Kaza ve Kader
Kaza ve kader, insanın varoluş serüveninde aklını ve kalbini en çok meşgul eden meselelerden biridir. İlâhî hüküm ile bireysel irade arasındaki ilişkiyi, hayatın önceden belirlenmiş bir senaryo mu yoksa anlık seçimlerle şekillenen bir yol mu olduğunu anlamaya yönelik bu arayış, tasavvuf yolunda derin bir irfan konusuna dönüşür. Bu kavram, Cenâb-ı Hakk’ın ilmi, iradesi ve kudreti karşısında kulun yerini, sorumluluğunu ve teslimiyetinin hakikatini anlamak için bir anahtar sunar. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımında kaza ve kader, ezberlenmiş kelâmî tartışmaların ötesinde, seyr-i sülûk ile mertebe mertebe idrak edilen ve yaşanan bir hakikat olarak ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kaza ve kader, İslâm düşüncesinde genellikle birlikte anılan iki temel kavramdır. Yaygın zâhirî anlayışta bu iki terimin sıralaması ve tanımları farklılık gösterebilmektedir. Örneğin, kelâm âlimleri arasında Maturidî ve Eş’arî ekolleri, bu iki kelimenin yerini birbirinin yerine kullanabilmektedir. Genel kabule göre kader, lügat anlamıyla “ölçü, miktar, plan, program, takdir etme” demektir. Terim olarak ise, Cenâb-ı Hakk’ın, ezelden ebede kadar olacak her şeyi, bütün özellikleriyle, zaman ve mekânıyla birlikte, ezelî ilmiyle bilip bir ölçüye göre takdir etmesi ve Levh-i Mahfuz’a yazmasıdır. Kazâ ise, ezelde takdir edilen bu şeylerin, zamanı geldiğinde Allah’ın iradesi ve halk etmesiyle varlık sahasına çıkması, gerçekleşmesi anlamına gelir. Bu tanıma göre önce kader (plan), sonra kazâ (icra) gelir.
Ancak Terzibaba’nın sohbet ve eserlerinde bu sıralamanın hakikat mertebesinde farklı bir şekilde ele alındığı görülür. Ona göre, konunun aslı “Kaza ve Kader” şeklindedir; yani önce kazâ, sonra kader gelir. Bu yaklaşımda kazâ, bir bütün olarak toplu hüküm, yani varlığın aslî programı demektir. Kader ise bu toplu hükmün, yani kazânın, zaman içinde miktar miktar, bölüm bölüm zuhura çıkması, açılmasıdır.
Aslında Kazâ; kader ondan sonra gelir. Çünkü kazâ toplu halde hüküm demektir, kader ise bu toplu halde olan hükmün yani hukukun seneler ve süreler içerisinde miktar, miktar, ayrılmasına zuhura çıkmasına kader denir. Kader miktar demek, kazâ bir bütün hüküm demektir. — A'yân-ı Sâbite
Bu bakış açısıyla, bir insanın bütün hayat programı “kazâ”dır; yaşadığı her an, her saat, her nefes ise o kazânın “kader” olarak, yani bir miktar olarak açığa çıkmasıdır. Dolayısıyla insan, hayatı boyunca aslında kazâsının kaderini yaşar. Gündelik dilde kullanılan “trafik kazası” gibi ifadeler ise, bu büyük ilâhî kazânın içindeki küçük, anlık gerçekleşmelerdir ve asıl manayı tam olarak karşılamaz. Bu temel ayrım, Terzibaba’nın konuya yaklaşımının temel taşlarından birini oluşturur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde kaza ve kader konusu, sadece bir inanç esası olarak değil, aynı zamanda bir irfan ve Tevhid meselesi olarak derinlemesine işlenir. Bu yaklaşım, zâhirî kelâm tartışmalarının ötesine geçerek konuyu varlık mertebeleri, A'yan-ı Sabite, Cebir ve İhtiyâr ve seyr-i sülûk münasebetiyle ele alır. Onun için kaza ve kader, kitaptan okunarak ezberlenecek bir bilgi değil, kulun kendi varlık serüveninde bizzat yaşayarak ve mertebe atlayarak idrak edeceği bir sırdır.
Zâhirî Anlayışların Yetersizliği: "Yaratma" Yerine "Zuhur"
Terzibaba, kaza ve kader hakkındaki yaygın tartışmaların çoğu zaman bir çözümsüzlüğe ulaştığını belirtir. Bunun temel sebeplerinden biri, “yaratma” (halk etme) kelimesinin dar ve zâhirî anlamıyla kullanılmasıdır. Şeriat ve tarikat mertebelerindeki tenzih ağırlıklı anlayış, Allah’ı ötelerde bir varlık, âlemi ise O’nun yoktan var ettiği, sonradan olmuş (hâdis) bir yer olarak görür. Bu bakış açısı, ötelerde olan Allah'ın burada olan varlıkları nasıl programladığı sorusunu doğurur ve Cebir ve İhtiyâr gibi meselelerde aklı ve kalbi tatmin eden bir cevaba ulaşmayı zorlaştırır.
Terzibaba’ya göre, hakikat mertebesinde bu konuyu anlamanın anahtarı, “yaratma” yerine “zuhur” ve “tecelli” kavramlarını merkeze almaktır. Âlem, yoktan var edilmiş bir şey değil, Hakk’ın kendi ilmindeki hakikatlerin (ayan-ı sâbite) varlık sahasında görünür hale gelmesidir.
Şimdi bu her iki kazâ ve kader hakkında yazılan yazılarda, yazılara baktığımız zaman ittifakla görüyoruz ki, ikisi de “yaratma” dan bahsediyor. İşin aslında daha burada çözümsüzlüğe gittiği açık olarak görülmektedir, çünkü bu âlemde hakikati itibariyle “yaratma” diye bir şey yoktur, sadece zuhur ve tecelli vardır. Ancak şeriat ve tarikat mertebesinde olan kimseler bu kelimeyi kullanmakta mazurdurlar... — A'yân-ı Sâbite
Bu nedenle kaza ve kader, Zât’a ait bir mesele olduğu için, sadece fiiller (ef’âl) mertebesinden bakılarak tam olarak anlaşılamaz. Anlayışın derinleşmesi, varlık hakkındaki temel bakış açısının değişmesine ve Tevhid idrakinin gelişmesine bağlıdır.
Üç Temel Görüş ve İrfanî Bakış
Kaza ve kader konusunda tarih boyunca üç ana ekolün ortaya çıktığı belirtilir: Mutezile (Kaderiyye), Cebriye ve Ehl-i Sünnet. Terzibaba, bu üç görüşü tahlil ederek her birinin hakikatin bir yönüne işaret ettiğini ancak tek başlarına eksik kaldıklarını ifade eder.
- Mutezile: “Kul kendi fiilini kendisi halk eder” diyerek insanın mutlak irade sahibi olduğunu savunur. Bu görüş, insanın sorumluluğunu vurgulasa da Terzibaba’ya göre Hakk’ın kul üzerindeki kudretini ve hükmünü göz ardı ederek O’nu âdeta olayların dışına iter.
- Cebriye: Kulun fiillerini yapmaya mecbur olduğunu, iradesinin bulunmadığını savunur. Bu görüş, Hakk’ın mutlak kudretini merkeze alsa da kulun sorumluluğunu ortadan kaldırır ve imtihan sırrını anlamsızlaştırır. Nitekim bu anlayış, "insan tıpkı rüzgarın önünde oraya buraya sürüklenen bir yaprak gibidir" şeklinde ifade edilmiştir.
- Ehl-i Sünnet: Bu iki aşırı ucun arasında dengeli bir yol sunar. Hem Hakk’ın mutlak iradesini ve takdirini kabul eder hem de kula cüz’î bir irade ve seçme alanı tanır. Terzibaba, bu görüşü zâhirî olarak en mutedil ve akla en yatkın anlayış olarak niteler.
Ancak ona göre en kâmil anlayış, Ehl-i Sünnet görüşünün bâtını ile, yani irfanî derinliğiyle birlikte yaşanmasıdır. Bu yaklaşımda Mutezile ve Cebriye’nin işaret ettiği hakikatler de kendi mertebelerinde bir anlam kazanır. Örneğin, kul Tevhid yolunda ilerleyip fenâfillah (Allah’ta fâni olma) haline yaklaştığında, kendi varlığının bir vehim olduğunu idrak eder ve fiillerin Fâil-i Mutlak’tan zuhur ettiğini müşahede eder. Bu hali, dışarıdan bakan biri Cebriye’ye benzetebilir. Fakat irfan ehli bilir ki, âlemde ikilik (Hakk ve kul) olmadığından, birinin diğerini zorlaması (cebir) da söz konusu olamaz. Hakk, kendi Zât’ında kendi tecellileriyle fiil halindedir.
Kazâ'nın Önceliği: Hüküm ve Program Olarak A'yân-ı Sâbite
Terzibaba’nın yaklaşımının en temel noktalarından biri, kazânın kaderden önce geldiği ve kazânın doğrudan doğruya A'yan-ı Sabite ile ilişkili olduğudur. Kazâ, her bir varlığın Hakk’ın ilminde, ezelde bulunan sabit hakikatidir. Bu, o varlığın değişmez programı, ilâhî kimliğidir. Bu programlar, yani a’yân-ı sâbiteler, sonradan halk edilmiş (mec’ûl) değildir; Hakk’ın Zât’ında, O’nun ilmiyle birlikte ezelî olarak mevcuttur.
Bu sabit hakikatler (a’yân-ı sâbite), kendi varlıklarında bulunan istidat ve kabiliyetlerin açığa çıkmasını, sözle değil, “hâl diliyle” Hakk’tan talep ederler. Hakk’ın bu talebe uygun olarak onların zuhuruna hükmetmesi, kazâ-yı ilâhîdir.
A’yân-ı sâbite, iktiza-i zâtileri olan isti’dad ve kabiliyetleri dairesinde Hak’tan zuhuru taleb ederler. Bu taleb lafzi değil, halidir. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Kader ise, bu küllî ve icmâlî (toplu) hükmün, yani kazânın, zaman ve mekân kayıtları içinde, sebepler dairesinde ayrıntılı bir şekilde (tafsîlen) açığa çıkmasıdır. Bir çekirdeğin içindeki ağacın bütün kabiliyeti kazâ ise, o çekirdeğin toprağa düşüp filizlenmesi, büyümesi, dal-budak salması ve meyve vermesi süreci kaderdir. Bu süreçte yaşanan her an, o ezelî programın bir miktarının zuhurudur. Dolayısıyla kader, yaşandığı için mahlûktur (zuhur planındadır), ancak onun aslı olan kazâ (a’yân-ı sâbite) mahlûk değildir.
Zuhruf Sûresi şerhinde bu konu daha da açılır. Orada belirtildiğine göre, a’yân-ı sâbitenin mec’ûl (halk edilmiş) olmaması, onların Allah’ın Zâtî ilminde mevcut olmasından kaynaklanır. Bu programlar, Hakk’ın esmâsının terkiplerinden oluşan ve kendi başlarına istiklâl sahibi olan ilâhî kimliklerdir. Kulun bu âlemde mec’ûl (kılınmış) olması, onun zuhur boyutundaki halidir. Hakikatini idrak edemeyen kişi, kendini sadece bu halk edilmiş boyutta görür ve aslındaki Hâlıkıyet mertebesinden habersiz kalır. Bu sebeple, kaza ve kaderi sadece mahlûkiyet (kesret) gözüyle anlamak mümkün değildir.
Sorumluluk Alanı: Kazâ-yı Mutlak ve Kazâ-yı Muallak
Ehl-i Sünnet’in zâhirî anlayışında olduğu gibi, irfanî bakışta da kader iki ana başlıkta incelenir. Bu ayrım, insanın sorumluluk alanını belirlemek için kilit öneme sahiptir.
-
Kazâ-yı Mutlak (veya Mübrem): Değişmesi mümkün olmayan, kesinleşmiş hükümdür. Kişinin doğumu, ölümü, temel fıtratı gibi hususlar bu kapsama girer. Kulun bu alanda bir seçme hakkı ve iradesi olmadığından, bunlardan sorumlu tutulmaz. Diğer varlıkların (hayvanlar, bitkiler, melekler) kaderi tamamen mutlaktır; onlara ne programlandıysa onu yaparlar.
-
Kazâ-yı Muallak: "Askıda, şarta bağlı" olan hükümdür. Burası, Cenâb-ı Hakk’ın kula bir irade ve seçme hürriyeti tanıdığı sahadır. İnsanın sorumluluğu, Cennet ve Cehennemin varlık sebebi işte bu alandır. Allah, kulunun bu boş bırakılan sayfaları nasıl dolduracağını ezelî ilmiyle bilir ve kitabına yazar; fakat bu bilme, kulu zorlayıcı bir âmir hüküm değildir. Kul, kendisine sunulan teklifler (emr-i teklîfî) karşısında tercihini yapar ve kaderinin bu muallak kısmını fiilleriyle belirler.
Bir Ressam Hikâyesinde bu durum veciz bir şekilde anlatılır. Ressamın sürekli hayvan resimleri yapmasını yadırgayan arkadaşına verdiği cevap, bu iki kader türünü özetler:
(Evet vardır, fakat bu resimleri “yukarıdaki çiziyor”, ben içlerini dolduruyorum) demiştir. — Bir Ressam Hikâyesi
Buradaki “yukarıdakinin çizmesi” mutlak kazâyı, ressamın “içlerini doldurması” ise muallak kazâ sahasındaki cüz’î iradesini ve sorumluluğunu ifade eder.
Bu iki hüküm arasındaki ayrım, Kur'ân-ı Kerîm'deki âyetlerle de desteklenir. Ahmed Avni Konuk şerhinde belirtildiği üzere, "Allah, dilediğini siler, dilediğini sâbit kılar, ümmü’l-Kitâb O’nun indindedir" (Ra’d, 13/39) âyeti, muallak kazâya işaret eder. Bu, dua, sadaka ve himmet gibi sebeplerle değişebilen kader alanıdır. Buna karşılık, "Allah'ın emri takdîr edilmiş kaderdir" (Ahzâb, 33/38) âyeti ise, değişmesi mümkün olmayan mutlak kazâyı ifade eder. Hatta Abdülkadir Geylânî Hazretleri’nin “Ben zorunlu kazayı da önlerim” sözünün, Allah katında muallak, fakat melekler katında zorunlu görünen bir kazâ türü hakkında olduğu belirtilir. Bu, konunun ne kadar katmanlı olduğunu gösterir.
Muallak Kaderin Tecellî Sahası: Bu Âlemdeki Düzenlemeler
Terzibaba, kaderin sadece ezelde yazılmış ve pasif bir şekilde beklenen bir program olmadığını, bu dünyanın da kaderin oluşumunda bir tesiri olduğunu vurgular. Özellikle kazâ-yı muallak sahası, bu âlemdeki tercihlerle, taleplerle ve ilâhî izinle şekillenen hareketli bir alandır. İnci Tezgâhı (2) eserinde bu duruma dair çarpıcı örnekler verilir.
Bu eserde, muallak kaderin en büyük delillerinden birinin, Kur’ân-ı Kerîm’in iniş sırasına göre değil, bugünkü tertibine göre düzenlenmiş olması olduğu belirtilir. Ayrıca Kur'ân'ın sonradan harekeli hale getirilmesi, ezanın düzenlenmesi ve Bilâl-i Habeşî’nin sabah ezanına "es-Salâtü hayrün mine'n-nevm" ilavesini yapması gibi hadiseler, kaderin muallak kısmının yeryüzünde, beşerî fiiller ve ilâhî tasdik ile şekillendiğini gösteren somut örneklerdir.
Yine aynı eserde, Hz. Musa (a.s.)’nın, peygamberlik görevinde kendisine yardımcı olması için kardeşi Hârûn’u vezir olarak talep etmesi bu münasebetle incelenir. Hârûn için daha önceden böyle bir ilâhî işaret olmamasına rağmen, Hz. Musa'nın bu talebi kabul görmüştür. Bu durum, bütün her şeyin eksiksiz olarak bâtın âleminde belirlenmediğini, ihtiyaç halinde bu âlemde de yeni oluşumların faaliyete geçirildiğini gösterir.
Mûsâ, Hakk tarafından bâtında, Hârun ise Mûsâ tarafından zâhirde seçilmiştir. Bu da gösteriyor ki, “Kader” sadece bâtın âleminde oluşturulmuyor bu âlemin de kaderin oluşmasında tesirinin varlığı gerçektir. Eğer kişinin yaptığı ve yapacağı bütün fiilleri bâtın âleminde düzenlenmiş oluyor ise bu “cebriyedir” kişi bütün fiilerini sadece kendi uluşturuyor ise buda mutezile’dir. Dengelisi ise ehli sünnet’tir. — İnci Tezgâhı (2)
Bu, kulun iradesi ve talebinin, ilâhî irade çerçevesinde kaderin muallak sahasını nasıl etkilediğine dair güçlü bir delildir.
Celâl ve Cemâl Tecellîleri Münasebetiyle Kaderle Etkileşim
Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi adlı eserdeki tefekkür, kaderle nasıl bir etkileşime girilebileceğine dair çok pratik ve derin bir bakış açısı sunar. Buna göre, kişinin kazâ hükmünde, yani ezelî programında belirlenmiş olan Celâl ve Cemâl tecellîleri vardır. Örneğin, bir kişiye 100 birimlik bir Celâl tecellîsi takdir edilmiş olabilir. Bu celâl, kişinin hayatında Kahhâr, Cebbâr gibi isimlerle doğrudan (hastalık, hapis gibi) tecelli edebileceği gibi, Vehhâb, Rezzâk gibi cemâlî isimler üzerinden dolaylı olarak da (eşinin yemek yapmaması gibi küçük sıkıntılarla) zuhur edebilir.
Kişi, cemâlî isimler aracılığıyla gelen bu küçük celâl tecellîlerine sabreder ve rıza gösterirse, o 100 birimlik celâl kotasından eksilme olur. Bu, bir nevi "Celâl isminin ölmesi" ve yerine "Cemâl isminin doğması" gibidir. Ancak kişi bu küçük sıkıntılara isyan ederse, o celâl tecellîsi eksilmez ve bir sonraki aşamada daha sert ve doğrudan celâlî isimlerle karşısına çıkar. Bu da gösteriyor ki, kulun tavrı, kaderinde yazılı olan bir hükmün nasıl tecelli edeceğini etkileyebilir. Celâlî tecellî her halükârda yaşanacaktır; ancak ona cemâlî bir tavırla karşılık vermek, o tecellînin şiddetini hafifletip onu bir rahmete dönüştürme imkânı sunar.
Her Şeyin Merkezinde Olması ve Kader
Her Şey Merkezinde mi? hikâyesi etrafında şekillenen tefekkürlerde, kaza ve kader konusu "merkez" kavramıyla birlikte ele alınır. Merkez Efendi'nin "Her şey merkezindedir" sözü, aslında kâmil bir kader idrakini ve teslimiyet halini ifade eder. Bu idrak seviyesine göre, kâinattaki her hadise, ister hayır gibi görünsün ister şer, aslında ilâhî nizamın ve dengenin (mizan) bir parçasıdır ve olması gerektiği yerdedir.
Bu bakış açısına göre, A'yan-ı Sabite birer "özel merkez", bütün bu programların toplamı ise "genel merkez" gibidir. Kazâ, bu genel merkezi; kader ise kazânın gerçekleştiği andaki özel merkezi ifade eder. Beşerî bakış açısıyla olayları eksi veya artı olarak nitelemek, bu merkezî idrakten uzaklaşmaktır. Nitekim Kur'ân'da, "Olur ki, siz bir şeyden hoşlanmazsınız; oysa o, hakkınızda hayırlıdır" (Bakara 2/216) buyrularak, bizim değerlendirmelerimizin ne kadar sınırlı olduğuna işaret edilir.
Allah, bütün varlıkları ayan- sabiteleri üzre , belli bir kaderle yani ölçüyle halketmiştir. Bu büyük bir sanatçının eseridir, her şey kaderi gereği yaşamak içindir. İnsanlar, yıldızlar, yer, gök, dağlar, bitkiler, hayvanlar, bildiğimiz, bilmediğimiz ne varsa. [...] Her şey şakülesi üzre ve merkezinde halkedilmiş. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Bu idrake ulaşan kişi için şikâyet ortadan kalkar, çünkü her şeyin sahibinin mülkünde, O'nun takdirine göre yerli yerinde olduğunu müşahede eder. Bu, kader imanının en üst mertebelerinden olan rıza ve teslimiyet halidir.
Kader Sırrının İdrak Edilmesi: Seyr-i Sülûk ve Mertebeler
Terzibaba’ya göre kaza ve kader, nazarî bir problem gibi zihinle çözülecek bir mesele değildir. Bu sırrın kapısı ancak seyr-i sülûk ile, yani mânevî bir terbiye yolculuğuyla aralanabilir. Kişi, bu yolda ilerledikçe ve nefs mertebelerinde yükseldikçe, kader anlayışı da bulunduğu mertebeye göre değişir ve derinleşir.
Yani kader, ilmi diğer herhangi bir fıkıh ilmi gibi kitaptan okunarak ezberlenecek bir şey değil, bizatihi kişinin kendi hayatını ilgilendirdiğinden ve bir ömür boyu kapsamına aldığından her ulaştığı yerde, ve o yerin kaderini anlamakta, o yerin hakikatini anlamakta, ve o yerin hakikatine göre kadere bakmaktadır, işte bu da, ef’âl âleminden başlayarak ef’âli kader, esmai kader, sıfati kader, Zâti kader mertebesi olarak, kendisinde bunlar açılmış olacaktır. — A'yân-ı Sâbite
Bu süreçte sâlik, fiillerin ardındaki Fâil’i, tecellilerin ardındaki isimleri ve sıfatları müşahede etmeye başlar. Her şeyin, her varlığın kendi hakikati ve Rabb-i hâssı (kendine özel Rab ismi) istikametinde bir hedefe doğru yol aldığını idrak eder. Bu idrakin zirvesi öylesine bir teslimiyet ve rıza halidir ki, İbnü’l-Arabî’den nakledildiğine göre, bu sır peygamberlere tebliğ görevleri sırasında tam olarak açılmaz. Mü'minûn Sûresi şerhinde bu durum şöyle açıklanır: Peygamberler, davet görevlerinde bir gevşeklik (fütur) yaşamamak için bu sırdan perdelenmişlerdir. Çünkü kimin hidayete kabiliyeti olduğunu, kimin olmadığını ezelî programıyla bilselerdi, davetlerinde umumi davranmakta zorlanabilirlerdi. Bu durum, kader sırrının ne kadar derin ve idrakinin ne denli yüksek bir mânevî hal gerektirdiğini gösterir.
Nihayetinde, İnci Tezgâhı (2) eserinde belirtildiği gibi, en üst mertebede bu kavramlar da aşılır.
Netice ulaşılacak yerde, ne kaza vardır ne kader, hepsi Hakk’tır Hakk’tan’dır, Hakk’la’dır, kendinden kendinedir, kendinde’dir, diğer yönlerin hepsi, kendi mertebelerinde geçerlidir, ancak diğer mertebelere göre yanlıştır, herkes bulunduğu yerden sorumludur. — İnci Tezgâhı (2)
Bu, Tevhidin en ileri mertebesinde, bütün ayrımların ve kavramların Zât-ı Ilâhî'de fâni olduğu bir hâle işarettir.
Kader Hakkında Tartışmanın Tehlikesi
Kader konusu, derinliği ve hassasiyeti nedeniyle hakkında ileri geri konuşulması tehlikeli bulunan bir alandır. Kaynaklarda, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ashâbını kader hakkında hararetli bir şekilde tartışırken gördüğünde yüzünün kızardığı ve onları bundan menettiği rivayet edilir. Sebebi, bu konunun Allah’ın bir sırrı olması ve zâhirî akıl yürütmelerle, gerekli mânevî olgunluğa erişmeden derinlemesine dalmanın insanı bid’ate ve helâke sürükleyebilmesidir.
Bu münasebetle Hz. Adem (a.s.) ile Hz. Musa (a.s.) arasında mânâ âleminde geçtiği rivayet edilen bir konuşma da oldukça manidardır. Hz. Musa, Hz. Âdem’i cennetten çıkmaya sebep olduğu için kınayınca, Hz. Âdem şu cevabı verir:
sen de Allah’ın konuşmak için seçtiği Musa’sın, gökleri ve yeri halk etmeden önce Allah’ın bana yazdığı mukadder kıldığı bir işi işledim diye beni ne hak ile kınıyorsun — A'yân-ı Sâbite
Rivayete göre Peygamberimiz, “Âdem Musa’ya delil kuvveti ile galip geldi buyurdu.” demiştir. Bu, kaderin, beşerî mantık ve suçlama kalıplarının ötesinde, ilâhî ilme dayanan girift bir sır olduğunu gösteren bir başka örnektir. Bu nedenle irfan yolunda sâlike düşen, kader hakkında lüzumsuz tartışmalara girmek yerine, kendi sorumluluk alanı olan muallak kader sahasında edebe riayet ederek gayret etmek ve mutlak kader karşısında ise tam bir teslimiyet ve rıza halinde olmaktır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Üzeyr Fassı
Fusûsu’l-Hikem’de kaza ve kader bahsinin en temel ve kapsamlı şekilde işlendiği yer, Hz. Üzeyr’e nispet edilen “Hikmet-i Kaderiyye”, yani kader hikmetidir. Şerhe göre bu konu, Hz. Üzeyr’in yıkılmış bir beldeye bakıp “Bu harâbâtı, bu hâlden sonra Allah Teâlâ nasıl ihyâ eder?” (Bakara, 2/259) diye sormasıyla başlayan tefekkür yolculuğuyla yakından ilişkilidir. Bu soru, kudretin varlıklara nasıl taalluk ettiğini ve ilâhî takdirin sırrını anlama arayışını temsil eder.
Bu Fass’taki açıklamalara göre kazâ, Allah’ın eşya hakkındaki küllî ve toplu hükmüdür. Bu hüküm, her bir varlığın ilm-i ilâhîde ne ise, o hakikate uygun olarak verilir. Kader ise bu toplu hükmün, yani kazânın, zaman içinde miktar miktar, bölüm bölüm açığa çıkması, tafsilatıdır. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu ilişki şöyle ifade edilir:
Ve "kader”, eşyânın "ayn”ında ve nefsinde sâbit olduğu şey üzerine, hükmün min-gayrı-ziyâdetin tevkîtidir. Ya'ni “kader”, ilm-i ilâhîde eşyanın “ayn”ı iktizâsınca itâ ettiği hükmü ve ahvâli, vakt-i muayyende ve zamân-ı mukadderde icrâ edip, izhâr eylemektir. [...] Bu sûretle kader, kazânın tafsîli olur. — Kelime-i Üzeyriyye
Bu yaklaşım, ana bölümde Terzibaba’nın vurguladığı “önce kazâ, sonra kader gelir” anlayışının temelini oluşturur. Kazâ, bir varlığın A'yan-ı Sabite denilen ezelî hakikatindeki bütün programıdır; kader ise bu programın hayat sahnesinde anbean zuhur etmesidir.
Bu Fass’ın en can alıcı noktası, “kaderin sırrı” olarak adlandırılan hakikattir. Bu sırra göre, ilâhî hüküm (kazâ), varlıklara dışarıdan dayatılan bir şey değildir. Aksine, kazâ, varlıkların kendi hakikatlerinin (a’yân-ı sâbite) gerektirdiği şeyi hükme bağlar. Yani Hakk, eşyaya yine eşyanın kendisiyle hükmeder. Varlık, ezelî ilmde ne ise, Hakk’ın hükmü de ona göredir. Bu sırrın idrakinin, ancak mânevî bir müşahede ve kalp gözü açıklığıyla mümkün olduğu belirtilir. Bu derinlik sebebiyle kader sırrı, hakkında gelişi güzel konuşulacak bir konu değildir. Hatta tebliğle görevli peygamberlerin bile, görevlerini yerine getirirken bu sırdan perdelendikleri ifade edilir. Zira her şeyin ezelî programına göre aktığını tam bir müşahedeyle bilmek, insanları bir yola davet etme şevkini zayıflatabilirdi.
Sırr-ı kaderi bilmenin, insana birbiriyle çelişkili gibi görünen iki hâli birden yaşatacağı da bu bölümde anlatılır. Bu bilgi, kişiye bir yandan “tam bir rahatlık” verir; çünkü kişi, takdir edilmemiş bir şeyin peşinde beyhude yere koşmaktan kurtulur ve başına gelenlerin kendi hakikatinin bir gereği olduğunu bilerek teselli bulur. Diğer yandan ise bu bilgi, “elim bir azap” da verir. Çünkü kişi, başka varlıklardaki kemâl kabiliyetini görüp kendi ezelî istidadının sınırlılığını idrak ettiğinde, bu noksanlıktan dolayı bir hasret ve elem duyabilir. Şerhte bu durumun, Hakk’ın Zât’ını hem “gazap” hem de “rıza” ile vasfetmesinin bir yansıması olduğu belirtilir. Zira bir varlığın kemâle kabiliyetsizliği gazabı, kabiliyetli olması ise rızayı tecelli ettirir ve her ikisi de o varlığın ezelî hakikatine, yani kader sırrına bağlıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Musa Fassı
Hz. Musa’nın Hızır (a.s.) ile olan kıssasının şerhedildiği Musa Fassı, kaza ve kader meselesini ilâhî emrin iki farklı yönüyle ele alarak aydınlatır. Bu bölümde, Hakk’ın emrinin ikiye ayrıldığı vurgulanır: emr-i teklîfî ve emr-i tekvînî (veya irâdî).
Emr-i teklîfî, peygamberler aracılığıyla bildirilen, şeriatın emir ve yasaklarıdır. Bu, insanın ne yapması veya yapmaması gerektiğini bildiren, cüz’î iradesine ve sorumluluğuna hitap eden emirdir. Emr-i tekvînî ise Hakk’ın halk edici iradesidir; “Ol!” emriyle varlıkların nasıl olacağını belirleyen, ayan-ı sâbitelerinin gereğini varlık planına çıkaran küllî hükümdür.
Bu iki emir bazen birbiriyle çelişir gibi görünebilir. Örneğin, emr-i teklîfî herkese “iman et” derken, bir kimsenin ezelî istidadı (emr-i tekvînî) küfrü gerektiriyor olabilir. Bu durumda o kişi, teklife muhalefet ederken aslında kendi ezelî programına, yani tekvînî emre uymuş olur. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu incelik şöyle açıklanır:
Böyle olunca kul kendi isti'dâdının iktizâsına muhalefet edemez. Yani kendi istidadına karşı gelemez. Şu halde vücûd-i haricîde, ya'nî bu âlemde, Kuldan küfür ve isyan sudûrunda "emr-i teklîfî"ye nazaran, Allah'a muhalefet etti, deriz; ve "emr-i tekvînî"ye nazaran emr-i ilâhîye muvafakat ve itaat eyledi, deriz. İşte şu mevzuyu çok iyi bilmemiz lazımdır. Kaza ve kaderin ana kaynağı işte budur. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
Bu ayrım, ana bölümde bahsedilen Mutezile ve Cebriye görüşlerinin neden tek başlarına eksik kaldığını da izah eder. Emr-i teklîfî yönünden bakıldığında insan irade sahibi ve sorumlu görünür (Mutezile’nin vurguladığı yön); emr-i tekvînî yönünden bakıldığında ise her şeyin ilâhî iradeyle olduğu görülür (Cebriye’nin vurguladığı yön). İrfanî bakış, bu iki yönü de kendi mertebesinde geçerli kabul ederek Tevhid eder. Hz. Musa’nın, Hızır’ın (a.s.) yaptıklarına şeriatın zâhirî ölçüleriyle (emr-i teklîfî) itiraz etmesi, Hızır’ın ise fiillerini bâtınî sebeplere, yani kader sırrına (emr-i tekvînî) dayandırması, bu iki bakış açısının bir temsilidir.
Fusûsu'l-Hikem: İbrahim Fassı
Hz. İbrahim’e atfedilen hikmetin açıklandığı bu bölüm, kaza ve kader meselesini varlığın birliği (Tevhid) noktasından ele alarak en derin ve en zirve yorumlarından birini sunar. Burada kader sırrı, Hakk ile kul arasındaki ilişkinin tek bir vücûd düzleminde nasıl işlediğini gösteren bir anahtar olarak kullanılır.
Bu Fass’ın şerhine göre, kaderin en temel sırrı şudur: Hakk, bizim hakkımızda, ancak bizim kendimizle hükmeder. Hatta daha ilerisi, biz kendi hakkımızda, yine kendimizle hükmederiz; fakat bu hükmü Hakk’ın Zât’ında veririz.
Ve iki keşf ile beraber Hak bizim üzerimize, ancak bizim ile hükmeder. Hayır, belki biz, bizim üzerimize bizim ile hükmederiz; velâkin Hak'ta hükmederiz. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Bu ifade, ana bölümde de işlenen A'yan-ı Sabite konusunun en ileri noktasıdır. Her bir varlığın ezelî hakikati olan ayn-ı sâbitesi, Hakk’ın ilminde, sonradan halk edilmiş bir şey değildir. O, Hakk’ın Zât’ının bir şe’ni, bir itibarıdır. Bu ayn-ı sâbiteler, “hâl dilleriyle” kendi istidatlarının ne olduğunu Hakk’ın ilmine âdeta “i’tâ ederler” (verirler). Hakk’ın kazâsı (hükmü) da bu bilgiye uygun olarak tecelli eder. Dolayısıyla hükmün kaynağı, yine varlığın kendi hakikatidir. Ancak bu hakikat, Hakk’ın Zât’ından ayrı bir varlığa sahip olmadığı için, hükmeden de hükmedilen de, hükmün kendisi de sonuçta aynı Vücûd’un farklı vecheleridir.
Bu bakış açısı, ilâhî meşiyyetin (dilemenin) işleyişine dair âyetlerin de irfanî yorumunu sunar. Şerhte belirtildiği üzere, Hakk’ın meşiyyeti (dilemesi), körü körüne bir irade değildir; O’nun ilmine, ilmi de ma’lûma, yani varlıkların ezelî hakikatlerinin (a’yân-ı sâbite) ne olduğuna tabidir. Dolayısıyla Hakk, bir kimsenin hidayetini dilemişse, bu, o kimsenin ezelî istidadının hidayete kabiliyetli olmasındandır. Bu, ana bölümde anlatılan Hakk’ın, kulun talebine uygun olarak zuhura hükmetmesi fikrinin vücûdî temelini oluşturur ve “Hüccet, bütünüyle Allah’a aittir” (En’âm, 6/149) âyetinin sırrını da bu zeminde açıklar.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, Mesnevî-i Şerîf’in kaza ve kader konusunu hangi irfanî derinlikle ele aldığını anlamak için zengin bir kaynak sunar. Konuk, Mevlânâ’nın beyitlerini açıklarken konuyu sık sık a’yân-ı sâbite, cebir ve ihtiyâr ve ilâhî hükmün mertebeleri gibi temel kavramlarla birlikte işler. Onun şerhlerinde kaza ve kader, sadece bir inanç meselesi değil, aynı zamanda varlığın ve Tevhidin sırlarına açılan bir kapı olarak görülür.
Kazâ Hüküm, Kader Onun Açılımıdır
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî şerhinde kaza ve kader kavramlarını tanımlarken, aralarındaki ince farkı ve sıralamayı irfan geleneğinin bakışıyla ortaya koyar. Ona göre kazâ, bütüncül ve toplu bir hükümdür; kader ise bu hükmün zaman içinde ayrıntılı olarak açığa çıkmasıdır. Cilt 10’daki bir şerhinde bu ilişkiyi şöyle açıklar:
Ma’lûm olsun ki, ezeldeki kazâ-yı ilâhî hükm-i küllî-i icmâlîdir; ve kader bu hükm-i küllînin tafsîlidir. Kazâ bir vakit ile mukayyed olmadığı hâlde kader vakitlerden bir vakitte her bir ayn-ı sâbitenin esbâb-ı mahsûsa tahtında cemî'-i merâtibde zuhûr edecek ahvâlini takdîrden ibarettir. [...] Binâenaleyh redd-i kader hususunda abdin ihtiyârı sâbittir. Zîrâ "kazâ" a'yân-ı sabitenin isti'dâd-ı gayr-i mec'ûlüne taalluk ettiği gibi, “kader" dahi her bir aynın cemî'-i merâtibde zuhûr edecek isti'dâd-ı mec'ûlüne taalluk eyler; ve isti'dâd-ı mec'ûl abdin kesbine ve ihtiyârına mevkūftur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’un bu izahına göre kazâ, her bir varlığın Hakk’ın ilminde, ezelde sahip olduğu değişmez kabiliyetinin (isti’dâd-ı gayr-i mec’ûl) gerektirdiği küllî hükümdür. Örneğin, hayvan cinsinin açlık hissetmesi bir kazâdır. Kader ise bu toplu hükmün, zaman ve mekân içinde, sebepler dairesinde, anbean gerçekleşmesidir. Mesela, belirli bir hayvanın belirli bir anda acıkması kaderdir.
Bu ayrımın en önemli sonuçlarından biri, kulun sorumluluk alanını belirlemesidir. Konuk’a göre “kaderin kader ile reddedilmesi” mümkündür. Örneğin, soğuk kaderi, sıcak kaderi ile; hastalık kaderi, ilaç kaderi ile giderilebilir. Bu alan, kulun kesbine, yani iradesiyle ortaya koyduğu çabaya ve seçime bağlıdır. Dolayısıyla ilâhî kazâ, kulun teslimiyetini gerektiren mutlak bir çerçeve çizerken, o çerçevenin içinde yaşanan kader, kulun iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Cebir ve İhtiyar Arasındaki İrfan Yolu
Mesnevî, kaza ve kaderle ilgili en temel tartışma olan cebir ve ihtiyâr meselesini, farklı inanç gruplarının diyalogları üzerinden ele alır. Ahmed Avni Konuk, Cilt 10’daki şerhinde, Mevlânâ’nın bu konuyu nasıl bir yol ayrımı temsiliyle sunduğunu açıklar. Peygamberlerin yolu olan Ehl-i Sünnet caddesinin sağında, kulun iradesini tamamen inkâr eden Cebriye’nin; solunda ise kulun kendi fiilini halk ettiğini iddia eden Kaderiyye’nin (Mutezile) sahrası vardır.
Ma'lûm olsun ki, ahkâm-ı vahdet başka ve ahkâm-ı keserât başkadır. Ahkâm-ı vahdete nazaran Hakk'ın varlığından başka varlık olmadığından burada mahlûka taalluk eden ahvâlin hiçbirisi mevzû'-ı bahs değildir. Fakat ahkâm-ı keserâta nazaran mahlûkun vücûdu sâbit olduğundan mahlûka taalluk eden ahvâl dahi mevzû'-ı bahs olur. Zîrâ şerâyi'-i enbiyâ âlem-i keserât için bir vaz'-ı ilâhîdir. Binâenaleyh sünnet, enbiyâ (a.s.)ın çiğnediği ve geçtiği bir caddedir. Bu caddenin sağı ve solu vardır. Bu doğru yoldan sağa sa panlar cebir sahasına düşüp kendi vücûdlarını görmekle beraber kendilerinde irâde ve ihtiyâr görmezler; [...] Ve o vaz'-ı ilâhî olan şerîat caddesinin sol tarafına sapanlar dahi kudret ve kader sâhasına düşüp Hâlik'ın kudretini mahlûk kudretinin mağlûbu bilirler ve derler ki: "Kul fiilinin hâlıkıdır." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’a göre bu fırkaların ihtilafı, varlığa sadece çokluk (kesret) âleminden bakmalarından kaynaklanır. Onlar, denizin üzerindeki köpükleri görür ama denizin kendisini, yani varlığın birliğini (vahdet) göremezler. Hakikat ehli olan arifler ise hem vahdetin hem de kesretin hükümlerini kendi mertebelerinde bilirler. Vahdet açısından bakıldığında, fâil yalnızca Hak’tır ve her şey O’nun tecellisidir; bu, Cebriye’nin görüşüne yakın bir zevk halidir. Kesret açısından bakıldığında ise kulun bir varlığı, iradesi ve sorumluluğu vardır; bu da şeriatın temelidir. İrfan yolu, bu iki bakışı birleştiren ve her hükmü kendi yerine koyan bir idrak seviyesidir.
Sırr-ı Kader: Söylenmesi Tehlikeli Olan Sır
Mesnevî’de kader konusu, çoğu zaman “sır” olarak nitelendirilir ve ifşa edilmesinin tehlikelerine dikkat çekilir. Ahmed Avni Konuk’un şerhlerine göre Mevlânâ, bu sırrın kapısını araladığı anlarda, konunun insanları ümitsizliğe düşürme tehlikesinden dolayı sözünü keser. Çünkü kaderin ezelî sırrının tam olarak bilinmesi, kulluktaki gayret ve tevekkül dengesini bozabilir. Cilt 2’deki bir beyitte bu durum şöyle ifade edilir:
Bunun şerhi sîneden dışarıya sıçrıyor; lakin korkuyorum ki ümidsizlik verir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk’un açıklamasına göre, saadet veya şekavetin ezelde belirlenmiş olduğu bilgisi, kişiyi amelsizliğe sevk edebilir. Saîd olan, “nasılsa cennetliğim” diye ibadeti bırakabilir; şakî olan ise “çabam boşuna” diyerek isyana yönelebilir. Hâlbuki Cenâb-ı Hakk, her iki grubun da kendisine ibadet ve tezellülünü murat eder. Bu yüzden sırr-ı kaderin gizli kalması, imtihanın ve kulluğun devamı için ilâhî bir hikmettir. Mevlânâ, bu tehlikeli sır karşısında ümitsizliğe düşmek yerine, hemen bir sonraki beyitte çözüm yolunu gösterir: “Hayır, ümidsiz olma, kendini şad et! O feryad-resin huzurunda feryad et!” Yani kula düşen, sırrı çözmeye çalışmak yerine, “feryada yetişen” Hakk’ın kapısında dua ve niyaz ile durmaktır.
Kazâya Rıza, Makzîye Rıza Değildir
Ahmed Avni Konuk, şerhlerinde kaza ve kaderle ilgili en girift meselelerden birini, “kazâ” ile “makzî” (kazâ edilen şey) arasındaki farkı açıklayarak aydınlatır. Bu ayrım, özellikle “küfre rıza küfürdür” kaidesiyle Allah’ın mutlak iradesini nasıl bağdaştırılacağı sorusuna cevap verir. Cilt 5’teki şerhinde Konuk, bu konuyu İbnü’l-Arabî’nin yaklaşımıyla açıklar:
"Küfre rızâ küfürdür" hadîs-i şerîfindeki küfür, ism-i mef'ûl sîgasıyla "makzî"dir ve âsâr-ı kazâdır; yoksa ayn-ı kazâ değildir. Zîrâ kazâ başka, "makzî" başkadır. [...] kazâ, a'yân-ı sâbitenin isti'dâdına râci' olan kadere muvâfik îcâd ve ahkâmdan ibarettir. Binâenaleyh "kazâ" sıfât-ı fiiliyye-i Hak'dandır ve ona rızâ farzdır. [...] Velâkin "makzî"ye râzı olmak mutlakā farz değildir; belki küfür ve-sâir meâsî gibi, âsâr-ı kazânın kendisinden sudûrundan dolayı mükellefin râzı olmayıp, şikâyet etmesi zarûrî ve vâcibdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Bu izaha göre kazâ, Hakk’ın bir fiili ve hükmüdür; kulun buna rıza göstermesi gerekir. Çünkü bu hüküm, varlığın kendi ezelî istidadının talebine bir cevaptır. Fakat makzî, yani o hükmün eseri olarak ortaya çıkan şey (örneğin bir günah veya küfür fiili), kulun razı olmak zorunda olmadığı, hatta şeriata göre karşı çıkması gereken bir olaydır. Bu ince ayrım sayesinde mümin, Allah’ın mutlak hükümranlığını kabul ederken, kötülüğe ve günaha rıza göstermeme sorumluluğunu da korumuş olur. Böylece hem Tevhidin gereği olan teslimiyet hem de kulluğun gereği olan sorumluluk bilinci bir arada yaşanabilir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhlerinde kaderin değiştirilebilirliği meselesi, ana bölümde işlenen kazâ-yı muallak ve kazâ-yı mübrem ayrımını hatırlatan bir şekilde ele alınır. Konuk, Cilt 10’da Aziz b. Muhammed en-Nesefî’den yaptığı bir alıntıda, küllî hükümlerin (kazâ) reddinin mümkün olmadığını, ancak cüz’î kaderin akıl, dua veya başka bir kaderle (örneğin soğuğun sıcakla giderilmesi gibi) değiştirilebileceğini belirtir. Bu, kulun ihtiyar sahasının ve sorumluluğunun, ilâhî hükmün küllî çerçevesi içinde nasıl bir anlam kazandığını gösterir.
Kavramlar Ağında Kaza ve Kader
Kaza ve kader kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında pek çok temel konuyla iç içe geçmiştir. Bu ilişkilerin başında Tevhid gelir; zira kaza ve kaderi anlamak, varlığın ve fiillerin tek bir Fâil’den zuhur ettiğini idrak etme yolculuğunun bir parçasıdır. Bu idrakin temelini ise A'yan-ı Sabite öğretisi oluşturur. Bu yaklaşıma göre kazâ, her bir varlığın Hakk’ın ilminde bulunan ezelî programı olan ayn-ı sâbitesine uygun olarak verilen toplu hükümdür. Bu hükmün zaman içinde açığa çıkışı ise Tecelli kavramıyla açıklanır; âlem, Hakk’ın isimlerinin ve sıfatlarının birer tecellisidir ve kader, bu tecellilerin bir nizam içinde zuhur etmesidir.
Bu konu, tarihsel olarak Cebir ve İhtiyâr tartışmasını beraberinde getirmiştir. İrfanî bakış, bu iki zıt görüşü, Şeriat ve Hakikat mertebelerini birleştirerek aşar. Şeriat düzleminde (emr-i teklîfî), kulun iradesi ve sorumluluğu esastır; bu alan, Cennet ve Cehennemin varlık sebebidir. Hakikat düzleminde ise (emr-i tekvînî), her şeyin ilâhî iradeyle olduğu müşahede edilir. Bu iki bakışı birleştirebilmek, kâmil bir Teslimiyet ve rıza halini doğurur.
Makalede bu sırrın derinliğini anlatan kıssalara da yer verilir. Hz. Adem (a.s.) ile Hz. Musa (a.s.) arasında geçtiği rivayet edilen konuşma, kaderin beşerî mantıkla sorgulanamayacağını gösterirken, Hz. Musa’nın kardeşi için talepte bulunması, kaderin değişime açık olan (muallak) yönüne işaret eder. Nihayetinde kader, Levh-i Mahfuz’da yazılı bir metin olmanın ötesinde, kulun seyr-i sülûk ile mertebe mertebe idrak ettiği, yaşanan bir hakikattir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede kaza ve kader konusu, Terzibaba’nın eserleri ve klasik tasavvuf metinleri temelinde incelenmiştir. Konunun ana çerçevesini çizen eser, A'yân-ı Sâbite’dir. Bu metin, kazânın kaderden önce geldiği, kazânın varlıkların ezelî programı olduğu ve bu sırrın ancak seyr-i sülûk ile mertebe mertebe idrak edilebileceği gibi temel yaklaşımları ortaya koyar.
Terzibaba’nın diğer eserleri, bu temel yaklaşımı farklı yönlerden zenginleştirir. TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180), kazânın, a’yân-ı sâbitenin kendi kabiliyetlerini “hâl diliyle” talep etmesi üzerine verilen bir hüküm olduğunu açıklar. İnci Tezgâhı (2), Kur’ân’ın tertibi veya Hz. Musa’nın talebi gibi somut örneklerle kaderin değişime açık (muallak) yönünü vurgular. Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye, kader idrakinin “her şeyin yerli yerinde olduğu” bilgisiyle nasıl tam bir teslimiyete dönüştüğünü gösterir. Bir Ressam Hikâyesi, mutlak ve muallak kazâ arasındaki farkı bir resim temsiliyle somutlaştırır. Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi ise Celâl ve Cemâl tecellîleri karşısındaki tavrımızın kaderin zuhur ediş şeklini nasıl etkilediğini anlatır. TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları ve Mü'minûn Sûresi ile Zuhruf Sûresi şerhleri gibi metinler ise konuyu emr-i teklîfî/tekvînî ayrımı ve peygamberlerin bu sırdan perdelenmesi gibi daha derinlikli boyutlarıyla ele alır.
Klasik kaynaklar arasında İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’ine Ahmed Avni Konuk tarafından yapılan şerhler önemli bir yer tutar. Kelime-i Üzeyriyye, kazânın küllî hüküm, kaderin ise onun tafsilatı olduğu temelini atarken, kader sırrının insana hem rahatlık hem de elem verebileceğini açıklar. Son olarak Mesnevî-i Şerîf Şerhi’nin farklı ciltlerinden yapılan alıntılar, Mevlânâ’nın bu konuyu cebir ve ihtiyâr arasındaki denge, sırr-ı kaderin ifşasındaki tehlike ve “kazâ” ile “makzî” (hükmedilen şey) arasındaki ince ayrım üzerinden nasıl işlediğini gösterir.
Değerlendirme
Bu makale, kaza ve kader kavramını kelâmî tartışmaların ötesine taşıyarak, bir irfan meselesi olarak ele almıştır. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özellik, zâhirî anlayıştaki “önce kader, sonra kaza” sıralamasını tersine çevirmesidir. Kazâyı, varlıkların ezelî programı olan a’yân-ı sâbiteye bağlayarak konuyu vücûdî bir zemine oturtur ve kaderi, bu küllî hükmün zaman içindeki açılımı olarak tanımlar. Bu bakış, kaderi pasif bir yazgı olmaktan çıkarıp, varlığın kendi hakikatini zuhura çıkarma süreci olarak yeniden yorumlar.
İkinci olarak, makale kader anlayışının sadece nazarî bir bilgi değil, seyr-i sülûk ile yaşanan ve dönüşen bir idrak olduğunu vurgular. Mutlak ve muallak kazâ ayrımı, kulun sorumluluk alanını netleştirirken; Celâl ve Cemâl tecellîleri karşısındaki tavrın kaderin tecelli ediş biçimini etkilediği fikri, bu kavrama dair son derece pratik ve yaşanabilir bir boyut katar. Böylece kader, korkulan bir meçhul olmaktan çıkıp, rıza ve teslimiyetle yol alınacak bir sürece dönüşür.
Son olarak, bu yaklaşımın İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ gibi sufilerin irfan geleneğindeki kökleri açıkça ortaya konulmuştur. Özellikle Ahmed Avni Konuk’un şerhleri aracılığıyla, kazâ ile makzî (hükmün kendisi ile hükmün eseri) arasındaki ayrım gibi klasik tasavvufun incelikli çözümleri, günümüz insanının anlayacağı bir dille sunulur. Bu nedenle, A'yân-ı Sâbite metninde ortaya konan “önce kazâ, sonra kader” ilkesini, Kelime-i Üzeyriyye’de açıklanan “kaderin sırrı” ile birlikte düşünmek, bu derin konuya giriş için sağlam bir zemin sunmaktadır.