Nefs-i Levvame
Tasavvuf yolculuğunda sâlikin gaflet perdesini aralayıp kendi noksanlarını görmesi ve işlediği kusurlardan ötürü nefsini kınamaya başlaması Nefs-i Levvame mertebesinin esasını teşkil eder. Bu basamak, kulun kötülüğü emreden Nefs-i Emmare karanlığından sıyrılarak kalbî bir şuurlanmaya ve ilk mânevî uyanışa adım attığı mühim bir berzahtır. İrfan mektebinde bu hâl, sâlikin kendi aczini idrak edip iradesini toparlamasını sağlayan bir muhasebe ve arınma eşiğidir. Metinlerde nefs-i levvâme; hem hayvanî meyil ile ilhâmî idrak arasındaki çetin bir iç mücadele, hem de Kıyamet âyetiyle kadrine işaret buyurulan hayatî bir terbiye sahası olarak ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça "levm" kökünden türeyen levvâme lafzı; çekiştirmek, zemmetmek, paylamak, serzenişte bulunmak, telâşlanmak ve kuvvetli bir pişmanlık duymak mânalarına gelir. Tasavvuf ıstılahında ise kötülük işlediğinde vicdanı sızlayan, kusurunu anlayıp nefsini şiddetle azarlayan ve Hakk'a yönelerek tevbeye sarılan nefis mertebesini ifade eder. Kur'ân-ı Kerîm'de Kıyâmet Sûresi'nin 2. âyetinde Cenâb-ı Hakk: "Ve lâ uksimü bin-nefsi'l-levvâme" yani "Kıyâmet gününe ve pişmanlık çeken nefse yemin ederim" buyurarak bu nefis mertebesini kıyâmet günüyle birlikte zikretmiştir.
Kaynaklarda kıyâmet ile nefs-i levvâmenin yan yana getirilmesi, bu uyanışın kulun hayatında başlı başına bir kıyâmet kopuşu mânasına geldiğini gösterir. Zira nefs-i emmârede yaşayan kimse, işlediği her türlü fenalıkta nefsini haklı çıkarıp böbürlenirken, levvâme mertebesine intikal eden sâlikte ilk defa bir vicdan uyanışı ve iç muhasebe başlar. Kişi yaptığı hataları bütünüyle durdurmaya henüz muvaffak olamasa da yanlışlarının farkına varır, kendi kendini kınar ve derin bir pişmanlık hisseder. Bu pişmanlık ve kınama hâli, kulun hayvanî tabiat bağlarından sıyrılarak ruhaniyet semasına doğrulmasının ilk basamağı kabul edilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfan mektebinde nefs-i levvâme, sâlikin seyr-i sülûk yolundaki hakiki dönüşüm eşiğidir. Müellif, bu mertebeyi kuru bir ahlâk nazariyesi olarak değil, âyet ve kıssaların bâtınî mânalarıyla sâlikin kendi nefsinde bizzat tecrübe edeceği canlı bir hakikat tablosu olarak işler.
İki Yüzlü Berzah ve İradî Mücadele: Emmâre ile Mülhime Arasında Derviş
Terzibaba, nefs-i levvâmenin tabiatını tarif ederken onun iki âlem arasında duran berzahî yapısına dikkat çeker. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu adlı eserde bu mertebenin ahlâkî sıfatları ve ruhî durumu açıkça ortaya konur:
Nefs-i levvâmenin belirgin ahlâk ve sıfatları; “ cehalet, hamlık, kızgınlık, gıybet, levm, çok yemek, ve seks” dir. — İrfan Mektebi ve Hakk Yolu
Bu mertebedeki kişinin yaşantısı havf ve reca, yani korku ile ümit arasında cereyan eder. Eserde belirtildiği üzere nefs-i levvâme ehli hayvandır; adeta davul önünde oynar, kürsi dibinde ağlar. Kendini beğenmişlikten henüz tam mânasıyla arınamamıştır, şer kaynağı ve ham sofudur. Zira bu nefsin biri dışa dönük olarak emmâreye, diğeri ise içeriye doğru Nefs-i Mülhime mertebesine bakan iki yüzü bulunmaktadır. Eğer sâlik himmetini yüceltip iradesini kuvvetlendirirse içeriye doğru adım atar; gayretini eksiltirse eski mertebesi olan nefs-i emmârenin karanlığına geri yuvarlanır.
Aynı eserde sâlikin bu mertebedeki iç dönüşümü şu sözlerle hülasa edilir:
Yaptığı düşük işleri her ne kadar henüz daha durduramaz ise de, ancak yanlışlıklarının farkına varır. Kendi kendine pişman olur. — İrfan Mektebi ve Hakk Yolu
Nefs-i emmârede kendine hâkim olamayan ve yaptığı her uygunsuz fiilde "oh olsun, ne iyi yaptım" diyerek övünen kişi, levvâme ufkuna ulaştığında az da olsa şuurlanmaya başlar. Kendi içine dönerek öz eleştiri yapar, bir daha aynı hataya düşmemek için iradî bir gayret sarf eder. Böylece irade gücü toplanır, eski alışkanlıklar frenlenir ve kötülükler tedricen azalır.
Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri eserinde de aynı hakikat üzerinde durulur. Terzibaba, sâlikin emmâre nefsin kendisine ne derece zulmettiğini görmeye başladığını belirtir. Emmârede nefis daima başkalarının kusurlarını ararken, levvâmede kendi eksiklerini görmeye koyulur ve tevbe eder:
Nefs-i levvâmenin biri emmâreye, diğeri de mülhimeye bakan iki yüzü vardır. — Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri
Bu makamda sâlikin elindeki en kuvvetli mürşid telkini ve zikir anahtarı "YÂ ALLAH" İsm-i Celâli'dir. Kul bu zikrin nuru ve sohbetin feyziyle aydınlanarak levvâme ahlâkını geride bırakmaya çalışır. Terzibaba, Hac ibadetinde Safâ ile Merve arasında sa'y edilirken ve Kâbe tavaf olunurken ilk üç turun adımlarının hızlı atılmasını, sâlikin bu ilk üç mertebeden (emmâre, levvâme, mülhime) bir an evvel kurtulup daha üst makamlara yönelmesi lüzumuyla açıklar. Ayrıca bu ilk mertebelerde kullanılan aklın "akl-ı isnâ aşer" yani on ikinci akıl olan maişet aklı olduğunu, dervişin bir an evvel bu dar akıl dairesinden sıyrılıp akl-ı külle vasıl olması gerektiğini vurgular.
Bakara Kıssası ve Kurbân Hakikati: İneğin Boğazlanması
Terzibaba'nın nefs-i levvâme bahsindeki en özgün ve tafsilâtlı açılımları, Bakara Sûresi'nde geçen Hz. Mûsâ kavminin inek kesme kıssasında toplanır.
Müellife göre dervişte öncelikle bir inek tabiatı bulunmalıdır; zira inek etiyle, sütüyle, yağıyla ve gücüyle hiçbir karşılık beklemeden etrafına hizmet sunar, yumuşak başlı ve vericidir. Ancak sâlikin mânevî terakkisi için bu hayvaniyet bağının kesilmesi, yani nefs-i levvâme mertebesinin Hakk'a kurbân edilmesi emredilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın Hz. Mûsâ vasıtasıyla bildirdiği "bir inek boğazlayın" fermanı, zâhirde bir hayvan kesimi gibi görünse de bâtında sâlikin levvâme ahlâkını kurbân etmesi emridir.
Terzibaba, bu kıssanın enfüsî ve derviş odaklı mânasını açıklarken, dervişin beden kabrine tıkılmaması gerektiğine dikkat çeker. Geleneksel kabir murakabelerini eleştirerek, Hz. Resûlullah'ın Rabbini toprak altında değil miraçta bulduğunu, dervişin de miraç ehli olması icap ettiğini hatırlatır. Bakara kıssasında zikredilen ineğin sıfatları tek tek sâlikin mânevî vasıflarına bağlanır: İneğin ekin sürmemiş ve sulanmamış olması, sâlikin beden mülkünü fazla karıştırmaması, nefis toprağını emmâre ve levvâme hevâsıyla sulayıp azdırmaması demektir. İneğin alacasız olması, muhabbetinde zerre kadar şüphe barındırmayıp sırf Hakk sevgisine yönelmesini; ne pek yaşlı ne de pek genç oluşu ise sâlikin iradesi elinde, dinç ve olgun bir idrakle bu yola koyulmasını remzeder.
Bakara Sûresi şerhinde Terzibaba bu hakikatin zâhir ve bâtın dengesini şu ifadelerle açıklar:
Zâhiren ise bakara kesilir kıyma ve ete dönüştürülür, daha sonra onu ibadet ehli bir kimse yer ondan aldığı gıda ile namazında (rükû) eder ve orada “Sübhane Rabb’iyel azîm) diyerek Rabb’i ni tenzîhi yönden tesbîh eder, ve bu haliyle şeklen bakara sûretindedir ama kendisi aslen insândır. — Bakara Sûresi
İbadet ehlinin bünyesinde fâni olan o hayvanî kuvvet, insân mertebesinde miraca yükselmiş olur. Bâtında ise sâlik, mürşid-i kâmilin telkiniyle levvâme nefsini kurbân ederek ilhâmî ve mutmainne ufuklara kanat açar. Kıssada kesilen ineğin bir parçasıyla öldürülmüş kimseye vurulması ve ölünün dirilerek katilini haber vermesi bahsi de enfüsî olarak şerh edilir. Terzibaba'ya göre, cehalet sebebiyle ölmüş hükmünde olan gönle, kesilen nefsin dil parçasıyla yani hakikat kelâmıyla ve âyetlerle vurulduğunda, gönüldeki mânevî ilim dirilir. Dirilen ilim, kendisini öldüren ve baskı altında tutan kuvvetin nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme olduğunu açıkça haber verir.
Mûseviyyet Mertebesinde Nefs Savaşları: Firavun ve Hâmân'ın Hakikati
Terzibaba, enfüsî tefsirinde Kur'ân kıssalarındaki tarihî şahısları sâlikin iç âlemindeki kuvvetlerle cem eder. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah adlı eserinde Mûseviyyet mertebesindeki nefs mücadelesi şöyle tarif edilir:
Fir’âvn ve Hâmân yani nefsi emmâre ve levvâme bu yerleri bu mertebede hükmü altına almıştır ve Rahmâniyyeti temsil eden Mûseviyyet kavminide hükmü altına almıştır. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Beden mülkü bu mertebede Mısır diyarı olarak zuhûr eder. Firavun nefs-i emmâreyi, onun veziri ve yardımcısı Hâmân ise nefs-i levvâmeyi temsil etmektedir. Firavun'un erkek çocukları katletmesi, akl-ı küllden doğan ilhâmî bilgileri ve Mûsâ hükmündeki hakikat anlayışlarını ortadan kaldırma teşebbüsüdür. Zira nefis, kendi hâkimiyetinin sarsılmasını istemez. Ancak Cenâb-ı Hakk'ın lütfuyla Mûsâ hakikati ilâhî deryaya bırakılmış ve bizzat Firavun'un sarayında himaye görmüştür. Bâtında nefs-i emmâre ve levvâme, kalb evlâdı hükmündeki bu ilâhî muhabbetin cazibesine karşı koyamaz ve onu bağrına basar.
Kasas Sûresi tefsirinde Terzibaba, beden mülkündeki bu çatışmanın nasıl zuhûr ettiğini Hz. Mûsâ'nın bir kavgaya müdahale edişi üzerinden anlatır:
Beden şehrinin Esmâ-i İlâhiyye halkı uykuda yani dinlenmede iken, hep uyanık olan “nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme” beden mülkünde daha çok yer kapmak için döğüşürler. — Kasas Sûresi
Aralarına giren akıl Mûsâ'sı, kendisine daha yakın gördüğü levvâme nefsine yardım etmek kastıyla emmâreye bir yumruk indirir ve onun ölümüne sebep olur. Ertesi gün aynı levvâme nefsinin başka bir kavgada yine feryat edip yardım istediğini gören akıl Mûsâ'sı, ona "Sen apaçık bir azgınsın" hitabında bulunur. Terzibaba bu hâdiseyi şerh ederken, akıl Mûsâ'sının nefs-i levvâmeyi yakaladığında onun "Dün öldürdüğün nefis gibi beni de mi öldüreceksin?" dediğini hatırlatır. Zira nefis anlamıştır ki aklın ve hakikatin kemâle erdiği yerde nefs-i levvâmeye de yer kalmayacak, onun da hükmü son bulacaktır.
Müellif ayrıca Hz. Mûsâ'nın Medyen suyuna vardığında karşılaştığı sahneyi de nefis mertebeleriyle izah eder. Kuyu başında hayvanlarını sulayan çobanlar beden ülkesinin nefs-i emmâreleridir; suladıkları koyunlar ise emmâre suyuyla beslenen nefs-i levvâmelerdir. Hz. Şuayb'in kızları ise kendi koyunlarını bu kaba çobanlar çekilinceye kadar engellemiş, onların arasına karışmasını istememişlerdir. Bu durum, sâlikin kendi ruhaniyet ve hayvaniyet güçlerini nefsânî arzuların bulanık suyundan muhafaza edip, temiz irfan ve mâna suyuyla sulaması lüzumunu simgeler.
Balığın Karnındaki Karanlık: Yûnus (a.s.) ve Zünnûn Niyazı
Nefs-i levvâme mertebesinin en derin ve hüzünlü manzarası, Hz. Yûnus'un balık karnındaki hâlidir. Terzibaba Kıyâmet Sûresi kitabında bu irtibatı tafsilâtıyla ele alır:
Kıyâm-et e yemin edildikten sonra bu âyette de pişmanlık çeken nefse yemin edilmektedir. — Kıyâmet Sûresi
Müellife göre her bir derviş, kendi vehim ve hayal karanlıklarında bir bakıma Yûnus aleyhisselâm gibidir. Hz. Yûnus tebliğ vazifesinde kavmine darılarak kendi aklıyla kasabasından ayrılmış ve bir gemiye binmiştir. Ancak deniz ortasında rüzgâr kesilip gemi hareket edemez hâle gelince, geminin arif kaptanı "İçimizde bir günahkâr var" demiş; bunun üzerine Hz. Yûnus kusurunu idrak ederek kendini denize atmıştır. Onu yutan balık, sâlikin içine düştüğü nefs-i levvâme zulumatını remzeder. Balığın karnı birinci karanlık, denizin dibi ikinci karanlık, gecenin zulmeti ise üçüncü karanlıktır.
İşte nefs-i levvâme mertebesinde derviş, bu üç katlı karanlık içinde Hz. Yûnus'un Enbiyâ Sûresi 87. âyetinde beyan buyurulan münâcâtına sarılır: "Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn" yani "Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni eksikliklerden uzak tutarım. Ben gerçekten (nefsine) zulmedenlerden oldum". Kul, bu niyaz ile kendisine emaneten verilen iradeyi sahiplenmekten vazgeçer, nefsinin haddini aştığını itiraf eder ve Rabbini tenzih ile tesbih eyler. Bu samimi pişmanlık ve tesbih neticesinde balık onu sahile çıkarır; nefs-i levvâme karanlığından kurtulan sâlik, mülhime ve mutmainne sahilinde yeni bir hayata kavuşur. Balıktan çıktığında derisi incelmiş olan Hz. Yûnus'un kabak yaprakları altında himaye görmesi gibi, sâlik de bu uyanışın ardından mürşidin feyz ve himayesine sığınır.
Âlemlerin Tafsîli ve Sûretlerin Boyanması: Ressam Hikâyesi
Terzibaba'nın irfanî sohbetlerinde yer verdiği remizlerden biri de Bir Ressam Hikâyesi adlı eserinde işlenen tasvir mevzusudur. Eserde bir dervişin rüyasında gördüğü ressamın yalnızca hayvan resimleri çizmesi ve bunun nefs mertebeleriyle alâkası irdelenir:
Gelen koç’un, ise nefs-i levvâme mertebesi olduğunu zâten biliyoruz. — Bir Ressam Hikâyesi
Müellif, Hz. İbrâhim'in oğlu Hz. İsmâil'i kurbân etme kıssasında gökten indirilen koçun nefs-i levvâme mertebesini temsil ettiğini açıklar. İnsan kendi içindeki nefsânî arzuları ve duyguları zâhirî bir bıçakla kesemez; ancak kâmil mürşidin rehberliğinde zâhirî kurbânın bâtınî hakikatini idrak ederek bu hayvanî vasıfları Hakk yolunda feda eder.
Ressam hikâyesinde sadece hayvan resimleri çizen kimsenin henüz tarikat yoluna yeni girmiş, şeriat dairesinde bulunan ve emmâre ile levvâme düzeyinde seyreden bir hâli temsil ettiği anlatılır. Cüneyd-i Bağdâdî'nin "Suyun rengi kabının rengidir" kaidesince, sâlikin fiilleri ve idraki bulunduğu nefs mertebesine göre renk alır. Peygamber Efendimiz'in bir hadîs-i şeriflerinde ölümün alaca bir koyun sûretinde getirilip boğazlanacağını haber vermesi de bu hakikatle izah edilir. Ölüm denen mahlûk ancak hayvanlık mertebesi olan nefs-i emmâre ve levvâme için geçerlidir; nefsini kurbân edip hakiki insanlık mertebesine yükselen âşıklar için ise ölüm bir yok oluş değil, ebedî diriliştir.
Metinde ayrıca Leylâ ile Mecnûn kıssası da bu nefs basamaklarıyla şerh edilir. Leylâ beşeriyet tesirini; çöldeki gündüz devresi emmâre, levvâme ve mülhime tesirlerini; gece devresi ise levvâme ve mülhime tesirlerini remzeder. Mecnûn içindeki Leylâ'yı duyup hissettikçe levvâme mertebesinde canlanır, gafletten uyanır ve aşkın cezbesiyle nefsini kınayarak vuslata doğru ilerler.
Sözün Rapçası ve Sine Dağı: Helezonî Mirac ve Nefs Kıyâmeti
Terzibaba'nın İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) meclislerinde Kur'ân kıssalarının dervişin iç âlemine nasıl hitap ettiği hususu üzerinde durulur. Müellif, dervişin zâhirî lafızları aşarak "Arapça'dan Rapça'ya" geçmesi gerektiğini ifade eder:
İşte bir dervişin o hayvan tabiatında bir tabiata sahip olması lazımdır. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Burada kastedilen, dervişin tıpkı Bakara kıssasındaki inek gibi karşılık beklemeden verici, yumuşak huylu ve gayretli bir karaktere bürünmesidir. Ancak bu hâl kalıcı bir durak değil, kesilip aşılması gereken bir mertebedir. Tîn Sûresi'nde geçen "Tur-i Sînîn" (Tur Dağı) âyetini şerh eden Terzibaba, bunun sâlikteki gönül ve sine dağı olduğunu belirtir. Derviş nefis mertebelerinde satıhta daire çizerek dönmez; matkap ucu gibi helezonî bir hareketle yükselerek emmâre ve levvâme turlarını aşar. Bu helezonî yükselişle nefis mertebeleri turlanıp aşıldığında kul, "ve hâze'l-beledi'l-emîn" âyetinin sırrıyla emin bir beldeye, yani gönül Kâbe'sine ulaşır. Müellif, elif harfinin on iki noktadan meydana geldiğini, bunun da yedi nefs mertebesi ile beş ilâhî mertebenin toplamına tekabül ettiğini belirterek, dervişin bu noktaları tek tek kendi varlığında idrak etmesi gerektiğini hatırlatır.
Emmârede isyan ve şeytaniyet hâkimken, levvâmede kul yavaş yavaş yumuşar, halini teftiş eder ve pişmanlık duyar. Bu makamda sâlik, nefsinin aşırılıklarını dizginlemeye muvaffak olur. Ancak nihai hedef burada takılıp kalmak değil, ineği boğazlamak, yani nefs-i levvâme ahlâkını da terk ederek ilhâmî aydınlığa geçmektir. Böylece sâlikte levvâme nefsinin kıyâmeti kopar ve kul Hakk'a doğru bir daire daha yaklaşır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem eserinde İshak Fassı, rüya âlemi, kurbân hakikati ve nefis mertebelerinin tasfiyesi bahsinde merkezî bir yere sahiptir. Şerhte açıklandığı üzere, Hz. İbrâhim'in rüyasında oğlunu boğazladığını görmesi ve bunu doğrudan his âleminde yerine getirmeye yönelmesi, rüya-yı sadıkanın zâhir ve bâtın mertebeleri arasındaki münasebeti öğretir. Terzibaba'nın TB. Kelime-i İshâkiyye sohbetinde bu kıssadaki koç kurbânı ile nefs-i levvâme arasındaki bağ şöyle ifade edilir:
Şunu belirtmek lazımdır, koç, nefs-i levvamenin sembolüdür, misalidir. Koç veya onun benzeri hayvanlar, nefs-i levvamenin sembolüdür. Bunların kesilmesi lazım geldiğini burada ayrıca seyir yolunda belirtmek istiyor. — TB. Kelime-i İshâkiyye
Müellife göre, sülûk yolunun başında bulunan sâlikin bu hayvanî sıfatları aşmadan hakikat-i ilâhiyyeye doğru ilerlemesi mümkün değildir. Hz. İbrâhim'e oğlunun yerine bir koçun fidye olarak verilmesi ve Saffât Sûresi 107. âyetinde "Ve fedeynâhu bi-zibhin azîm" (Ona bedel olarak büyük bir kurbân verdik) buyurulması, koçun ve dolayısıyla nefs-i levvâmenin Cenâb-ı Hakk katındaki değerini gösterir. Terzibaba bu tazimi Kıyâmet Sûresi'ndeki yeminle irtibatlandırır:
Cenab-ı Hakk nefs-i levvameyi tazim etti, kıyametle eş değerde tuttu. — TB. Kelime-i İshâkiyye
Kıyamet bütün âlemlerde vuku bulan muazzam bir hadise iken, insanın iç âleminde nefs-i levvâme mertebesinin kıyâmetinin kopması da ferdî planda o derece büyük bir uyanıştır. Bu mertebede koçun insan yerine kurbân edilmesi, insanın biyolojik varlığının değil, içindeki hayvanî vasıfların boğazlanması gerektiğini vazeder. Şerhte açıklandığı üzere, koç kurbân edilip insan-ı kâmile gıda olduğunda, hayvanlık mertebesinden insanlık mertebesine intikal eder ve insanda miraca erer. Eğer sâlik bu nefis koçunu başıboş bırakırsa, nefis kendi boynuzlarıyla sâliki toslar ve onu hüsrana sürükler.
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhim Fassı
İbrâhim Fassı'nda ise aynı hâdise, sâlikin kendi nefsini müşahede etmesi ve tevhîdî fena zaviyesinden ele alınır. TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye metninde belirtildiği üzere, Hz. İbrâhim'in rüyasında oğlunu keserken görmesi, hakikatte kendi nefsini boğazladığını görmesidir. Çünkü oğul, babanın vücudundan bir cüzdür ve insanın maddî âlemdeki en kuvvetli muhabbet bağıdır:
Neden koç şeklinde görüldü, tarikat düzeyinde baktığımız zaman nefs-i levvamenin boğazlanmasını ifade ediyor. O da kendinden olduğundan duygularının kesilmesini ifade ediyor, dolayısıyla duygular da bıçakla kesilemeyeceğinden İbrahim (a.s.), İshak’a (a.s.) bıçağı çaldığı zaman etini bıçak kesmedi. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Bıçağın eti kesmemesi, kesilmesi gereken şeyin maddî et ve kemik değil, sâlikin içindeki benlik duyguları ve nefs-i levvâme ahlâkı olduğunu öğretir. Misal âleminde insan suretinde görünen nefsânî bağ, his âleminde koç olarak zuhûr etmiştir. Şerhte vurgulandığı üzere, peygamberlerin ve âriflerin rehberliği olmasaydı her fert kendi nefsinin dar sahasında kalır ve Vâhid-i Kahhâr olan Allah'tan gafil bulunurdu. Dervişin rüyasında gördüğü hayvan suretleri de kendi nefsinin mertebeleridir; koçun kesilmesiyle kul, nefs-i levvâme bağından sıyrılarak Hakk'ın vücudunda fâni olma yoluna girer.
Fusûsu'l-Hikem: Eyyûb Fassı
TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları metninde nefs terbiyesi, şeytanın müslüman edilmesi ve nefis motorunun istikameti remziyle şerh edilir. Terzibaba, Peygamber Efendimiz'in "Benim de bir şeytanım vardı, o benim elimde müslüman oldu" hadîsini hatırlatarak, sâlikin de nefsini terbiye edip geriye çeken nefis motorunu ileriye çevirmesi gerektiğini anlatır:
Ne zaman ki o motorun dişlilerini ileriye gidecek şekle döndürürüz ki Müslüman olması da o demektir, o zaman biz iki motor ile aynı yöne giden daha güçlü ve daha güvenli yol almış oluruz ve de hızımız da artmış olacaktır. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
Bu dönüşümün gerçekleşmesi için nefsin emmâre ve levvâme basamaklarında terbiye edilmesi şarttır. Şerhte Asr Sûresi'ndeki hüsran âyeti izah edilirken, seyr-i sülûk görmeyenlerin mutlak hüsranda kalacağı, ancak âhirette cennet ehlinde bile bir nevi levm ve pişmanlık bulunacağı kaydedilir:
Levm demek pişmanlık duymak demektir. Emmare nefsten sonra gelen levvame mertebesinden herkes kendi bulunduğu mertebede kendini levm edecektir. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
Her mertebedeki sâlik, bir üst makama niçin yükselemediğinin muhasebesini yaparak kendi noksanını kınar.
Ana bölümde Bakara kıssasında nefs-i levvâmenin inek olarak kurbân edilmesi ve sâlikin bu hayvaniyet bağını keserek ilhâmî uyanışa ermesi bahsi, İshak ve İbrâhim fasıllarındaki rüyada kurbân edilen koç ve fidye hakikatiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf'te nefsin mertebeleri ve seyr-i sülûk safhaları, insan-ı kâmilin rehberliğinde kat'edilen mânevî perdeler ve tecellîler olarak şerh edilir.
Neyin Perdeleri ve Nedâmet Hâli
Mesnevî'nin birinci cildinde yer alan ney remzi izah edilirken, Ahmed Avni Konuk'un şerhinde neydeki yedi delik ile insandaki yedi nefis mertebesi arasında irtibat kurulur. İnsan-ı kâmil sâlikin derecesine tenezzül ederek bu perdeleri birer birer yırtar ve onu selâmete ulaştırır. Birinci ciltte yer alan bir başka bahiste, nefsin ayıplardan ötürü pişmanlık duyması meselesi ele alınır. Konuk'un şerhinde nefs-i levvâmenin tabiatındaki nedâmet şöyle açıklanır:
Zîrâ "nefs-i levvâme"de bulunan sâlikin tab'ında hatâsından dolayı nedâmet zâhir olur; nedâmet-i tab' ise merdûd değil, makbüldür. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Nefs-i emmârede kötülükten zevk alınıp asla pişmanlık duyulmazken, levvâme mertebesine intikal eden sâlikte nedâmet hissi belirir. Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, levvâmede bulunan sâlik bazen nefsânî hazlara kapılıp günaha düşse bile ardından nedâmet ateşi içinde yanar ve tevbeye yönelir.
Zıtların Tecellîsi: Havf ve Recâ Kanatları
Mesnevî'nin üçüncü cildinde Mevlânâ'nın beyitleri şerh edilirken, Cenâb-ı Hakk'ın zıt isimlerle tecellî buyurduğu ve insanın iki kanatla uçtuğu hakikati açıklanır. Konuk'un şerhinde bu tecellîlerin nefis mertebelerindeki zuhûru şu cümleyle beyan edilir:
Bu ezdâd ile vâki' olan tecellîde, “nefs-i levvâme” mertebesinde havf ve recâ; ve “mülhime”de kabz ve bast ve “mutmainne”de celâl ve cemâl; ve onun fevkindeki merâtibde heybet ve üns halleri kalblere bi'l-münâvebe vârid olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk'a göre sâlik, nefs-i levvâme dairesinde korku ve ümit hallerini nöbetleşe yaşar. Bu mertebede kul, amellerinde uhrevî mükâfatı arzularken günahlarında hem halkın kınamasından hem de ilâhî azaptan korkar. Üçüncü ciltte tevbe bahsi işlenirken Konuk'un şerhinde:
Nedâmet, ancak “nefs-i levvâme” mertebesinde olan kimselerin şânıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
hükmü verilir. Emmârede bulunan gafillerin aklına pişmanlık dahi gelmezken, levvâmede hakiki nedâmet doğar.
Mürşidin Tertibi ve Seyr-i Enfüsî
Mesnevî'nin on üçüncü cildinde ise sâlikin Hak ile beraberliği bulmak için çıktığı iki türlü sefer tahlil edilir. Konuk'un şerhinde bu iki yolculuk şöyle ayrılır:
Diğeri, mürşid-i kâmili bulduktan sonra onun göstereceği tertib dâiresinde çalışarak nefsin merâtibi olan emmâre, levvâme, mülhime ve mutmainne mertebelerini kat' etmektir. Bu da seyr-i enfüsîdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Sâlik âfâkî seferden sonra kâmil mürşidin rehberliğinde kendi içine yönelir ve levvâme mertebesini aşarak mutmainliğe doğru ilerler.
Ana bölümde nefs-i levvâmenin havf ve reca arasında yaşadığı, emmârede pişmanlık yokken levvâmede nedâmet ve öz eleştirinin başladığı tespiti, Mesnevî şerhindeki iki kanat ve nedâmet açıklamalarıyla aynı hakikate işaret eder.
Kavramlar Ağında Nefs-i Levvame
Nefs-i levvâme mertebesi, tasavvufî ıstılahta kulun içsel dönüşümünü idrak ettiği merkezî bir kavşaktır. Seyr-i sülûk yolunda bu mertebe, kötülüğü emreden Nefs-i Emmare karanlığından sıyrılıp ilham ve idrak ufku olan Nefs-i Mülhime basamağına geçişi sağlayan iki yüzlü bir berzahtır. Bu basamakta sâlikin en belirgin vasfı, işlediği kusurlardan ötürü nefsini kınaması ve samimi bir Tevbe ile Hakk'a yönelmesidir.
Genel Nefs terbiyesinde bu uyanış, kulun ferdî planda yaşadığı bir iç Kıyamet olarak değerlendirilir; zira Kıyâmet Sûresi'nde kıyâmet ile pişmanlık çeken nefis yan yana zikredilmiştir. Bu mânevî uyanışın kökleşmesi ve sâlikin seyrini sürdürebilmesi için mürşid telkiniyle icra edilen "YÂ ALLAH" zikri, yani kalbî Zikir ameliyesi esas kabul edilir. Klasik Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde ve irfanî eserlerde nefs-i levvâme, kurbân edilen koç ve inek remizleriyle bağdaştırılarak yüksek bir Hikmet ve derin bir İrfan mevzusu olarak incelenir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserleri, kavramın enfüsî ve Kur'ânî boyutlarını kapsamlı bir şekilde ortaya koyar. Bakara Sûresi şerhinde Bakara kıssasındaki ineğin boğazlanması, zâhirî ve bâtınî kurbân hakikatiyle ele alınarak nefs-i levvâme ahlâkının kesilmesi olarak izah edilir. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah ve Kasas Sûresi eserlerinde Mûseviyyet mertebesindeki nefs mücadeleleri tahlil edilir; beden mülkünde Firavun'un nefs-i emmâreyi, yardımcısı Hâmân'ın ise nefs-i levvâmeyi temsil ettiği gösterilir. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu ile Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri kitaplarında bu mertebenin cehalet, gıybet, hamlık gibi ahlâkî sıfatları ve iki yüzlü berzah yapısı ayrıntılı olarak tarif edilir.
Kıyâmet Sûresi tefsirinde kıyâmet ile nefs-i levvâme arasındaki münasebet ve Hz. Yûnus'un balık karnındaki karanlıktan kurtuluşu incelenir. Enbiyâ Sûresi âyetleri bu karanlıklardaki samimi tesbih ve niyazın hakikatini tamamlar. Bir Ressam Hikâyesi adlı eserde ise sadece hayvan resimleri çizen ressamın emmâre ve levvâme mertebelerindeki seyri ve ölümün alaca koç suretinde boğazlanması hadîsi şerh edilir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) sohbetinde Kur'ân kıssalarını zâhirî kalıplardan arındırıp iç âlemde idrak etme usûlü ve helezonî mirac yükselişi işlenir.
Klasik kaynaklar cephesinde TB. Kelime-i İshâkiyye, TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye ve TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları şerhleri; rüyada oğlunu kurbân etme hadisesinin koç suretinde zuhûrunu, nefs-i levvâmenin yüceltilmesini ve nefis motorunun ileriye döndürülmesini ele alır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1, Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 ve Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13 ciltlerinde ise Ahmed Avni Konuk'un şerhleriyle ney perdeleri, zıt isimlerin tecellîsi olan havf ve recâ dengesi ve seyr-i enfüsî basamakları vazedilir.
Değerlendirme
Nefs-i levvâme, sâlikin gaflet uykusundan uyanarak kendi noksanlarını ve hatalarını görmeye başladığı ilk vicdanî muhasebe durağıdır. Bu basamakta kul kötülüğü bütünüyle terk edemese de yaptığı düşük amellerden dolayı derin bir nedâmet duyar ve kötülükten övünme hâlini geride bırakır. Terzibaba'nın yaklaşımında bu mertebe; Bakara kıssasındaki inek, Hz. İbrâhim'in fidyedeki koçu ve Hz. Yûnus'un balık karnındaki karanlığı gibi Kur'ânî remizlerle dervişin bizzat nefsinde yaşayacağı canlı bir seyre dönüştürülür. Klasik şerhler ise bu tespiti iki kanatlı tecellî, ney perdeleri ve seyr-i enfüsî hakikatiyle destekler. Kavramın tafsilâtını kavramak isteyenler için İrfan Mektebi ve Hakk Yolu ile Bakara Sûresi şerhlerindeki nefs bahisleri yetkin bir rehberlik sunmaktadır.