Nûr-u Muhammedî
Nûr-u Muhammedî, Cenâb-ı Hakk’ın zâtından zâtına muhabbetiyle zuhûra gelen ilk nûr, kâinattaki bütün mertebelerin ve mevcûdâtın kendisinden neşet ettiği ezelî hakikattir. Tasavvuf irfânında bu nûr, yalnızca tarihsel bir şahsiyetin zuhûrundan ibaret görülmeyip, bütün peygamberlerin ve mertebelerin bâtınında cereyan eden aslî aydınlanma menbaı olarak idrak edilir. Âlemlerin varlık sahnesine çıkış gayesi olan Levlake sırrı, bu nûrun zâhir ve bâtın tecellîleriyle kemâle ermiştir. Bu makalede Nûr-u Muhammedî’nin zuhûr mertebeleri, rûh ve nûr münâsebeti, peygamberlerin bu kaynaktaki müşterekliği ve Terzibaba’nın sohbetlerindeki remzî ve ilmî açılımlar ele alınacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Nûr kelimesi lügatte karanlığı gideren aydınlık, ışık ve parıltı mânâlarına gelir; terim olarak ise hem zâhirî gözle görülen aydınlığı hem de kalbe ve akla inen mârifet ziyasını ifade eder. Nûr-u Muhammedî ise varlığın ilk taayyün ve zuhûr mertebesinde Hakk’ın tecellîsine mazhar olan ilk nûrdur. Hadîs-i şerîflerde "Allah’ın ilk halkettiği şey benim nûrumdur" rivayetiyle zikredilen bu hakikat, mevcûdâtın temel mayasıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de Fussilet Sûresi'nin 6. âyetinde geçen "Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Fakat bana ilahınızın yalnızca bir tek ilah olduğu vahyediliyor." beyanı, peygamberliğin zâhirî beşeriyeti ile bâtınî nûru arasındaki ayrımı ortaya koyar.
Nûr-u Muhammedî, mevcûdâtın karanlık adem sahasından vücûd nuruna çıkış kapısıdır. SON DÖNEM UŞŞÂKÎ ŞEYHLERİNDEN MEHMET NUSRET TURA HAYATI, ESERLERİ VE TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİ (YÜKSEK LİSANS TEZİ) çalışmasında nakledildiği üzere, En-Nûr ism-i şerîfi maddeyi ve mânâyı aydınlatan demektir; maddeyi aydınlatan zâhirî güneş iken, mânâyı aydınlatan Nûr-u Muhammedî'dir. İnsan dışta cismanî güneşin, içte ise Nûr-u Muhammedî hakikat güneşinin tecellîleri arasındadır. Bu nûr, kulaktan dolma zahirî bir iddia değil, esmâ mertebelerinin hakikatine vâkıf olup zâtî nûra ulaşmanın temelidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Beşeriyet ile Hakikat Arasında Nûr-u Muhammedî
Terzibaba'nın izahlarında Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz'i yalnız Mekke ve Medine'de yaşamış tarihî bir şahsiyet olarak görmek, meselenin sadece zâhirî beşeriyetinde kalmak demektir. Şüphesiz bu zâhirî muhabbet ve salavat getirmek sevap kazandırır; lâkin Hakikat-i Muhammediye'nin ve Nûr-u Muhammedî'nin ilmine ulaştırmaz. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) eserinde peygamberliğin iki veçhesi ve bütün mertebelere sâri olan nûr şöyle açıklanır:
Peygamberimizi de böyle suret ve şekil olarak Mekke, Medine’de yaşamış bir kimse olarak görürsek o zaman biz birinci hükme dahil oluyoruz ki ayet-i kerimede belirtilen Fussulet Suresi altıncı ayetinde اَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ “Ben de sizin gibi beşerim” hükmünü orada faaliyete geçirmiş oluruz. Batın tarafını tanıyamamış oluruz. Ama ayet-i kerime devam ediyor, يُوحۤى اِلَىَّ اَنَّمَاۤ اِلَهُكُمْ اِلَهٌ وَاحِدٌ ”Bana rabbınızın tek Allah olduğu vahy olunur” diyor. Yani böyle bakıldığında peygamberimizin iki hali ortaya çıkmakta ayet-i kerimenin tasdiki ile biri beşeriyeti itibariyle, biri de hakikati itibariyledir. Birisi Hz Muhammed, diğeri Hakikat-ı Muhammediyedir. O’nda öyle olduğu gibi ümmetinde de aynı şey olduğundan o zaman biz bu iki mertebeye hatta üç hatta dört mertebeye ki on dört Nur-u Muhammedidir, bütün alemleri sarmıştır, 14 diye 13’ün üstünde bir sayı yok makamat sayısı itibariyle 13 sayısı Elif’in 12 noktasından bir de üstünde gizli noktasından daha üstünde bir makam yoktur. Yani 14 yok ama tarif babında o bir kıyastır, bütün mertebeleri içine aldığından yani Elif’in emmareden başlayarak bütün mertebelere Nur-u Muhammedi havanın her yere girdiği gibi Nur-u Muhammedi’nin bütün mertebelere girmesi o zaman ona sayı verilememesini gösteriyor. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
Peygamber Efendimiz Ef'al mertebesinde Hz. Muhammed, Esmâ mertebesinde Hz. Muhammed, Sıfat mertebesinde Hakikat-i Ahadiyet-i Ahmediye ve Zât mertebesinde bütün mertebeleri kuşatan Nûr-u Muhammedî olarak tecellî eder. Diğer peygamberler kendi hususî mertebelerinde kalırken, Resûlullah bütün mertebeleri câmi olmuştur. Bu sebeple "Ümmetimin âlimleri Benî İsrail peygamberleri gibidir" hadîsi ve Bâyezîd-i Bistâmî’nin "Biz öyle bir deryanın sahiline ulaştık ki Benî İsrail peygamberleri oraya ayak basmadı" kelâmı, bu nûrun vârisi olan irfân ehlinin idrak yüceliğini gösterir.
Bütün Mertebeleri Kuşatan On Dört Sayısı ve Nûr-Rûh İzdivacı
Terzibaba'nın sohbetlerinde Nûr-u Muhammedî için "on dört" sayısının zikredilmesi özel bir remz taşır. Sülûk mertebelerinde urûc bakımından on üçün üzerinde müstakil bir makam bulunmaz; Elif'in on iki zâhir noktası ve bir bâtın noktası ile on üç makam tamamlanır. Ancak Nûr-u Muhammedî, havanın her zerreye nüfuz etmesi gibi bütün bu on üç makamın her birine sirayet ettiğinden, ona müstakil bir sınır çizilemez ve kuşatıcılığını belirtmek üzere on dört denir. On dört sayısının rakamları toplandığında (1+4=5) Hazerât-ı Hamse'yi, yani Ef'âl, Esmâ, Sıfât, Zât ve İnsân-ı Kâmil mertebelerini verir.
Ayrıca Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28) ve Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) sohbetlerinde Nûr-u Muhammedî, kâinatın maddî ve manevî kuruluşunun temel yapı taşı olarak izah edilir. Fizikî varlığın ve maddenin zuhûru, Akl-ı Küll ile Nefs-i Küll’ün izdivacından doğar; burada Akl-ı Küll rûhu, Nefs-i Küll ise nûru remzeder. Rûh ile nûrun bu birleşiminden ilk atomik yapı ve kesîf unsurlar zuhûr eder. Nûr-u Muhammedî aydınlatıcı idrak, akıl ve kalp nûru olarak tecellî ederken aynı zamanda kâinatın zâhirî binasını da ayakta tutan cevherdir.
"Biz Son Gelen İlkleriz": Bütün Peygamberlerin Aslî Özü
Peygamber Efendimiz’in dünyayı teşrifi, zâhirde risâlet zincirinin son halkası gibi görünse de bâtında ilk ve ezelî hakikattir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27) eserinde Rebiülevvel ayının on birini on ikiye bağlayan gecenin mânâsı açıklanırken, Resûlullah’ın "Biz son gelen ilkleriz" hadîsi şöyle tahlil edilir:
Alemde Hakikat-ı Muhammedi ebedi ve ezelidir. Hz Muhammed elbisesi ile dünya üzerinde faaliyet sahnesine çıkması bu geceye rastlamaktadır. Peygamber efendimiz (asv) kendisinin buyurduğu gibi “Biz son gelen ilkleriz” demektedir. Yani her ne kadar peygamberan hazaratının risalet ve nübüvvetin en son gelen temsilcisi ise de aslında en önde gelenidir, Hz Adem (as) olsun ondan sonra bütün peygamberanı Zişan hazretleri olsun onların hepsi Hakikat-ı Muhammediyenin seyirler halinde aldığı isimlerdir. Yani her birerlerinin hepsinin özünde Nur-u Muhammedi, Hakikat-ı Muhammedi vardır. Bunların hepsine Hz Muhammed ismi konmuş olsaydı karışıklık olurdu. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27)
Hz. Âdem aleyhisselâm Hakikat-i Muhammediye'nin Âdemiyet mertebesindeki zuhûrudur; Hz. İbrahim ve Hz. Mûsâ gibi ulu'l-azm peygamberler de bu hakikatin kendi makamlarındaki görüntüleridir. Resûlullah Efendimiz bütün rûhların kaynağı ve babası olması hasebiyle Ebü'l-Ervâh'tır. Hz. Ali kerremallâhü vecheh ise "Ebü't-Turâb" yani toprak babası olarak kesîf beden tarafının bayraktarıdır. İnsan hem rûhânî lâtif babası olan Resûlullah'a, hem de toprak bedeni cihetiyle Ebü't-Turâb'a bağlanarak bu iki veçheyi cem eder.
Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2) ve Bir Ressam Hikâyesi kitaplarında da belirtildiği üzere, Esmâ-i İlâhiyye listesinde "Rab" isminin müstakil olarak sayılmaması, Rubûbiyyet mertebesinin bütün isimleri içten ve dıştan ihata etmesindendir. İşte Esmâ-i İlâhiyye eşyanın hakikati olan Nûr-u Muhammedî ve Nûr-i İlâhî ile kaimdir. Musavvir esmâsı da on dördüncü esmâ olarak Nûr-u Muhammedî mertebesine karşılık gelir ve Zât'ın bütün sûretlerde tasvir edilip biçimlenişini remzeder.
Güneş ve Ay Temsili: Şiddetli Zât Tecellîsinin Yansıtıcısı
Terzibaba’nın Kamer Sûresi şerhinde Nûr-u Muhammedî, güneş ve ay arasındaki irtibatla remzedilir. İnsan varlığında güneş rûhu, ay kalbi, beden ise nefsi temsil eder. İlâhî hakikat güneşi o kadar şiddetli bir zuhûra sahiptir ki, beşer gözünün o ilâhî nûra perdesiz ve doğrudan bakması mümkün değildir; doğrudan bakan göz kamaşır ve ifnâ olur. İşte Zât-ı Mutlak, bu şiddetli tecellînin kemâliyle müşahede edilebilmesi için yansıtıcı olarak Kamer'i, yani Nûr-u Muhammedî'yi devreye sokmuştur:
Varlığımızda güneş Rûh-u, Ay kalbi, beden nefsimizi, ifade etmektedir. İlmi İlâhiye olan Güneş-Şems, fecr’den itibaren ilmi İlâhiye gecesinde lâtif olan varlık ilimleri ve onların zuhur mahalleri doğmaya ve aydınlanmaya başlar varlıkalrın tam ma’nâsıyle tesbit edilmesi kuşluk vaktinde olurki yeminin bir Hâli de varlıkların kemâli ile ortaya çıkıp zuhur ettikleri zamandır. Bundan sonra ikindiye kadar bu ilân ve şehâdet devam eder sonra zevale dönerek, artık yavaş, yavaş gene kendi bâtın hakikatlerine doğru yola çıkarlar. Bu tecelli ve zuhur o kadar şiddetlidir ki beşer gözü perdesiz-vasıtasız ilmi İâhiyye güneşine bakamaz, eğer ısrarla bakmaya devam ederse gözleri bozulur. İşte bu bakış ve müşahedenin daha kemalli olması için Zât-ı mutlak, mutlak tecelli ve zuhur mahalli olacak ve daha kolay idrak edilebilinmesi için kendisinin yansıtıcısı olan “Kamer-ay”ı devreye sokar ve oradan “Nûr-u Muhammed-î” olarak, daha kolay gözlenecektir, haliyle gene âlemleri aydınlatmaya devam edecektir.[15] “ İz- -T-B- ” Güneş bakabillahı hakikat-i ilahi güneşi olarak aydınlatır. Fenafillah-ı ise “Ay” Nur-u Muhammedi aydınlatır. — Kamer Sûresi
Ay ışığını güneşten aldığı gibi, Nûr-u Muhammedî de Hakikat-i İlâhiyye güneşinden aldığı ışığı beden arzına ve kalbe yansıtır. Fenâfillâh halini Nûr-u Muhammedî ayı, bekâbillâh halini ise Hakikat-i İlâhiyye güneşi aydınlatır. Kişinin bu hakikî nûra kavuşabilmesi için heva ve benlik yıldızı olan nefsâniyet ışığını söndürmesi ve dünyada iken ihtiyârî ölüm sırrına ermesi şarttır.
Gönül Mağarasında Doğuş ve Nefs Filine Karşı Tevhid Ordusu
İnsanın iç dünyasında Nûr-u Muhammedî'nin zuhûru kolay ve zahmetsiz bir hâl değildir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27) ve Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) sohbetlerinde Fil vak'ası bu sülûk mücadelesinin bir remzi olarak işlenir. Peygamber Efendimiz’in doğumundan önce Kâbe’ye saldıran Ebrehe’nin fil ordusu, insanda doğacak olan veled-i kalbin ve Nûr-u Muhammedî'nin zuhûrunu engellemeye çalışan nefs-i emmâre ve gaflet askerleridir.
Eğer Ebabil kuşları, yani gönül semâsından inen zikirler, salavatlar, istiğfarlar ve kelime-i tevhid mermileri nefs fillerinin üzerine atılmazsa, nefs-i emmâre bu arazide gecekondu kurup mülkü işgal eder. Sâlik çapa ile gayret gösterip ayrık otu gibi kök salmış nefsânî vehimleri temizledikçe Nûr-u Muhammedî güneşi doğar. Bu nûr doğduktan sonra hayal ve vehim kapıları kapanır; cin ve şeytan tasallutları yanarak hükümsüz kalır. Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi eserinde de sâlikin rüyasında benlik güneşinin batıp ardından deryadan Nûr-u Muhammedî’nin doğması, nefsin kıyâmetinin kopup hakikî diriliğe ulaşması olarak tabir edilir. Kalem Sûresi'nin ilk âyetindeki nûn ve kalem de bu nûrun ezelî kaderi ve Levh-i Mahfuz'u yazan akl-ı kül sırrına işaret eder.
Esmâ-i Nefsiyye'nin Tasfiyesi ve İlmî İdrak
Nûr-u Muhammedî davası, hissî iddialarla veya sahte keramet isnatlarıyla yürütülecek bir zemin değildir. İbretlik Bir Değmez Dosyası Daha: Satıh İnce risalesinde Terzibaba, bu kavramı kulaktan dolma sözlerle tüketip kendini "ârif-i Nûr-u Muhammedî" ilan edenleri sert bir dille uyarır:
Nur-u Muhammed-i diye bir şey duyulmuş ama, o nun da ne olduğundan haberi bile yok garibin . Nur-u Muhammdiyyeyi idrak etmiş bir kimsenin hali bunlarla sıradan kurgularla uğraşmak olmaz, orası duygusal bir mahal de değil, ilmi hakikatlerin bulunduğu yerin hakikatidir. “Küllü men aleyha fen ve yebka vechü rabbike zülcelâli vel ikram” (55/26-27) sahasının yaşandığı yerdir bundan haberin varmıdır. Bu ayeti kerimenin, söylem değil yaşam, hakikatinden haberin varmıdır.? Nur-u Muhammedi demek esma âlemlerinin hakikatini bilmek oradan sıfat mertebesine geçmek demektir. Acaba bunlardan haberin varmıdır. Bu ilmin daha ilk cümle kuruluşu. Ve ilmini almaya başlanması için kişinin. Esmâ-i Nefsiyye haline gelmiş olan, Esmâ-i ilâhiyyeyi kendi aslına döndürmektir. — İbretlik Bir Değmez Dosyası Daha: Satıh İnce
Nûr-u Muhammedî’ye ulaşmanın ilk basamağı, insanın kendinde "ben" diyerek sahiplendiği, nefsin hevasına alet ettiği esmâ-i nefsiyyeyi (kahhar, cebbar, mütekebbir gibi sıfatları) terbiye edip aslı olan Cenâb-ı Hakk'a teslim etmesidir. Burası lafazanlık değil, Rahmân Sûresi’nde geçen "Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı baki kalacaktır." âyetinin zevk edildiği fenâ sahasıdır.
İki Doğuş Hakikati ve Hayatın Nûr Yükü
Nûr-u Muhammedî'nin kuldaki tecellîsi iki veçheyle kemâle erer. Er-Rahmân tefsirinde "İki doğunun ve iki batının Rabbi" (Rahmân, 55/17) âyeti açıklanırken, bâtınî mânâda Nûr-u Muhammedî’nin hem bedenden hem de rûhtan (gönülden) doğuşu ele alınır:
“İki doğu ve iki batı” Bu oluşumların zahirde zuhur yerleri olduğu gibi batında da zuhur yerleri vardır, İki doğu veya “doğuş”tan ikincisi gerçek; tasarruf yaşantısında, “Nur-u Muhammedi”nin bir bedenden, bir de ruhtan (gönülden) doğuşudur. Yani “Nur-u Muhammedi”yi bedensel olarak algılamaya ve bedensel mertebede faaliyete geçirmeye çalışmamız; bir de ruhsal olarak (gönül mertebesinde) idrak etmeye ve faaliyete geçirmeye çalışmamızdır. — Er-Rahmân
Aynı eserde insanın ilâhiyat deryasında yüzen beden gemisinin hangi limanda demirlediğine dikkat çekilir. İnsan bu beden gemisini nefs limanlarında ve süflî heveslerde çürütmek yerine, Nûr-u Muhammedî yükünü yüklenerek ilâhî aşk pazarlarında mârifet alışverişi yapmalıdır. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28)'de dile getirildiği gibi "Muhabbetten Muhammed doğar"; kul hayatının her anını şuurla değerlendirip Resûlullah Efendimiz’in muhabbetini gönlünde filizlendirdiğinde, Nûr-u Muhammedî varlığında kemâle erer ve insan zâhir ile bâtını cem eden hakikî bir şâhit haline gelir. Bu idrak ile Hikmet kapısı açılır ve kâinattaki bütün zerrelerin Nûr-u Muhammedî ile hayat bulduğu müşâhede edilir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammediyye Fassı
Muhammediyye Fassı'nda Nûr-u Muhammedî, vücûd mertebelerinin ilki ve bütün taayyünleri kuşatan küllî hakikat olarak ele alınır. Zât-ı Mutlak'ın ahadiyet mertebesinde hiçbir zuhûr, kevn ve tecellî bulunmazken; isim ve sıfatların zuhûra çıkmayı talep etmesiyle bir vahidiyet havuzu meydana gelmiştir. Bu mertebe, Hakîkat-i Muhammediyye ve insân-ı kâmil makamıdır. Vahidiyet mertebesinde ahadiyetteki isim ve sıfatlar zâhir olur; kesret birlerin tekrarıyla vücûda gelir.
Fass'ın izahında feyz-i akdes ile feyz-i mukaddes ayrımı bu nûrun menbaını gösterir. Feyz-i akdes, ahadiyet mertebesi itibariyle Zât'ın kendinden kendine olan bâtınî feyzidir. Feyz-i mukaddes ise Zât'tan zuhûr eden Hakîkat-i Muhammediyye tecellîsidir. Bu feyz ile ilk defa taayyün eden ve zuhûra başlayan nûr Hakîkat-i Muhammediyye'dir ve diğer mertebelerde buna denk bir zuhûr bulunmaz. TB. Kelime-i Muhammediyye sohbetinde bu kuşatıcılık şöyle açıklanır:
O hakikat vücud-u Mutlak Hakk’ın öyle bir mertebe-i külliye-i ferdiyesidir ki yani külli bir tek mertebesidir ki cemi taayyünatı yani bütün tayin edilmişleri bütün zuhura çıkmışları hepsini müştemil ve muhit yani içinde bulundurur ve dışarıdan da ihata etmiştir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Metinde bu kuşatıcı mertebenin rûh-ı muhammedî olduğu belirtilir; "Allah evvela benim nurumu veyahut diğer bir ifade ile ruhumu halk etti" rivayeti bu ezelî zuhûra bağlanır. Ferîdüddin Attâr'ın Mantıku't-Tayr eserinden aktarılan remizle, gayb hazinesinden ilk defa zuhûr eden nûr bir can nûrudur; bu nûr bayrak çekerek arş, kürsî, levh ve kalemi meydana getirmiştir. Bu bayrağın bir veçhesi âlem, diğer veçhesi ise Âdem ve zürriyetidir. İnsanın bâtınında Nûr-u Muhammedî mevlûdunun gerçekleşmesi ise nefs-i emmârenin en güçlü hâli olan "fil" ordusunun ifnâ edilmesine bağlı kılınır.
Fusûsu'l-Hikem: Âdemiyye Fassı
Âdemiyye Fassı'nda Nûr-u Muhammedî, ilk aklın ve haricî vücûdun zuhûr sebebi olarak işlenir. Hakîkat-i insâniyye olan vahidiyet mertebesinden rûh mertebesine tenezzül vuku bulduğunda vücûdda üç mârifet hâsıl olur: Nefsini tanımak (mârifet-i nefs), nereden geldiğini ve başlangıcını bilmek (mârifet-i mübdî') ve var edene karşı fakr ve ihtiyacını bilmek. TB. Kelime-i Âdemiyye şerhinde bu rûhun Nûr-u Muhammedî olduğu ve diğer bütün rûhların bu hakikatin cüzleri hükmünde bulunduğu belirtilir. Bu sebeple Resûlullah Efendimiz Ebü'l-Ervâh, hakikî Âdem olan bu rûh da Akl-ı Küll'ün sûretidir; Havva ise Nefs-i Küll sûretindedir ve mevcûdât bu iki mertebenin izdivacından doğmuştur.
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde Nûr-u Muhammedî'nin mevcûdâtın zuhûrundaki sebebiyeti ilim, ayn ve kemâlât olmak üzere üç veçheyle tahlil edilir. İlim mertebesinde Hak Teâlâ cemî'-i sıfât ve kemâlâtını zâtında müşâhede ettikten sonra insân-ı kâmilin hakikatinde müşâhede etmeyi murâd eylediğinde, Hakîkat-i Muhammediyye Hak için bir âyîne mesâbesinde olmuştur. Ayn mertebesindeki sebebiyet ise haricî zuhûrun başlangıcıdır. Konuk'un şerhinde bu zuhûr şöyle nakledilir:
“Ayn”daki sebebiyetine gelince أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ نُورِي ]Allah'ın ilk yarattığı benim nûrumdur.] hadîs-i şerîfi mûcibince nûr-i Muhammedî'den ibâret olan akl-ı evvelin îcâdiyle, Hak Teâlâ vücûd-1 hâricîyi vücûd-ı ilmîye mutâbık kıldı. Badehû akl-ı evvelin mutazammın olduğu mevcûdât-ı sâire zuhûra geldi. Nitekim merâtib-i sitte bahsinde bâlâda beyân olundu. — Kelime-i Âdemiyye
Kemâlât veçhesinde ise insân-ı kâmilin kalbi Hakk'ın zâtî ve esmâî tecellîlerine mir'ât kılınmıştır; Hak Teâlâ evvelen ona, onun vasıtasıyla da âleme tecellî etmiştir. Bu hâl, bir âyîneye yansıyan nûrun karşısındaki diğer âyîneye in'ikâsına benzer. Konuk'un şerhinde zikredilen "Levlâke levlâke lemâ halaktü'l-eflâk" hadîs-i kudsîsi ve Mesnevî'den nakledilen ağaç ve meyve temsili, zâhirde sonradan gelen insanın mânâda ağacın dikiliş gayesi olduğunu gösterir. TB. Kelime-i Âdemiyye sohbetinde ise bu zuhûr ilim ile mâlûm münasebetiyle açıklanır; ustanın yaptığı ayakkabının ustanın ilminden ayrı olmaması gibi, âlemdeki bütün sûretler Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilminin Nûr-u Muhammedî vasıtasıyla zâhire çıkmasından ibarettir.
Ana bölümde zikredilen Akl-ı Küll ile Nefs-i Küll izdivacı ve Resûlullah Efendimiz'in Ebü'l-Ervâh oluşu bahsi, Âdemiyye Fassı'ndaki bu şerh izahlarıyla aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf'in üçüncü cildinde Nûr-u Muhammedî, kesâfet ve tabiat karanlığına saçılan bölünmez ilâhî hidâyet ziyası ve kâmil vârislerin kalplerinde devreden nûr ordusu olarak ele alınır.
Saçılan Nûr ve Bölünmeyen Hakikat Güneşi
Mevlânâ hazretleri üçüncü ciltte nûrun saçılışı ve vahdeti bahsinde şöyle buyurur:
Vaktâki Hak Teâlâ nûrunu onların üzerine saçtı, onun nûru aslâ müfterık olmaz! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beytin, "Allah Teâlâ mahlûkâtı zulmette halk etti; sonra onların üzerine nurundan saçtı" meâlindeki hadîs-i şerîfe işaret ettiği belirtilir. Şerhte açıklandığı üzere, buradaki "zulmet" kesâfet ve tabiat karanlığıdır; "nûr" ise hakîkat-i vâhide olan Nûr-u Muhammedî'dir. Zulmet-i tabiiyye içinde mahlûk olan beşer fertlerinden bu Nûr-u Muhammedî güneşi kimin kalbine aksetti ise, o kimse rûh-ı izâfîyi ve nûru bulup hidâyete ermiştir; kalbine aksetmeyen kimse ise küfür ve dalâlette kalmıştır. Konuk'un izahında saçılan Nûr-u Muhammedî'nin güneş kursu gibi tek ve bölünmez bir hakikat olduğu, kesret sûretlerine aksetse dahi aslâ parçalanıp dağılmayacağı vurgulanır.
Verese-i Kümmelînde Nûr-u Muhammedî'nin Teselsülü
Aynı ciltte Mevlânâ, Nûr-u Muhammedî'nin kâmil vârisler arasındaki seyrini ve mârifet ehline tecellîsini işler:
Bâyezîd onun ziyâdeliğinden yol gördü; Kutbu'l-arifîn adını Hak'tan işitti! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk'un şerhinde bu beyitler, Nûr-u Muhammedî'nin verese-i kümmelînden olan ümmet-i Muhammed havâssı arasındaki teselsül seyrinin beyânı olarak açıklanır. Cüneyd-i Bağdâdî hazretleri envâr-ı Muhammedî ordusundan imdat gördüğü için Hak yolunda kat ettiği makamlar sayılamayacak mertebeye ulaşmıştır. Bâyezîd-i Bistâmî hazretleri ise Nûr-u Muhammedî'nin ziyâdeliğinden ötürü mârifet yolunu aydınlık görmüş ve bu mârifet neticesinde vücûdda Hakk'tan gayrı bir mevcûd görmeyerek "Kutbu'l-ârifîn" hitâbını bizzat Hak'tan işitmiştir. Yine şerhte Ma'rûf-i Kerhî'nin bu nûrun bahşettiği bîhodluk ile hissiyatından tecerrüd edip nefesinin rabbânî nefese dönüştüğü, İbrâhîm b. Edhem'in ise tâc ve tahtı terk ederek nefs merkebini bu nûr cihetine sürmesiyle adalet sultanlarının sultanı olduğu zikredilir.
Ana bölümde Bâyezîd-i Bistâmî'nin derya sahiline dair kelâmıyla zikredilen idrak yüceliği, Mesnevî şerhindeki envâr-ı Muhammedî ordusundan yardım görme ve nûrun kâmil vârislerdeki teselsülü bahsiyle aynı hakikati açıklar.
Kavramlar Ağında Nûr-u Muhammedî
Nûr-u Muhammedî kavramı, makalenin ana gövdesinde işlenen üç temel mefhumla doğrudan irtibatlıdır:
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Resûlullah Efendimiz'in tarihî ve beşerî şahsiyeti zâhirî veçheyi teşkil ederken, Hakîkat-i Muhammediyye ve Nûr-u Muhammedî Zâtî ve ezelî hakikati ifade eder; Ef'al, Esmâ, Sıfât ve Zât mertebelerinin tamamını ihata eden bu nûr bütün peygamberlerin bâtınî menbaıdır.
- Levlake: Âlemlerin zuhûra geliş sebebi olan bu sır, Nûr-u Muhammedî'nin ilim ve haricî vücûd mertebelerinde zuhûra çıkış gayesini gösterir; meyvenin ağacın dikiliş gayesi olması gibi, âlem ağacı da bu nûrun kemâlâtı için zuhûr etmiştir.
- Hikmet: Varlıktaki her bir zerrenin ve sûretin Nûr-u Muhammedî ile kaim olduğunu idrak etmek, eşyanın hakikatine ve gayesine vâkıf kılan basîret kapısını açar.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Makalede Nûr-u Muhammedî hakikatinin tahlilinde kütüphanedeki şu eserlerden istifade edilmiştir:
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29): Peygamberliğin beşeriyet ve hakikat veçhelerini, Elif'in noktalarını aşarak bütün mertebelere sâri olan on dört remzini ve Nûr-u Muhammedî'nin kuşatıcılığını açıklar.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27): "Biz son gelen ilkleriz" hadîsi mucibince bütün peygamberlerin özündeki nûru ve sülûk mücadelesinde nefs filine karşı tevhid ordusunun mânâsını izah eder.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28): Akl-ı Küll ile Nefs-i Küll izdivacından maddî ve rûhî unsurların zuhûrunu ve muhabbetten Muhammed doğuşu hakikatini ele alır.
- İbretlik Bir Değmez Dosyası Daha: Satıh İnce: Nûr-u Muhammedî davasının hissî iddialardan uzak, esmâ-i nefsiyyenin tasfiyesini ve fenâ mertebesini gerektiren ilmî bir saha olduğunu vurgular.
- SON DÖNEM UŞŞÂKÎ ŞEYHLERİNDEN MEHMET NUSRET TURA HAYATI, ESERLERİ VE TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİ (YÜKSEK LİSANS TEZİ): En-Nûr ism-i şerîfinin zâhirde güneşe, bâtında ise mânâyı aydınlatan Nûr-u Muhammedî'ye bakan cihetini aktarır.
- Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2): Rubûbiyyet mertebesinin esmâyı ihatası ve on dördüncü esmâ olan Musavvir'in Nûr-u Muhammedî mertebesiyle münasebetini bildirir.
- Kamer Sûresi: Zât-ı Mutlak tecellîsinin şiddetine karşı Nûr-u Muhammedî'nin yansıtıcı bir ay (Kamer) olarak devreye girmesini ve fenâfillâh-bekâbillâh zevkini açıklar.
- Bir Ressam Hikâyesi: Esmâ-i İlâhiyye'nin eşyadaki tezahürünün Nûr-u Muhammedî ile kaim oluşunu ressam ve sanat temsiliyle örneklendirir.
- Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi: Sâlikin rüyasında benlik güneşinin batıp Nûr-u Muhammedî deryasının doğuşunu nefsin hakikî dirilişi olarak remzeder.
- Er-Rahmân: İki doğu hakikati çerçevesinde Nûr-u Muhammedî'nin hem bedenden hem gönülden doğuşunu ve beden gemisinin nûr yükünü yüklenmesini tahlil eder.
- TB. Kelime-i Muhammediyye: Feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes ayrımıyla ilk taayyün olan küllî ferdî mertebeyi, Mantıku't-Tayr remzini ve âlemlerin nûr bayrağıyla zuhûrunu inceler.
- TB. Kelime-i Âdemiyye: Vâhidiyyetten rûh mertebesine tenezzüldeki üç mârifeti, Akl-ı Küll ile Nefs-i Küll izdivacını ve ilim-mâlûm irtibatını ele alır.
- Kelime-i Âdemiyye: Ahmed Avni Konuk'un şerhinde Nûr-u Muhammedî'nin ilim, ayn ve kemâlât mertebelerindeki üç aslî sebebiyetini ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3: Kesâfet zulmetine saçılan bölünmez hakikat güneşi ve kâmil vârislerin kalplerinde devreden nûr ordusunun teselsülünü şerheder.
Değerlendirme
Nûr-u Muhammedî, tasavvuf irfânında mevcûdâtın ezelî taayyün menbaı, vücûd-ı ilmînin vücûd-ı haricîye çıkış kapısı ve Zât tecellîsini beşer idrakine vasıta kılan ilâhî mir'âttır. Terzibaba'nın izahlarında bu hakikat, yalnızca tarihsel bir risâlet dairesiyle sınırlı kalmayıp bütün mertebeleri ve peygamberlik cilvelerini içten ve dıştan ihata eden on dördüncü kemâlât mertebesi olarak temellendirilir. Klâsik Fusûs şerhinde feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes ayrımıyla, Mesnevî şerhinde ise zulmete saçılan ve asla bölünmeyen hakikat güneşiyle bu nûrun ezelî birliği ve vârislerdeki teselsülü gösterilmiştir. Sâlik için bu hakikate ermenin yolu kuru iddialardan değil, nefs fillerini tevhid ile ifnâ edip esmâ-i nefsiyyeyi aslına döndürmekten ve nûru hem beden hem de gönül sahasında fiilen doğurmaktan geçer. Nûr-u Muhammedî'nin zuhûr mertebeleri ve sülûktaki remzî manaları için Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) ile TB. Kelime-i Muhammediyye eserlerinin birlikte okunması tavsiye edilir.