keşif, bir ilhamı tetikler; bazen de bir ilham, bir keşfe kapı aralar. İkisi de aynı Hakk pınarından beslenir ve kalbin saflığı nispetinde berraklaşır.
Bu manevî tecrübelerin genel adına ise Varidat denir. Varidat, kalbe ansızın gelen, sâlikin iradesi ve çabası dışında hücum eden her türlü manevî doğuştur. Bu, bazen bir hâl, bazen bir manevî zevk, bazen bir korku (heybet) ve bazen de bir bilgi olabilir. İşte bu bilgi şeklinde gelen varidata hususi olarak ilham denir. Dolayısıyla her ilham bir varidattır, ama her varidat ilham değildir. Varidat, rahmanî bir yağmurdur; ilham ise o yağmurun içindeki hayat veren saf sudur.
Kalbe gelen bu rahmanî yağmurun kaynağı ise Feyz’dir. Feyz, Hakk’tan veya O’nun izniyle mürşid-i kâmilin ruhaniyetinden sâlikin kalbine akan manevî bereket, nur ve tecellî akımıdır. Kalp, bu feyiz ile doldukça pası silinir, cilalanır ve bir ayna gibi tecellileri yansıtmaya başlar. İşte ilham, o feyzin bir meyvesi, o nurun bir yansımasıdır. Feyiz kesilirse ilham pınarı kurur. Bu yüzden sâlik, hep feyiz kapısında edeple bekler.
İlhamın tecelli ettiği ve aynı zamanda en büyük imtihanının yaşandığı yer ise Nefs-i Mülhime mertebesidir. Nefsin yedili tasnifinde bu mertebeye ulaşan sâlikin kalbi, artık hem rahmanî ilhamlara hem de şeytanî vesveselere açık hale gelmiştir. Nefs bu makamda adını buradan alır; “ilham alan nefis”. Ancak gelen her fısıltının Hakk’tan mı yoksa nefs ve şeytandan mı olduğunu ayırt etmek, bu makamın en çetin imtihanıdır. Bu ayrım, ancak bir mürşid-i kâmilin feraseti ve Kur’an-Sünnet mizanı ile yapılabilir.
Son olarak, ilhamın uyku âlemindeki kardeşi Rüya vardır. Sâdık rüyalar, peygamberliğin kırk altı cüzünden biri olarak müjdelenmiş, ilhamın bir başka kapısıdır. Uyanıkken kalbe gelen manaya ilham, uykudayken misal âleminde gösterilen hakikate sâdık rüya denir. İkisinin de kaynağı birdir, fakat tecelli ettikleri âlemler ve sâlikin halleri farklıdır. Nice ilhamlar, önce rüyada bir müjde olarak belirir, sonra uyanıklık âleminde bir idrak olarak kalbe doğar.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin bu dijital kütüphanesinde ilham bahsi, üç büyük pınardan akan sularla zenginleşir. Her biri, aynı hakikat denizine dökülse de, aktıkları vadilerin toprağından farklı bir tat ve koku getirir.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbet ve eserlerinde ilham, hem en yüksek vücûdî mertebelerdeki aslıyla hem de sâlikin seyr-i sülûkundaki en pratik hâliyle ele alınır. Terzibaba, ilhamı öncelikle bir “vehbî ilim”, yani çalışmakla kazanılan (kesbî) ilmin ötesinde, doğrudan Hakk’ın bir lütfu, bir hibesi olarak konumlandırır. Bu lütfun tesadüfî olmadığını, her varlığın ezelde, ilm-i ilâhîdeki hakikati olan A'yân-ı Sâbite’sinde ne yazılıysa, dünyada o istidat ve kabiliyetin zuhura geldiğini anlatır. Yani ilham, bizim için hazırlanmış kader programının, vakti geldiğinde kalbimize açılan bir penceresidir. Hazret, bu yüce hakikati sâlikin gündelik hayatına indirger. İlhamın, peygambere gelen mutlak ve korumuş Vahiy olmadığını, dolayısıyla şer’î bir delil sayılamayacağını; aynı zamanda nefsin ve şeytanın fısıltısı olan vesveseden de kesin olarak ayırt edilmesi gerektiğini sık sık vurgular. Bu ayrımın mihenk taşı, mürşid-i kâmilin rehberliği ve Kur’an ile Sünnet’in şaşmaz ölçüsüdür. Zikir, hizmet, edep ve sabır gibi amellerin kalbi nasıl cilalayıp ilhama hazır bir ayna hâline getirdiğini, en çok da bu ameli yönüyle anlatır. Onun nazarında ilham, süslü bir bilgi yığını değil, sâliki Nefs-i Emmâre’nin çukurundan çıkarıp tevhidin zirvelerine taşıyan, Kur’an’ın bâtınî manalarını açan amelî bir anahtardır. İlhamın asıl kaynağını ise Akl-ı Küll ve Hakikat-i Muhammediyye’ye bağlayarak, tüm ilham pınarlarının en nihayetinde o “Muhammedî Nur”dan beslendiğini beyan eder.
Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri ise, Füsûsu’l-Hikem’de meseleyi hikmetin en derin katmanlarında ele alır. O, ilhamı doğrudan doğruya “ilm-i ledünnî” yani Hızır’a (a.s.) öğretildiği gibi, aklın ve naklin aracılığı olmaksızın, ilâhî talim ile alınan bir bilgi olarak tanımlar. Füsûs’ta peygamber kıssalarını bu gözle yeniden okur. Örneğin, Hz. Musa’nın bir Kıptî’yi öldürmesini, zâhiren bir hata gibi görünse de, bâtınen ilâhî bir ilhamın sevkiyle gerçekleşen ve daha büyük bir hikmete hizmet eden bir fiil olarak tevil eder. Şeyh-i Ekber, ilham, vahiy, firaset ve şeytanî fısıltı (ilka) arasındaki hiyerarşiyi net bir şekilde çizer. Ona göre ilham, Hakk’ın Zâtî ilminin değil, daha çok esmâ ve sıfatlarının bir tecellisidir. Sâlik, hangi ismin tecellisi altındaysa, o isme uygun ilhamlara mazhar olur. Bu yüzden ilham, aynı zamanda bir imtihan vesilesidir. Füsûs’un en can alıcı noktalarından biri, ilhamın zıtların birliği (Cem makamı) idrakiyle olan bağıdır. Hz. Hızır’ın gemiyi delmesi veya çocuğu öldürmesi gibi zâhiren şer ve yıkım gibi görünen fiillerin, bâtınen nasıl birer rahmet ve kurtuluş olduğunu göstermesi, ilhamın aklın almadığı hakikatlere nasıl kapı açtığının en güzel misalidir. Sâlikin görevi, kalbini bir kale kapısı gibi koruyup, içeri girmeye çalışan her “mana”nın rahmanî bir elçi mi yoksa nefsanî bir casus mu olduğunu ayırt etme mücadelesidir.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri ise, Mesnevî-i Şerîf’te ilhamı, âşıkane bir üslupla, aklı ve kalbi aynı anda doyuran eşsiz benzetmelerle anlatır. Onun meşhur teşbihinde ilham, gökten yağan ve her yeri yeşerten rahmet yağmuruna; akıl ve duyu yoluyla elde edilen bilgi ise, daracık bir oluktan akan sınırlı suya benzer. Biri vehbîdir, diğeri kesbî. Biri hayat verir, diğeri ancak bilineni tekrar eder. Mevlânâ, vahiy ile ilham arasına keskin bir duvar örmekten ziyade, ikisinin de aynı ilâhî kaynaktan beslenen iki kardeş olduğunu söyler. Peygambere gelen vahiy de, velînin kalbine doğan ilham da aynı “söz”ün farklı tecellileridir. Nitekim Kur’an’da Hz. Musa’nın annesine “vahyedildiği” belirtilen şeyin, aslında bir ilham olduğunu söyleyerek bu yakınlığa işaret eder. Ancak Mevlânâ için ilham, kuru bir bilgi değildir; o, bir arınmanın neticesidir. Kalp, dünyevî kaygıların, nefsanî arzuların, “birkaç lokmanın ve hırkanın” derdinden kurtulmadıkça, o rahmet yağmurunu alacak bir kap olamaz. Mesnevî, baştan sona, sâliki bu kalp temizliğine davet eder. İlham, bu temizliğin hem bir meyvesi hem de bir mükâfatıdır.
Değerlendirme
Hülâsa, ilham bahsi tasavvuf yolunun merkezinde duran, hem bir lütuf hem de çetin bir imtihan olan nazik bir meseledir. Bu kütüphanede sunulan üç büyük mürşidin bakış açısı, bize birkaç temel hakikati hatırlatır. Evvelâ, ilhamın sıhhati ve derecesi, geldiği kalbin arınmışlığına birebir bağlıdır; bu da seyr-i sülûkun temel gayesi olan kalp tasfiyesinin ne denli hayatî olduğunu gösterir. İkinci olarak, en yüksek velînin ilhamı dahi, Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.v) getirdiği şeriatın zâhirine aykırı olamaz. İlham, şeriatı iptal etmek için değil, onun bâtınî derinliklerini ve hikmetlerini idrak etmek için bir anahtardır. Son olarak, Terzibaba’nın yaşanır kılan mürşid nefesi, İbn Arabî’nin hikmet deryası ve Mevlânâ’nın aşk dolu teşbihleri, aynı hakikatin farklı kapılarıdır. Bu zenginlik, yolcuya hem aklını, hem kalbini, hem de ruhunu doyuracak bir sofra sunarak, irfan yolunun birliğini ve bütünlüğünü gözler önüne serer.
Cenâb-ı Hakk, kalplerimizi rahmanî ilhamların menbaı eylesin ve bizleri ilham ile vesveseyi ayırt edecek firaset nuruyla nurlandırsın. Âmin.