Silsile

Silsile, bir isim listesi değil, Resûl-i Ekrem Efendimiz’den (s.a.v.) günümüze akan bir feyz ve irfan nehridir. Hakk yolcusunun tutunduğu bu mübarek zincir, onu hem aslına bağlar hem de yolun tehlikelerinden muhafaza eder. Terzibaba İrfan Mektebi’nde silsile, kuru bir tarih bilgisi olarak değil, her halkası yaşayan ve yaşatan bir hakikat damarı olarak görülür. Bu damardan akan, sadece bilgi değil, asıl olan muhabbet, edep ve ilâhî sırdır. Silsile, İnsân-ı Kâmil mektebinin müfredatıdır; gayesi, tohumu toprağa değil, kâmil bir gönle ekerek insanı kemâle erdirmektir. Bu zincire tutunmak, Nûr-ı Muhammedî’nin asırlar ve gönüller aşan seyrine iştirak etmektir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Silsile kelimesi Arapça’da “zincir, halkalar dizisi, soy” gibi mânâlara gelir. Tasavvuf ıstılahında ise bir tarikatın, pîrinden başlayarak geriye doğru kesintisiz bir şekilde Hz. Ali (r.a.) veya Hz. Ebû Bekir (r.a.) vasıtasıyla Peygamber Efendimiz’e (s.a.v.) ulaşan mânevî soy kütüğünü, irşad zincirini ifade eder. Bu zincirin her bir halkası, kendisinden öncekine el vermiş, kendisinden sonrakine el verecek olan bir mürşid-i kâmildir. Silsile, bir mektebin diplomasının muteber oluşu gibi, bir yolun hakikatle olan bağının ispatıdır. O, feyzin, yani mânevî bereket ve ilhamın, edep ve erkânın, asıl bilginin elden ele, gönülden gönüle aktarılmasının usûlüdür.

Tasavvufun temel gayesi, insanı hamlıktan kurtarıp kemâle erdirmektir. Bu, bir bahçıvanın ağacı budayıp ona en güzel meyveyi verdirmesi gibi bir sanattır. Bu sanatı icra edenler, mânevî hastalıkların hekimleri olan kâmil insanlardır. Onların bu vazifeyi yapabilmelerinin meşruiyeti ve kudreti, silsile yoluyla aldıkları feyzden gelir.

Manevi hastalıklarımızın doktor ve hekimleri Hazreti Peygambere kesintisiz bir silsile ile ulaşan Kâmil insânlardır. Onlar gönül sahiplerini terbiye etmek, kemâle eriştirmekle meşguldürler. Onların bu özelliği rahmetin ve ihsanın ta kendisidir. Tasavvuf tarihinde yeni ufuklar açacak derecede mârifet ve fikir sa-hibi olduğuna inandığım, Hakk'a giden yolda sâliki merkez olarak kabul edip halka hep rahmet olmaya çalışan Kâmil insân “TERZİ BABA” yo-lunda dost ile dost olmaya çalışalım.

Silsile, sadece bir yetki belgesi değil, her bir halkanın, yani kâmil insanın, sâlikte bulunan mânevî hastalıkları teşhis ve tedavi etme, onu terbiye ederek kemâle eriştirme sanatının aktarıldığı bir şifahaneler zinciridir. Bu zincirin her halkası, kendinden önceki pîrlerin rahmet ve ihsanını devralıp kendinden sonrakilere ulaştıran birer rahmet pınarıdır.

Tarih boyunca bu rahmet pınarları, tek bir kaynaktan, yani Nûr-ı Muhammedî’den beslenerek farklı coğrafyalarda farklı isimlerle zuhûr etmiştir. Bu durum, hakikatin tekliğine halel getirmez; bilakis, denize dökülen nehirler gibi, hepsi aynı Vahdet Okyanusu’na doğru akar.

İnsanların Hakk’a vuslat için takip ettikleri yollar denize akan nehirler misali çok değişik ve çeşitlidir. Bu yollardan bir tanesi olan ve 16. yüzyıldan itibaren varlığını korumuş olan Uşşâkıyye’nin tesirleri günümüze kadar ulaşmıştır. Cumhuriyet sonrasında da silsilesi devam eden Uşşâkıyye’nin zamanımıza kadar gelen farklı silsilelerine, “Ömer Hulûsî ve Divan’ı” başlıklı doktora tezini hazırlayan Mehmet Şamil Baş, bu kıymetli çalışmasında ayrıntılı bir analizle yer vermiştir. Bu silsileleri ele aldığımızda, Ömer Hulûsî Güzelhisar-ı Aydınî’nin (ö. 1285/1868), tarikat bugünlere ulaşırken merkez şahıslardan biri olduğu tespit edilir. Ömer Hulûsî’den devam eden Uşşâkî silsilelerini şöyle sıralayabiliriz: Osmanzâde Hüseyin Vassaf silsilesi, “Hacı Necdet Ardıç” silsilesi, Hacı Eşref Sırrı Akın (Akhan) silsilesi, Sıddık Nâcî Eren silsilesi, İbrahim Mahfi Güz silsilesi, Pir Ganiyy-i Muhtefi silsilesi, el-Hac Mehmet Tevfik Efendi silsilesi, Hacı Sadık Yıldırım Efendi silsilesi.

Tek bir pîrin yolundan nice kollar, nice şubeler neşet edebilmektedir. Pir Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî Hazretleri’nin kurduğu Uşşâkî yolu, zamanla Cemâleddin Uşşâkî ve Abdullah Salâhî Uşşâkî gibi ikinci ve üçüncü pîrler tarafından sistemleştirilmiş, onlardan da Ömer Hulûsî Hazretleri gibi merkez şahsiyetler vasıtasıyla günümüze dek ulaşan pek çok silsile kolu doğmuştur. Bu, silsilenin donuk bir yapı değil, yaşayan, dallanıp budaklanan canlı bir ağaç olduğunun delilidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin silsilesi de bu mübarek ağacın en taze ve gümrah dallarından biridir.

Bu dallanmanın, yani tarikatların teşekkülünün de kendi içinde farklı usûlleri vardır. Bazı yollar, pîrin bulunduğu dergâhı merkez kabul eder ve her şey oradan idare edilir. Bazı yollarda ise her bir halife, gittiği yerde kendi merkezini kurar ve silsile o koldan devam eder.

Mevleviyye ve Cerrahiyye'nin aksine, Kadiriyye gibi tarikatın bir merkezi yoktur. Ayrılan silsile uzaklaşır ve kendi kendine merkezileşir.

Bu ifade, silsilelerin kevnî, yani âlemlerin dokusundaki işleyişini anlamak için bir anahtar sunar. Mevlevîlik gibi yollarda, Konya’daki merkez bir güneş gibidir ve diğer dergâhlar onun etrafında dönen gezegenler misalidir. Kadirîlik gibi yollarda ise her bir halife, kendisi bir güneş olur ve kendi sistemini kurar. Neticede bütün ışıklar aynı kaynaktan gelse de, zuhûr ediş biçimleri farklılık gösterir. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın zenginliğinin ve tecellîlerinin sonsuzluğunun bir nişanıdır.

Ancak silsilenin sıhhati, sadece isimlerin kesintisiz sıralanmasından ibaret değildir. Asıl olan, her bir halkanın, bilgiyi sadece nakil yoluyla değil, bizzat şuhud, yani doğrudan müşahede ile yaşayıp yaşatmasıdır. Sadece atadan, dededen, şeyhten duyduğuyla yetinen, bunu kendi varlığında bir hakikat hâline getirmemiş olan bir kimsenin aktaracağı şey, ruhu çekilmiş bir ceset gibidir.

İki grup. Bir tanesi böylece gelen bir tarikat anlayışı, yani nakil ile gelen bir tarikat anlayışı. Nasıl şeriat annenin babanın dininde yaşıyorsun, yine annenin babanın tarikatında yaşıyorsun. Gelen şekliyle bir tarikat anlayışı vardır. Bakın buraları çok mühim meseleler. Anadan babadan, yani silsile olarak gelen tabiileşmiş olarak gelen bir tarikatın şeyhleri, önderleri... Kendileri de bu işi böyle aldıklarından, bunun gerçeği bu olarak zannediyorlar ve öyle naklediyorlar. Ama kendilerine de bu nakil olarak, şuhud olarak değil, geldiklerinden onlar da nakil hayatını yaşıyorlar. Bizatihi müşahedeli hayatları değil.

Hakiki silsile, bir “nakil” zinciri olduğu kadar, bir “şuhud” zinciridir. Her halka, hakikati kendinden öncekilerden sadece duymakla kalmaz, aynı zamanda bizzat görür, yaşar ve o hâlin kendisi olur. Eğer bu hâl ve şuhud kaybolur da iş sadece şekle, merasime, ezbere dayalı bir aktarıma dönerse, o yolun feyzi kesilir, canlılığı gider. Sâlikin arayacağı, sadece kâğıt üzerinde Hz. Peygamber’e ulaşan bir silsile değil, aynı zamanda her halkası yaşayan, yaşatan, hakikatin ateşini içinde taşıyan ve o ateşle yakan bir mürşidin bulunduğu canlı bir silsiledir.

Silsilenin bu ehemmiyetinden dolayı, tasavvuf büyükleri bu konuya hususi eserler ayırmış, Silsilenâme veya Tomar-ı Turuk gibi isimlerle bu mânevî şecereleri kayıt altına almışlardır. Günümüzde dahi bu geleneğin devam ettiğini, Terzi Baba Hazretleri’nin sohbetlerinden ve eserlerinden takip etmekteyiz. Bir sâlikinin, silsile hakkında bir kitap hazırlaması ve bunun neşri için gösterilen gayret, bu konunun irfan yolunda ne denli merkezî bir yerde durduğunu gösterir.

Silsile kitabının kapağını Ankara'da basıyorlardı, yayın evi bu hafta içinde geleceğini söyledi. Ben de yayınevini sıkıştırıyorum ki Cuma günü beraberimizde getirebilelim. İnşallah lütfolur.

Bu yazışma, silsileye verilen değerin yaşayan bir delilidir. O, sadece geçmişin bir kaydı değil, bugünün ve geleceğin yolunu aydınlatan bir kandildir. Her sâlik, kendi silsilesini bilmek, o zincirin halkaları olan büyüklerin hayatlarını, menkıbelerini, irfanını öğrenmekle mükelleftir. Çünkü o zincire tutunmak, tek başına yürüdüğü bu çetin yolda yalnız olmadığını, arkasında koca bir evliyalar ordusunun himmet ve duasıyla yürüdüğünü bilmektir. Bu bilgi, sâlike güç, sebat ve en önemlisi edep verir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Silsile: Aslı ve Mertebesi

Bir yola revân olurken evvelâ o yolun nereye çıktığını, yol başçısının kim olduğunu, yol azığının ne olduğunu bilmek gerekir. Bizim yolumuz, muhabbet yolu, irfan mektebidir. Bu mektebin temel direklerinden, belki de can damarlarından biri de “silsile” dediğimiz o mübarek zincirdir. Silsile, sadece bir isim listesi, geçmiş büyükleri anma merasimi değildir. O, yaşayan, nefes alan, Hz. Peygamber (s.a.v) Efendimiz'in nurunu ve “asıl bilgiyi” bugüne, şu an’a taşıyan nurdan bir ırmaktır. Gönülden gönüle, sadırdan sadıra akan bir rahmet pınarıdır. Silsileyi anlamak, varlığın sırrına açılan kapılardan birini aralamak demektir.

Nurdan Bir Damar: Silsile'nin Aslı ve Hakikati

Silsile, en sade manasıyla, bir mürşid-i kâmilin el aldığı, feyz ve irşad icazeti aldığı kendinden önceki mürşidler zincirinin, kesintisiz bir hat ile Hz. Peygamber’e ulaşmasıdır. Lâkin bu, zâhirde bir el tutuşmaktan çok öte, bâtında bir nur alışverişidir. Bu, öyle bir damardır ki, kaynağı doğrudan Risâlet pınarıdır. Terzi Baba Hazretleri'nin kendi varlığının sırrını ve getirdiği ilmin menşeini anlatırken buyurdukları gibi, bu damar asıl bilginin taşıyıcısıdır:

«Terzi Baba çok asıl olan bilgiyi getiren bir damar dır. Ve bütün damarları da beslemektedir. Hz. Rasûlüllahtan ma’nevi olarak alınmış, nebinin ağzından alınmış nuru silsile ile intikal ettiren manevi bir damardır.»

"Asıl olan bilgi", kitaplarda yazan, dillerde söylenen malumatın ötesinde, doğrudan doğruya varlığın hakikatine dair olan ilimdir; ilm-i ledündür. Bu bilgi, Hakk'ın varlıktaki tecellîsini, Tevhid sırrını, insanın kendi hakikatini bilme ilmidir. Bu bilgi, "okunarak" öğrenilmez, bir mürşid-i kâmilin gönlünden talibin gönlüne "akarak" intikal eder. Silsile, bu akışın, bu intikalin kesintisizliğini temin eden ilâhî bir usûldür.

Bu nur, "nebinin ağzından alınmış" bir nurdur. Yani, kaynağı Vahiy ve Hakikat-i Muhammedî'dir. O nur, Ashâb-ı Kirâm'ın kalbine, onlardan Tâbiîn'e, onlardan da evliyâullahın altın halkalarıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Bu sebeple Terzi Baba Hazretleri'nin hicretinin gayelerinden biri de bu "altın silsileyi" tesis etmektir:

«Onun hicreti, Kendi silsile-i zehebini (altın silsile) oluşturup, kıyamet gününe kadar gönülden gönüle akmak içindir.»

"Silsile-i zeheb", yani altın silsile, paslanmaz, değerini yitirmez ve saflığın timsali olan altın gibi, zamanın ve mekânın getirdiği tozlardan, tahrifattan etkilenmeden, o saf ve berrak nuru kıyamete dek taşıyacak olan mânevî bir yoldur. Bu yolun harcı altından değil, aşktan ve muhabbetten karılmıştır. Her bir halka, kendinden öncekine tam bir teslimiyet ve aşkla bağlanarak bu nuru almış ve kendinden sonrakine aynı aşkla devretmiştir. Silsile, bir aşk ve sadakat zinciridir.

Peygamberlerden İnsân-ı Kâmil'e: Silsile ve Kevnî Seyir

Silsile usûlü, sadece tasavvufî bir gelenek değil, Cenâb-ı Hakk'ın âlemleri terbiye edişindeki, kendini bildirişindeki temel bir yöntemidir. Hakikat, insanoğluna bir anda, tek bir seferde yüklenmemiştir. Hz. Âdem (a.s) ile başlayan insanlık serüveni, aynı zamanda bir idrak yolculuğudur. Her peygamber, bu silsilenin bir halkası olarak, insanlığın idrak seviyesine göre hakikatin bir başka yönünü, bir başka mertebesini açmıştır. Terzi Baba Hazretleri bu durumu şöyle izah eder:

«Peygamberlerin bu şekilde silsile ile gelmesinin sebebi de budur. Âdem a.s’dan başlayan süreç ile her peygamber ile yavaş yavaş yükselerek Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın kendini bildirme özelliği ortaya çıkarılıyor. Ve son olarak hazreti Resûlullah (s.a.v) ile mi’rac gerçekleşiyor.»

Silsile, Hz. Âdem’den başlayan ve İnsân-ı Kâmil olan Hz. Muhammed (s.a.v) ile zirveye ulaşan büyük bir "seyri sefer"in, yani mânevî yolculuğun adıdır. Her peygamber, insanlığı bir basamak yukarı taşımış, gönül gözlerini bir kat daha aralamıştır. Nuh (a.s) tenzihi, İbrahim (a.s) tevhidi, Musa (a.s) kelâmı, İsa (a.s) ruhu ve fenâfillah mertebesini öğretmiş, en sonunda bütün bu hakikatler, Hakikat-i Muhammedî'de cem olmuştur.

Bu sebeple, kâmil bir mürşid, kendi silsilesi vasıtasıyla sadece kendi pîrinin değil, bütün peygamberlerin getirdiği ilimlerin de vârisidir. O, tek bir pencereden değil, bütün pencerelerden bakmayı bilir.

«Eski peygamberlerin silsile ile getirdiği ilimleri daha evvelce idrak etmiş oluyor, işte Hakikat-i Muhammedî nin ilk emri “oku” yani öğrendiklerini tebliğ et.»

Silsileye bağlı bir irfan mektebinde sâlik, sadece belli bir dönemin veya belli bir zâtın ilmiyle sınırlı kalmaz. O, Hz. Âdem'in hilkat sırrından, Hz. İbrahim'in teslimiyetinden, Hz. İsa'nın ruhaniyetinden ve nihayetinde Efendimiz'in (s.a.v) cem makamından hisse alır. Çünkü silsile, bütün bu nebevî mirasın canlı ve yaşayan bir hazinesidir. Terzi Baba Hazretleri'nin soy isminin "Ardıç" olmasındaki hikmet de bu devamlılığa, bu köklülüğe bir işarettir. Ardıç ağacı nasıl uzun ömürlü, sağlam ve kışın yaprak dökmeyen bir ağaç ise, silsile de mânevî hayatı asırlar boyu taze tutan, kökü mazinin derinliklerinde, dalları ise geleceğe uzanan ölümsüz bir hayat ağacıdır, bir "şecere-i tayyibe"dir.

«Ardıç-soy isim-soy ağacı- Kesintisiz bir silsile ile şeceresinin Hz. Rasûlüllaha bağlılığını anlatmaktadır. Ardıç- Bir ağaç türüdür. Arapça karşılığı ise şecerdir.»

Silsile'nin Rumuz Dili: Harfler, Sayılar ve Mertebeler

Hakikat, kendini bazen açıkça beyan eder, bazen de sırlar perdesinin ardından, rumuzlarla, işaretlerle konuşur. Gönül ehli olanlar için kâinattaki hiçbir şey tesadüf değildir. Her hadise, her isim, her sayı, daha derin bir mananın perdesidir. Silsile-i Şerif de bu sırlı dilin en güzel okunduğu yerlerden biridir. Terzi Baba Hazretleri'nin kendi silsilesindeki yerinin, isminin ve bazı Kur'ânî hakikatlerin sayısal değerler (ebced) üzerinden nasıl birbiriyle örtüştüğünü görmesi, bu rumuz diline en açık misallerden biridir.

Bir müridinin, Hazret'in silsiledeki sırasını fark etmesiyle başlayan bu tefekkür yolculuğu, silsilenin nasıl ilâhî bir tanzim ile kurulduğunu gözler önüne serer:

«birgün hazretimizden aldığım “Silsile-i Âliyye” deki veliler zincirinin 53 . sırasında “Terzi Baba” mı gördüm. Bir anda bunun “Necm” sûresiyle aynı sayıyı taşıdığını görünce de bunun yani “53” sayısının bir “şifre” olduğunu; Kûr’ân’da “Terzi Baba” mın müjdelendiğini, hatta “kasem” edildiğini, Cenâb-ı Hakk’ın bazı ilâhi hakikat ve tecellilerini bu “53 şifresiyle” beyan ettiğini yaptığımız çalışma ve araştırmalar ile de tespit ettik.»

53 sayısı... Kur'ân-ı Kerîm'in 53. suresi, "Necm" suresidir. Necm, yıldız demektir ve bu sure, Efendimiz'in (s.a.v) Mi'rac hadisesini, yani insanlık adına varılabilecek en yüce mânevî mertebeyi anlatır. Silsilenin bir halkası olan mürşidin, silsiledeki sıra numarasının, Mi'rac'ı anlatan sure numarasıyla aynı olması, o zâtın vazifesinin insanları bu Mi'rac sırrına, bu kemâlâta erdirmek olduğuna dair mânevî bir işarettir. Bu, "tesadüfi değil, ezeli bir seçilmişlik" halidir.

Bu sırlı dil, sadece silsile numarasıyla kalmaz. Hazret'in "Necdet" isminin ebced ve alfabe hesaplarındaki değerleri de bu ilâhî haritayı doğrular:

«Ebced hesabına göre, 457 Kûr’ân alfabesine göre, 41 Türkçe alfabeye göre, 61 Silsile ve Necm 53 idi. “Necdet” i anlatan bu sayıların toplamı 612 çıkar. Bu da ( 61 + 2 ) = 63 olur, ki Peygamberimizin yaşam süresi ortaya çıkmış olur.»

Mürşidin isminin farklı hesap sistemlerindeki sayısal değerlerinin toplamı, silsilenin başı ve sonu olan, bütün hakikatlerin kendisinde toplandığı Hz. Peygamber'in bu dünyadaki hayat süresini, yani 63'ü veriyor. Bu, o mürşidin yolunun, Muhammedî bir yol olduğunu, gayesinin Muhammedî ahlâk ve irfanı yaşatmak olduğunu gösteren mânevî bir mühürdür.

Dahası, bu sayılar arasındaki ilişki, varlığın zâhir-bâtın (dış-iç) yapısını da açıklar:

«(53) → 457 nin özü ve çekirdeği olmakla beraber, (457) ise, → 53 ün zuhur mahalli ve perdesidir.»

Bu, tasavvufun en temel derslerinden biridir. Her zâhirin bir bâtını, her görünenin bir görünmeyen özü vardır. 53 sayısı, yani Mi'rac hakikati, silsiledeki mürşidin bâtını, özü, çekirdeğidir. 457 sayısı ise, o hakikatin bu âlemde zuhur ettiği beden, isim ve suretidir; onun perdesidir. Sâlik, mürşidin suretine (perdesine) takılıp kalmaz, silsile terbiyesiyle o perdenin ardındaki öze, yani Mi'rac sırrına, Muhammedî hakikate ulaşmaya çalışır.

Mertebeler Bilgisi ve Tevhid İdraki: Silsile'nin Gayesi

Bütün bu yolun, bu nurdan ırmağın, bu sırlı işaretlerin nihai gayesi nedir? Silsile, sâliki nereye ulaştırmayı hedefler? Cevap tek bir kelimede gizlidir: Tevhid. Yani, Hakk'ın birliğini idrak etmek. Bu, "Allah birdir" demekten ibaret kuru bir söz değildir. Bu, bütün varlıkta Hakk'tan başka bir mevcut olmadığını, her şeyin O'nun isim ve sıfatlarının farklı mertebelerdeki tecellîleri olduğunu "görerek", "yaşayarak" bilmektir. Terzi Baba Hazretleri'nin sohbetlerinde sık sık vurguladığı hakikat şudur:

«Hiçbir şey Hakk’ın dışında değil, yalnız mertebe farkları var, bu çok mühim bir hadise.»

Silsile, bu "mertebe farklarını" öğreten okuldur. Varlığın en alt mertebesi olan "ama" (körlük, mutlak gayb) halinden, Ahadiyet, Vâhidiyyet, ruhlar âlemi, misal âlemi ve şehadet âlemine kadar bütün bu "tenezzül" (iniş) seyrini ve ardından insanın bu mertebeleri tırmanarak tekrar aslına, yani Hakk'a "urûc" edişini (yükselişini) talim ettirir.

Bu yolculuk, bir tohumun içindeki hayat cevherinin, dışarıdan gelen bir uyarıyla, mesela güneşin ışığı ve sıcaklığıyla uyanmasına benzer. Sâlikin içinde de Hakk'ın "ruhumdan üfledim" dediği o ilâhî nefha, o ruh cevheri mevcuttur. Fakat bu cevherin uyanması, filizlenmesi için dışarıdan bir uyarıcıya, bir "güneşe" ihtiyaç vardır. Silsilenin yaşayan halkası olan mürşid-i kâmil, o güneştir.

«Bunun dışarıya çıkabilmesi için evvela içeride olması lazım. İçeride yoksa dışarıya nereden ne çıkacak? Fakat bunun dışarıya çıkması için de dışarıdan birisinin onu uyandırması gerekiyor, hatırlatması gerekiyor.»

Silsileye intisap etmek, bu ilâhî uyandırma ve hatırlatma ameliyesine dâhil olmaktır. O zincire tutunan sâlik, sadece kendi cüz'î gayretiyle değil, Hz. Âdem'den bugüne kadar gelmiş geçmiş bütün peygamberlerin ve velîlerin himmeti, duası ve nuruyla desteklenir. O, artık tek başına yürüyen bir yolcu değil, ucu Hz. Peygamber'e bağlı olan nurdan bir kervanın yolcusudur.

Silsile; geçmişin bir hatırası değil, an'ın ve geleceğin diriltici nefesidir. O, Tevhid ilmini öğreten bir irfan mektebi, harfler ve sayılarla sırlar fısıldayan bir hikmet kitabı ve en önemlisi, sâliki elinden tutup, mertebe mertebe yükselterek, onu kendi hakikati olan İnsân-ı Kâmil mertebesine ulaştıran mübarek bir "altın zincir"dir.

Terzibaba Geleneğinde Silsile'in Yaşanması

silsile dediğimiz o mübarek zincir, duvarda asılı kuru bir şecere, geçmiş zaman isimlerinden ibaret bir liste değildir. O, canlıdır. O, hâl-i hazırda akan bir irfan nehridir. Sâlikin hayatına, kanına, canına, zikrine, fikrine karışan, onu her an yeniden doğuran bir rahmet pınarıdır. Silsileye dâhil olmak, bu nehre bir damla olarak karışmaktır. O nehir ki, menbaı Resûlullah Efendimiz’in (s.a.v.) kalb-i şerifidir ve kıyamete dek akacaktır. Bu sohbette, silsilenin kitaplarda yazan tarihinden ziyade, bir can’ın içinde nasıl yaşandığına, sülûk yolunda nasıl bir pusula, nasıl bir kalkan, nasıl bir gıda olduğuna nazar edeceğiz.

İntisap ve Kalbin Uyanışı: Sesin ve Sözün Manaya Dönüşmesi

Yola ilk adımını atan bir can, silsileye intisap ettiğinde, aslında neye “evet” dediğini tam olarak bilmez. Tıpkı bir tohumun, içinde sakladığı koca çınardan habersiz olması gibi. O sadece bir el tutar, bir zikir alır. Lakin o el, sıradan bir el değildir; o zikir, sıradan bir kelime tekrarı değildir. O el, Hz. Peygamber’e uzanan bir nur silsilesinin son halkasıdır. O zikir, o silsilenin feyziyle ve himmetiyle canlanmış, içi mana dolu bir anahtardır.

Bu anahtar, sâlikin içindeki kilitleri bir bir açmaya başlar. İlk açılan kapılardan biri, duyuş kapısıdır. Bugüne dek sadece ses olarak duyduğu Kur’an, artık ona sırlarını fısıldamaya başlar. Harfler, kelimeler, heceler canlanır; her biri birer varlık mertebesinin, birer ilahi ismin işareti olur. Bu tecrübeyi yaşayan bir sâlik, bu dönüşümü şöyle ifade ediyor:

Bu dili kullanırken sesim çok değişik çıkıyor.. Bu dünyaya ait değil gibi… Sanki bunlar birer şifre veya kordinat gibi. Bu yüzden mahreçleri doğru çıkartmak, doğru tuşlara basmak ve manayı harekete geçirmek gibi bir silsileye yol açıyor… Zuhuratla ilgili içime EMİN’lik geliyor… vesveseye kapılmıyorum.. daha sonra Kur’anı dinleyişim ve okuyuşum değişiyor… ses grupları, heceler, hatta hurufu mukatta olarak dinlemeye ve görmeye başlıyorum.

Silsilenin bereketiyle sâlikin kulağı, artık sadece zahirin sesini değil, harflerin ve seslerin ardındaki bâtınî ahengi, o kevnî müziği duymaya başlar. Ses, bir “şifre”, bir “koordinat” olur. Her bir harf, her bir ses, varlık âleminde bir hakikate, bir tecelliye karşılık gelir. Silsileden gelen feyiz ile sâlik, bu şifreleri çözer, doğru tuşlara basarak kendi varlığındaki ve âfâktaki manayı harekete geçirir. Kur’an-ı Kerim, rafta duran bir Mushaf olmaktan çıkar, konuşan, yol gösteren, yaşayan bir rehbere dönüşür.

Suyu değiştirmeye gelmişler…damacananın dibinde kalan suya bakıp ‘’Bu bulanık suyu içmeyin artık’’ diyor. Ve kalan suyu da filtreden geçirip pırıl pırıl bir su haline getiriyor..Bundan sonra bu sudan iç diyor..Bir bardak yeni sudan kana kana içiyorum.

Damacananın dibinde kalmış bulanık su, sâlikin silsileye girmeden önceki, kulaktan dolma, taklide dayalı, nefsin ve vehmin bulandırdığı bilgisidir. Silsilenin pîrleri, o yaşayan mürşid, gelir ve o suyu kendi himmet filtresinden geçirir. Artık sâlike sunulan su, saf, arı, duru bir irfan suyudur. Tahkik ehlinin, yani hakikati bizzat tadarak bilenlerin içtiği sudur. Bu suyu içen can, artık eski bulanık bilgiyle yetinmez; onun susuzluğu, ancak bu pırıl pırıl irfan pınarından kanar. İntisap, sâlikin mânevî besin kaynağını değiştiren böyle kutlu bir hadisedir.

Mürşid-i Kâmil: Silsilenin Yaşayan Halkası ve Edeb Kapısı

Silsile, soyut bir kavram değil, Mürşid-i kâmil’in şahsında müşahhaslaşan, ete kemiğe bürünen bir hakikattir. O, silsile-i zehebin (altın zincirin) bu zamandaki halkası, o nuru taşıyan ve dağıtan gönüldür. Bu sebeple tasavvuf büyükleri, Mürşid-i kâmil’e Kur'an-ı Nâtık, yani “Konuşan Kur’an” demişlerdir. Mushaf, sâmit yani sessiz Kur’an’dır; Mürşid ise onun manasını çağa ve sâlikin idrakine göre konuşan, yaşayan Kur’an’dır. Bu hakikati anlayanlar, Mürşid’in huzuruna nasıl bir edeple girilmesi gerektiğini de bilirler.

Mesâhif-i şerîfe kırk yıl rafta dursa sâkittir. Onun mevzûunu bildirenler mürşidlerdir. Demek ki mürşidler hâmil-i esrâr-ı Kur‟ân‟dır. O sebeple onlara Kur‟ân‟ı nâtık demişler. Mushaf-ı şerîf hakkında, esteîzü bi‟llah (lemme…Arapça) buyurulmasına bakılırsa, Kur‟ân-ı nâtıka dahi abdestsiz, Besmelesiz messetmek câiz olmaz.

Cenâb-ı Hakk, kelâmı için “Ona ancak temizlenenler dokunabilir” (Vâkıa, 56/79) buyuruyor. Eğer sessiz Kur’an’a abdestsiz dokunulmuyorsa, onun manasını taşıyan ve konuşan Kur’an olan Mürşid-i kâmil’in mânevî huzuruna nasıl abdestsiz, yani gafletle, benlikle, nefsani niyetlerle yaklaşılabilir? Ona yaklaşmak, besmelesiz, yani “O’nun adıyla” değil de “kendi nefsimin adıyla” bir talepte bulunmak, büyük bir cüretkârlıktır.

Mürşide gösterilen bu hürmet, şahsına yapılan bir yüceltme değil, onun taşıdığı ve temsil ettiği silsileye, o silsilenin başı olan Efendimiz’e (s.a.v.) ve nihayetinde o nurun sahibi olan Cenâb-ı Hakk’a gösterilen bir edeptir. Sâlik, mürşidinin yüzünde, aslında Hakk’ın vechini görmeye namzettir. Nitekim bir canın gördüğü zuhurat bu sırra işaret eder:

Ma’nâ da sizin yüzünüzü gördüm. Ama bedeniniz yoktu, yalnızca yüzünüz vardı, bir aynadan yansır gibi. Baktığım aynada sizin yüzünüzün yansıması gibiydi. Sultanahmet camiindeydim, bir direğe yaslanmış, kıbleye doğru tesbih çekerken, dalmıştım. … Bu seferki zuhuratta ise kıble tarafına yönelmişken sizin yüzünüzü gördüm, baktığım yerde Hakk'ın vechini görür gibi.

Silsilede ilerleyen sâlikin hâli budur. Mürşid, onun için bir ayna olur. O aynaya baktığında önce mürşidini, sonra silsileyi, sonra Efendimiz’i (s.a.v.) ve nihayetinde o aynada tecelli eden Hakk’ı müşahede eder. Kıble, nasıl namazda zahiri yönümüz ise, Mürşid-i kâmil de mânevî yolculukta kalbin kıblesi olur.

Silsilenin Koruması: Sahte Rehberler ve Nefsin Tuzaklarından Emin Olmak

Tasavvuf yolu, sırat kıldan ince bir yoldur. Bu yolda tehlikeler, tuzaklar, aldatıcı ışıklar çoktur. Özellikle mana âlemine dair zuhuratlar, rüyalar görmeye başlayan sâlik için en büyük tehlike, bu gelenleri kendi nefsine yontması ve sağlam bir teraziye, yani bir Mürşid-i kâmil’in irfanına vurmadan onlara kıymet biçmesidir. Silsile, bu noktada sâlikin en büyük güvencesi, en sağlam kalesidir.

Sağlam bir silsileye bağlı olmayan, kendi başına “ben şeyhim” diye ortaya çıkan veya silsilesi kopuk olan kişilerin yolu, sonu hüsranla bitecek bir seraptır. Onlar, nefislerinden ve hayallerinden devşirdikleri üç-beş parlak sözle etraflarına insanları toplayabilirler, ancak onların sofrası, sâlikleri besleyecek mânevî gıdadan yoksundur. Bu durum, Kıyâmet Sûresi tefekküründe şöyle dile getirilir:

Ama bu saha tehlikeli bir sahadır, hayal nefis ve üç harfliler kol gezer ve tuzak zuhuratlar ile bu kişi şeyh diye adlandırılsa bile sağlam bir silsileye tabi değilse ve etrafındakileri haraca bağlamış, geçimini de bu yoldan elde ediyorsa işte o zaman “evlâ kere evlâ” olacak olan, hakk ediş ateşin daha şiddetlisi olacağı açıktır… Etrafındakileride kendi arkasında sürükleyecektir. Kişi böyle bir yola ve kişiye bağlancağına kendi saf ve temiz duyguları ile bireysel olarak hareket etse en azından böyle bir duruma düşmekten korunmuş olur.

Yola çıkarken ilk yapılacak iş, kapının sağlam olup olmadığını tahkik etmektir. Bir mürşidin silsilesinin belli olması, onun Hz. Peygamber’e (s.a.v.) uzanan kesintisiz bir mânevî yetkiyle konuştuğunun ispatıdır. Bu yetki, sâlik için bir sigortadır. Çünkü silsile sahibi bir mürşit, kendi nefsinden konuşmaz; silsilenin usûl ve erkânı neyi gerektiriyorsa onu söyler. O, sâlikin gördüğü rüyayı, yaşadığı hali, silsileden süzülüp gelen binlerce yıllık irfan terazisinde tartar ve ona göre bir yorum getirir.

Nitekim Efendimiz’in (s.a.v.) rüya hakkındaki tavsiyeleri de bu yolu işaret eder:

“…sizden herhangi bir kimse bir rüya görecek olursa onu ya kendisinin iyiliğini isteyen, samimi birisine ya da (rüya tabirinden anlayan) âlim birisine anlatsın! Başkasına anlatmasın!”

Bu hadis-i şerifteki “samimi birisi” ve “âlim birisi”, silsilenin irfanıyla donanmış, sâlikin hayrını kendi nefsinden önde tutan Mürşid-i kâmil’den başkası değildir. Çünkü rüya, yorumlanmadığı sürece bir kuşun ayağındadır; yani istikrarsızdır, hamdır. Onu pişirecek, manasını ortaya çıkaracak olan, ehil bir tabircidir. Silsilesiz kişinin yorumu, nefsinin ve hayalinin yorumudur; sâlikin ayağını kaydırabilir. Silsile ehlinin yorumu ise, rahmet ve hikmettir; sâlikin yolunu aydınlatır.

Seyr-i Sülûk: Silsile Bereketinin Zamanla Zuhûru

Yola ilk giren can, çoğu zaman bir acemilik, bir şaşkınlık içindedir. Mürşidi kimdir, silsile nedir, bu zikirler nereye varır, tam idrak edemez. Bu, yolun fıtratı gereğidir. Hakikat, bir anda hap gibi yutulmaz; o, yaşanan tecrübelerle, çekilen çilelerle, sabırla ve hizmetle, zaman içinde sâlikin varlığında demlenir.

Bir sâlikin şu samimi itirafı, bu durumu ne güzel özetler:

…1 ayın sonunda gittiğimde intisabım gerçekleşti ancak odadan çıktığımda bir şeye intisap ettik ama neye intisap ettik bilmiyorum, dediğimi hatırlıyorum, zamanla sizi, silsileyi, yolu anladım.

“Bir şeye intisap ettik ama neye intisap ettik bilmiyorum…” Bu, başlangıçtaki hâldir. Sâlik, bir güven ve teslimiyetle elini uzatmıştır. Neye ve kime bağlandığının hakikatini ise, ancak yolda yürümeye başladıktan sonra, mürşidinin himmeti ve bağlı olduğu silsilenin bereketiyle yavaş yavaş idrak eder. Bu idrak, bazen bir rüya ile, bazen bir zuhurat ile, bazen de bir sohbetin ortasında kalbe düşen bir nüktedir.

Sâlikin yoldaki hizmeti ve ilerleyişi, kendi gayretine değil, bu berekete bağlıdır. Kendi başına çabalayan, yorulur ve yolda kalır. Ama kendini silsilenin akışına teslim eden, o nehrin üzerinde yol alan bir sal gibi, menzile doğru ilerler. Bu hakikat, bir zuhurat yorumunda şöyle vurgulanır:

Dolayısıyla burada aslolan mürşid-i kâmildir. Rüyanın sahibi eğer bu yolda hizmet edecekse, hem kendini hem de insanları Hak yola sevkedecekse hiç şüphesiz bu, mürşidinin himmeti ve bağlı olduğu silsilenin bereketi ile olacaktır. Bahsi geçen bu husus çok mühimdir bu sahaya vakıf olmayan kimselerin yapmaya çalıştıkları eğitim ve şeyhçilik oyunun sonucu mutlaka hüsran ile bitecektir.

Bu, sâlikin varlığındaki ikiliği, “ben yapıyorum” iddiasını kıran en temel derstir. Yapan ve yaptıran, yürüten ve eriştiren, silsile yoluyla tecelli eden Hakk’ın kendisidir. Sâlikin görevi, hizmet etmek, edebi muhafaza etmek ve o berekete kabını açık tutmaktır.

Yolculuk, nefs mertebelerinden geçerek, ikilik olan melekiyyet mertebesini dahi geride bırakıp, Zât-ı ahadiyye mertebesinde fena bulma, yani yok olma yolculuğudur. Bu, kurbiyetin en üst derecesidir. Bir canın, bu yüce mertebeleri idrak ederek söylediği şu sözler, silsile yolculuğunun nihai hedefini gösterir:

Mâdemki melekiyyet ve rûhiyyet mertebesi, ikilik mertebesidir, vahdet-i hakîkiyyeyi bulmak için bu melek mertebesinden dahi ölür ve kurbân olurum; ondan sonra vehimlerden münezzeh olan Zât-ı ahadiyye mertebesinde kâmilen fânî ve mahv olurum; ve ben ondan fânî ve mahv olunca benim i’tibârî olan varlığım ve benliğim kalkıp kâmilen O olurum.

Silsilenin bir sâlikin hayatındaki yaşanmışlığı budur: Onu sesin ve harfin kabuğundan mananın özüne taşıyan bir binek… Onu sahte rehberlerin ve nefsin tuzaklarından koruyan bir kale… Ona Konuşan Kur’an olan mürşidinin eliyle Hakk’ın vechini gösteren bir ayna… Ve nihayetinde onu kendi vehmî varlığından geçirip, Zât-ı Mutlak’ın varlığında yok olmaya götüren kutlu bir nehir…

Füsûsu'l-Hikem'de Silsile

İrfan semasının güneşi, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i etrafında silsile mefhumunun, o mübarek eserde nasıl bir vücûdî temel üzerine kurulduğunu anlamaya gayret edeceğiz. Füsûs'ta silsile, sadece bir isim listesi, bir soy ağacı değildir. O, Vücûd'un, yani varlığın kendisinin zuhûr edişinin, perdeden çıkışının usûlü, bir ilâhî düzendir. Silsile, Hakk'ın kendi Zât'ından âlemlere ve insana inişinin ve insanın da tekrar kendi aslına, yani Hakk'a dönüşünün yol haritasıdır.

Bu hikmetli yolculuğun başlangıç noktası, insanlık silsilesinin ilk halkası olan Hz. Âdem'dir. Lâkin Şeyh-i Ekber'in nazarında Âdem, sadece tarihsel bir şahsiyet değil, bütün kâinatın manasını kendinde toplayan bir özdür. O, İnsân-ı Kâmil'in ilk numunesidir. Bu sebeple hakikat ehli, onun mertebesini anlatırken şöyle bir ayrım yapar:

Bu sebeple evliyaullah, cisim itibariyle aleme insan-ı kebir, Âdem’e insanı sagir fakat mana itibarıyla da aleme insanı sagir, Âdem’e insan-ı kebir tabir eder. Cismen insan-ı kebir olan alemde; kuvve-i elektiriğe, kuvve-i buhariye, kuvve-i cazibe, merkezkaç kuvveti gibi birçok kuvvet; kuvve-i tabiiye ve ervah-ı cinniye ve ervah-ı şeyatiyn, gibi kuvvayı ruhaniyeyi kesire mevcuttur. ... İnsan bu alemin aslı olması nedeniyle melaike-i kiram da o insanın kuvvetlerinden bazı kuvvetlerdir. Dolayısıyla insan meleklerden daha üstündür. Şu halde melaike, aleminin sureti için insanın varlığında olan kuvayı ruhaniye ve hissiye gibi oldu.

Dışarıdan bakınca âlem, yani kâinat, "büyük insan" (insan-ı kebir) gibi durur; biz ise onun içinde küçücük bir parçayız. Fakat mana gözüyle bakınca iş tersine döner. Âdem, yani hakikatine ermiş insan, "büyük insan" olur da, koca kâinat onun yanında "küçük insan" kalır. Çünkü âlemde dağınık halde bulunan bütün kevnî ve ruhani kuvvetler, meleklerin taşıdığı ilâhî hükümler, cinlerin ve diğer varlıkların güçleri, İnsân-ı Kâmil'in varlığında bir bütünlük içinde, derli toplu halde mevcuttur. Âlem, harfleri etrafa saçılmış bir kitapsa, İnsân-ı Kâmil o kitabın cildlenmiş, manası toplanmış halidir. O, âlemin "aslı"dır. Silsile de işte bu "asıl" olan mananın, bu toplu hakikatin çağlar boyunca elden ele, gönülden gönüle aktarılma zinciridir.

Bu aktarım, Şeyh-i Ekber'in çekirdek ve ağaç misalinde olduğu gibidir:

İşte elimize aldığımız bir şeftaliden tekrar tekrar silsile itibariyle her sene çekirdekleri dikmek suretiyle sayısız ağaçlar ve şeftaliler meydana gelir. İşte bu misale mutabık olarak Hak Teala Âdem’den bu nevi insanı hâlk eyledi.

Bir şeftali çekirdeğinin içinde potansiyel (kuvve) halinde bir ağaç, dalları, yaprakları ve gelecekteki binlerce meyvesi özet (icmal) halinde dürülüdür. O çekirdek toprağa düşünce, içindeki o özetlenmiş hakikat açılmaya başlar. İşte Âdem de insanlık âleminin o ilk çekirdeğidir. Bütün insanlık nesli, kıyamete kadar gelecek bütün peygamberler, velîler, her bir insan, o ilk "Âdem çekirdeği" içinde özet halinde mevcuttu. Tarih boyunca insanlığın zuhûru, o çekirdekteki potansiyelin fiiliyata çıkmasından, silsile yoluyla açılmasından ibarettir.

Bu hakikat, Kur'ân-ı Kerîm'de de işaret edilir. Cenâb-ı Hakk, bizi tek bir nefisten halk ettiğini buyurur:

يَاۤ اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاۤءً... 4/1-Ey insanlar, sizi tek bir nefsten yaratan ve ondan da kendi eşini halk eden ve ikisinden pek çok erkek ve kadın üretip yayan Rabbinizden korunun!

Buradaki "nefsin vâhidetin" yani "tek bir nefis" ifadesi, zâhirde Hz. Âdem'i gösterir. Lâkin irfan ehli için bu "tek nefis", aynı zamanda bütün isim ve sıfatların zuhûr ettiği Vâhidiyyet mertebesinin kendisidir. İnsanlık silsilesi, sadece Âdem'den değil, topyekûn varlık mertebelerinin en başına, ilâhî isimlerin tecellîgâhı olan o birlik ufkuna dayanır. Silsile, Vahidiyyet denizinden kalkan bir dalganın kıyıya, yani bu şehâdet âlemine ulaşma serüvenidir.

Bu zuhûrun temelinde "ferdiyet-i selasiye" adını verilen üçlü bir yapı bulunur.

Yani Zat, irade, kavl bunlar failin hükmü, failin mefulde zuhura çıkması için bu üç şeyin karşılığının da kevn de olması lazımdır. Ferd adedlerin ilk mertebesi üçtür. ... bu alem ferdiyet-i selasiye üzere, ferdiyet-i birlik üzere değildir. Yani üç hükmün altında çıkmaktadır.

Bir şeyin var olması için üç temel unsur gerekir: O şeyi halk edecek olan bir Zât, o Zât'ın halk etme iradesi ve o iradeyi fiile döken "Kün!" (Ol!) emri, yani Kavil (söz). Bu üçlü yapı (Zât-İrade-Kavil), varlıktaki her bir zerreye sirayet etmiştir. Silsiledeki her bir halka, bu üçlü ilkenin bir tecellîsidir. Bu sebeple "bir", sayıların başlangıcı olsa da, zuhûr "üç" ile başlar. Bu yüzdendir ki, tarikat silsilelerinde Hakikat-i Muhammediyye'nin sahibi olan Peygamber Efendimiz (s.a.v.) "kaynak" olduğu için numaralandırılmaz. O, "bir"den de öte, bütün sayıların menşeidir. Silsile, ondan sonra gelen ilk halife ile, mesela Hz. Ali Efendimiz ile "bir" diye başlar. Çünkü zuhûr, kaynaktan sonra başlar.

Bu zuhûr silsilesinin bir de "iniş" yönü vardır. Birlikten çokluğa geçişin en temel misali, Hz. Havva'nın Hz. Âdem'den halk edilmesidir. Bu, bir olan "nefs-i vahide"nin, kendi içinden ikinci bir suret çıkarmasıdır.

İşte Âdem’in (a.s.) kendinden meydana gelen Havva ismi verilen validemize muhabbeti vardı bu yüzden. Neden çünkü kendinden meydana geldi. İşte silsile takip ederek yani Cenab-ı Hakk’dan Âdem (a.s.), Âdem’den (a.s.) Havva valide, Havva validemizden de çocuklar yani bizler torunlar geldi. O halde muhabbet aşağıya doğru gitmektedir.

Hakk'ın muhabbeti Âdem'e, Âdem'in muhabbeti (kendi cüz'ü, parçası olduğu için) Havva'ya, onların muhabbeti de çocuklarına yönelir. Bu, Vahdet'ten (birlik) kesrete (çokluk) doğru akan bir muhabbet nehridir. Tasavvuf yolu, yani seyr-i sülûk, bu nehri tersine yüzmekten, bu silsileyi takip ederek geriye, aslımıza dönmekten ibarettir. Çocukluk mertebesinden analık (Havva) mertebesine, oradan babalık (Âdem) mertebesine ve nihayet Âdem'in de aslı olan Hakk'a vasıl olmaktır. Bu geri dönüşü, bu tevhidi bulamayan kimse, adına "veli" desinler, geceler boyu ibadet etsin, hakikatinden uzaktır.

Şeyh-i Ekber'in Füsûsu'l-Hikem eserinin yapısı dahi, bu silsile mantığı üzerine kurulmuştur. Eser, peygamberlerin hayatlarını kronolojik olarak anlatmaz. Her bir peygamberin ismiyle anılan "fass"lar, yani bölümler, aslında birer hikmet mührüdür.

182-Fü-Hi-06-İSHAK FASSI- 183- Fü-Hi-07-İsmail-08-Yakup- fassı- ... 193-Fü-Hi-27-Muhammed-Fassı-

Âdem Fassı'nda "İlâhî Hikmet", Nuh Fassı'nda "Subbûhî Hikmet", İbrahim Fassı'nda "Mehdî Hikmet"... Her peygamber, ilâhî bilginin ummanından insanlığa belli bir hikmeti, belli bir tecellîyi taşımıştır. Onlar, insanlık silsilesinin mânevî direkleridir. Füsûs'u okumak, aslında bu peygamberler silsilesi boyunca açılan ilâhî hikmet haritasında seyahat etmektir. Her bir fass, sâlikin kendi mânevî yolculuğunda geçeceği bir makama, idrak edeceği bir hakikate işaret eder.

Nihayetinde, bütün bu silsilelerin özü ve gayesi nedir? Çekirdek misalinde olduğu gibi, o tek bir çekirdek, sadece bir ağacı değil, o ağaçtan çıkacak bütün ağaçları, kıyamete kadar sürecek bütün bir ormanı potansiyel olarak içinde barındırır.

Çekirdek içinde mündemiç olan (mevcut olan) bu ağaç o çekirdeğin de aynıdır. ... Fakat kendinde bil kuvve mevcut olan bir kuvve toplu olan ağacın ve teferruatının ve bu ağacın meyvelerinin içindeki çekirdeklere zincirleme yani çekirdek, ağaç ertesi sene yine çekirdek ağaç gibi silsile ile sonuna kadar zuhur edecek olan ağaçların ve onların teferruatının tamamının da mecmudur.

İnsân-ı Kâmil de böyledir. O, sadece kendi zamanının değil, Âdem'den kıyamete kadar uzanan bütün bir insanlık silsilesinin mânevî özetidir. Bütün peygamberlerin hikmetleri, bütün velîlerin halleri onda toplanmıştır. Silsile, bu kâmil insanın her devirde yeniden zuhûra çıkması için kurulmuş ilâhî bir tezgahtır. Her bir varlık, kendi "Rabb-ı Hâss"ı, yani kendisini terbiye eden özel İlâhî İsmi aracılığıyla bu büyük silsileye bağlanır.

Füsûs'un bize öğrettiği şudur: Silsile, geçmişte kalmış bir anı zinciri değil, şu an, burada, varlığın her zerresinde işlemekte olan canlı bir hakikattir. Vücûd, bir silsiledir. Âlemler, bir silsiledir. İnsanlık, bir silsiledir. Ve bu silsilelerin gayesi, Zât-ı Mutlak'ın kemâlini, İnsân-ı Kâmil aynasında seyretmesidir. Bizim bir mürşidin elinden tutup silsileye dahil olmamız ise, bu büyük kevnî silsileye şuurla ve iradeyle katılma, kendi küçük varlığımızı o sonsuz ormanın bir parçası kılma gayretimizdir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i, denize dalmayanların sadece yüzeyindeki dalgaları görüp ürktüğü, dalgıçların ise dibindeki incileri topladığı bir hikmet ummanıdır. Silsile-i şerîf, bu ummana dalmayı öğreten üstadların, yani dalgıçların zinciridir. Füsûs’un silsiledeki her bir peygamber halkası üzerinden ilâhî bilginin nasıl açıldığını gösteren bir harita olduğunu konuşmuştuk. Bu haritayı okumanın edebini, bu haritanın işaret ettiği en yüce menzili ve bu yolda sâlikin kalbini en çok meşgul eden “niçin?” sorusunun nasıl sükûn bulduğunu Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in Füsûs şerhleri ışığında anlamaya gayret edelim.

Bu derinlikli esere ve onun şerhlerine yaklaşmanın bir usûlü, bir edebi vardır. Silsile yoluyla bize ulaşan irfan, ancak arınmış bir kalbe tecellî eder. Terzibaba Hazretleri, Kelime-i Muhammediyye’yi şerh ederken bu adımı en başta hatırlatır:

Muhterem okuyucularım; yine bu kitabı da okumaya başlarken, nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim. Çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır. Gayret bizden muvaffakiyyet Hakk’tandır.

Silsilenin ilk dersi arınmaktır. Mürşid, sâlikin elinden tutup onu bu yola sokarken, önce kalbini ve zihnini işgal eden putları yıkar. Bu putlar, nefsin hevesleri, hakikat hakkında ürettiğimiz asılsız kuruntular (zan) ve vehimden ibaret olan hayal dünyamızdır. Gönül, bu misafirlerin işgalinden kurtulmadıkça, hakikat sultanı oraya teşrif etmez. Füsûs’u veya bir mürşidin sohbetini, bir gazete haberi gibi okuyamazsınız. Okuduğunuz her cümlenin manası, kalbinizin saflığı nispetinde size açılır. Silsile, bu saflığı temin eden mânevî bir arıtma tesisidir. Zikirle, riyâzatla, sohbetle sâlikin gönül aynasındaki pası siler ki, ilâhî hikmetin nuru oraya aksetsin. Terzibaba, “gayret bizden, muvaffakiyet Hakk’tandır” diyerek hem kulun sorumluluğuna hem de ilâhî lütfa aynı anda işaret eder. Sâlikin gayreti, gönlünü temiz tutmaktır; gerisi, o temiz gönle lütfedecek olan Cenâb-ı Hakk’a aittir.

Bu silsile yolunun, bu çetin ama mübarek yolculuğun zirvesi, varılmak istenen menzil neresidir? Bütün peygamberler silsilesinin ve onlara tâbi olan velîler zincirinin gayesi nedir? Terzibaba Hazretleri, Füsûs’un en zirve noktası olan Muhammed Fassı’nı şerh ederken bu menzili bize şöyle tarif eder:

Bu fass Hikmet-i Ferdiye beyanındadır, bilindiği gibi “Fert” tek manasındadır, “vahid”, “ahad bunlar da tek manasındadır fakat “Ferdiye” bütün birleri toplamış olan bir tektir. "Hikmet-i ferdiyye"nin yani ferdiyet hikmetinin Kelime-i Muhammediyye'ye yani Muhammed kelimesine, hakikatine tahsisindeki sebep budur ki: Hakikat-i Muhammediyye bi’l-cümle taayyünatın evvelidir.

Hakikat-i Muhammediyye, bütün zuhûra çıkmış varlıkların ve mertebelerin aslı, kökü, tohumudur. Diğer bütün peygamberlerin ve onların getirdiği hikmetlerin toplandığı, cem olduğu makamdır. İşte bu yüzden bu hikmete "Hikmet-i Ferdiyye" denir. Bu "ferd" yani "tek", diğer tekleri dışarıda bırakan bir tek değil, bütün tekleri kendi içinde toplayan, kuşatan bir tektir. Bu, Cem makamı idrakinin en kâmil hâlidir. Terzibaba bu makamı şöyle açıklar:

İşte böyle bir vitriyetten sonra gelen Ferdiyet-i Muhammediyye ki bütün alemi kendi varlığında bir bütün toplu olarak idrak etmek işte “Ferdiyet” budur. Peygamber Efendimize ait olan bu makamdan bizler de istifade etmiş oluyoruz. O’nun ümmeti olmamız dolayısıyla, daha evvelki ümmetlerin böyle bir ferdiyeti yoktur... Hakikaten şu konuşulan mevzu bütün peygamberan listesinde silsilesinde ulaşılan en üst makamdır, en üst idrak insanlığa verilen en üst idrak seviyesidir.

Silsilenin her bir halkası, bu Ferdiyet-i Muhammediyye makamına açılan bir kapıdır. Sâlik, bir mürşid-i kâmilin elinden tuttuğunda, aslında bütün peygamberler silsilesine ve nihayetinde o silsilenin başı ve sonu olan Hz. Muhammed Mustafa’ya (s.a.v) bağlanmış olur. Bu yolculuk, kişinin kendi küçük, cüz’î varlığından sıyrılıp, bütün âlemi kendi varlığında "bir bütün olarak" idrak ettiği o kâmil bakışa ulaşma yolculuğudur. Bu, aklın sınırlarını aşan, ancak zevk ile tadılan bir hâldir. Bu, Peygamber Efendimizin bize en büyük "ilmî şefaati"dir. Şefaat, sadece ahirette günahların bağışlanması için bir aracı olmak değil, aynı zamanda bu dünyada hakikati idrak etmemiz için bize ilim ve irfan kapılarını açmaktır. Silsile, bu şefaat musluğunun kıyamete kadar açık kalmasının teminatıdır.

Bu yüce idrak seviyesine yükselen sâlikin nazarında, artık âlemdeki çatışmalar, zıtlıklar ve şikâyetler anlamını yitirir. İnsan aklını en çok meşgul eden, kalbini en çok sıkan mesele, âlemdeki şerlerin, kötülüklerin, haksızlıkların varlığıdır. Silsile mektebinde, Füsûs potasında eritilen sâlike bu sorunun cevabı, sorunun kendisini ortadan kaldıran bir marifetle verilir. Bu marifet, zıtların birliğinin, yani tenzih-teşbih dengesinin en hassas noktasının idrakidir. Terzibaba, Lût ve Üzeyir Fassı şerhinde bu düğümü şöyle çözer:

Bir mahkum olacak, mahkumdaki faaliyete bakacak ona göre hüküm verecek faaliyet yapanda mahkum, makzi olduğuna göre hükmü taleb ediyor, “ben bunu yaptım buna göre bana bir hüküm ver” diye hakimi karar vermeye mahkum ediyor. Hakim de o hükmü veriyor. Yani mahkum olduğu şeyin gereğini yapıyor. bu hakîkat ortaya çıktığı vakit derhal müşkilât mündefi' olup, artık "Bu niçin böyle oluyor ve o niçin şöyle oluyor?" diye suâllere hacet kalmaz ve cehil sâikası ile yahut hareketi ile silsile ile giden i'tirâzât, bu marifet ilminin karşısında muzmahil ve lisân lal ü ekbem kalır.

Hâkim (hükmeden, yani Hakk) ile mahkûm (hükme konu olan, yani mahlûk) arasında tek yönlü bir ilişki yoktur. Mahlûkun fiili, kendi istidadı ve fıtratı gereği, Hakk’tan bir hükmü talep eder. Yani mahkûm, fiiliyle Hâkim’i bir hüküm vermeye "mahkûm eder". Kâfir, küfrüyle Hakk’ın "El-Kahhâr" isminin tecellîsini talep eder. Mü’min, imanıyla "Er-Rahmân" isminin tecellîsini talep eder. Bu hakikat anlaşıldığında, "Bu niçin böyle oldu?" sorusu abes hale gelir. Çünkü her şey, olması gerektiği gibi, kendi hakikatinin gerektirdiği şekilde zuhûr etmektedir. Dil susar, itiraz biter, kalp huzura erer.

Fakat bu, kötülüğe rıza göstermek veya küfrü hoş görmek değildir. Buradaki sır, fiilin kendisine bakış açısındadır. Terzibaba, Mesnevî’den bir beyitle bu inceliği daha da açar:

Meselâ gayet mahir bir ressam, pek çirkin bir şahsın resmini, aslına mutabık bir surette resim etse, bu tasvire, san'at i'tibâriyle gayet güzeldir, denir; fakat surete pek çirkin deneceği de şüphesizdir. Binâenaleyh tasvir hasen ve suret kabîhdir.

Cem makamının sırrı buradadır. İlâhî fiil (tasvir, resmetme sanatı), her zaman güzeldir (hasen). Çünkü o, Hakk’ın fiilidir ve O’nun her fiili hikmetli ve yerli yerincedir. Bu, ilâhî kaza ve kader planına bakan yönüdür. Fakat zuhûra çıkan suret (resmedilen çirkin şahıs), kendi hakikati itibariyle çirkindir (kabîh). Bu da kulun kesbi, yani fiilin kula bakan yönüdür. Arif, bu iki bakışı aynı anda kalbinde cem edebilen kişidir. O, bir yandan zuhûr eden çirkinliğe "çirkin" der, şeriata aykırı görür ve ondan sakınır (tenzih), diğer yandan o çirkinliğin zuhûruna izin veren ilâhî sanata ve hikmete "güzel" der ve teslim olur (teşbih). Silsile, sâlike bu iki kanatla uçmayı öğreten bir mekteptir. Bu dengeyi kuramayan ya kaderi inkâr eder ya da şeriatı hiçe sayar. Silsilenin kâmil mürşidleri ise sâliki bu iki tehlikeden de koruyarak, onu Muhammedî mîzan üzere istikamet sahibi kılar.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Silsile

Aşkın ve vecdin sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri, silsileyi kuru bir şecere olarak anlatmaz. O, silsileyi yaşar, yaşatır; onu bir koku, bir nağme, bir hareket, bir cazibe hâlinde önümüze serer. Mesnevî-i Şerîf’in sayfaları arasında silsile, bir kavram olmaktan çıkar, âşığın damarlarında dolaşan kan, maşuğa doğru çeken bir kement olur. Mevlânâ Hazretleri için silsile, harflerin değil, hallerin; aklın değil, aşkın işidir.

Kitapların Silsilesi Değil, Gönüllerin Hareketi

Tasavvuf yolunda bazıları, hakikati kitapların satırlarında, fıkıh ve kelâm ilminin usûlünde arar. İlim baş tacıdır, lakin aşk ile taçlanmamış ilim, kanatsız kuş gibidir. Mevlânâ Hazretleri, hakiki silsilenin, adında "Silsile" geçen fetva kitaplarının konusu olmadığını, bambaşka bir ders olduğunu söylerken, aslında iki ayrı yolu, iki ayrı idrak mertebesini önümüze koyar.

Hak âşıkları sûretde sâkit bir haldedirler; ve fakat onların bâtınen vâki' olan mükerrer na'raları, yâr-i hakîkînin arşına ve tahtına kadar gider. Onların dersi Ziyâdât ve Silsile'nin babı değil, gürültüsü ve dönmek ve harekettir.

Hak âşıkları, dışarıdan bakınca belki sessiz görünürler. Ama onların içinde, gönüllerinde kopan fırtınalar, attıkları na'ralar, Cenâb-ı Hakk'ın arşına yükselir. Onların dersi, fıkıh kitaplarının sayfalarında bulunmaz. Onların dersi, aşkın galebe çalmasıyla ortaya çıkan bir "gürültü," bir "dönmek," bir "hareket"tir. Bu "gürültü," Hakk isminin zikrinin gönülde uyandırdığı coşkunun dışa vurumudur. Bu "dönmek," semâ gibi, kâinatın zikrine iştirak etmektir. Bu "hareket," ataletten kurtulup ilahi aşka doğru atılan adımdır.

Silsile-i şerîf, bu dersin okutulduğu mekteptir. Mürşidler, bu "hay ve huy" ile dolu dersi, bu aşk hareketini gönülden gönüle aktaran hocalardır. Silsile, bu coşkunun, bu ilahi cezbeye kapılışın nesilden nesile, bir mürşidden diğerine intikalidir. Bu hal, kelimelere sığmaz; bu, yaşanır. Silsile, bu yaşanmışlığın, bu tecrübenin kesintisiz zinciridir.

Sevgilinin Misk Kokulu Saçı Olarak Silsile

Mevlânâ Hazretleri, fıkıh kitabının adı olan "Silsile"den yola çıkarak, hikmet ehlinin ve kelâmcıların aklî tartışmalarını aşar ve silsileye bambaşka bir mana elbisesi giydirir.

Bu kavmin silsilesi misk yağdıran kıvırcık saçtır; devir meselesidir, lakin sevgilinin devridir.

Hikmet ehli, varlıkta sonsuza dek geriye giden bir sebep-sonuç zincirini ("silsile") aklî olarak imkânsız görür. Mevlânâ der ki: "Evet, bizde de silsile var. Ama sizin bildiğiniz gibi değil!"

Evet âşıkların indinde de bir silsile vardır; fakat onların silsilesi, ma'şûkun misk yağdırıcı olan kıvırcık saçıdır. Ve "kıvırcık saç"tan murâd, Hakk'ın Zât'ının perdesi ve hicâbı olan mezâhir-i sıfat ve esmâsıdır. Zîrâ ehl-i hakikat Hakk'ı, mezâhir-i kevniyyeden müşâhede ederler ve bu mezâhir onları Hakk'a bağlayan ve çeken bir silsile ve zincir olur.

Sevgilinin (Ma'şûk-ı Hakîkî'nin) yüzü, Zât'ının mutlak birliği, Ahadiyet mertebesidir. O, doğrudan temaşa edilemez. O yüzün önündeki "misk yağdıran kıvırcık saç" ise, Hakk'ın isim ve sıfatlarının kâinatta tecellî ederek oluşturduğu kesret, yani çokluk âlemidir. Her bir varlık, her bir olay, o saçın bir telidir. Zâhire bakan, bu çoklukta kaybolur, yüzü göremez. Ama hakikat ehli, o saç tellerini takip ederek, onların kokusunu içine çekerek Sevgili'ye ulaşır. Kâinattaki her bir tecellî, arif için Hakk'a bağlayan bir zincir, bir "silsile" olur. Silsile-i evliya da böyledir. Her bir velî, o misk kokulu saçın bir telidir; hepsi birden o Mutlak Güzelliğe işaret eder, O'na çeker, O'na bağlar.

Bu silsile, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v) buyurduğu gibi, yıldızlar misalidir:

Benim ashâbım yıldızlar gibidir, hangisine iktidâ ederseniz, hidâyet bulursunuz.

Silsiledeki her bir İnsân-ı Kâmil, karanlık gecede yol gösteren bir yıldızdır. Tek tek parlarlar ama hepsi birlikte gökyüzünü, yani hakikat semasını işaret ederler. Onların nuru, "şems-i hakikat," yani hakikat güneşi olan Server-i Kâinât Efendimiz'in nurundan bir yansımadır. Silsile, bir isimler listesi değil, bir hidayet takım yıldızıdır.

Silsilenin Aslı ve Zıddı: Hakîkat-i Muhammedî ve Dünyevî Bağlar

Silsilenin zaman içindeki akışı Hz. Peygamber'den başlar ve günümüze kadar gelir. Bu, suretteki sıralamadır. Lakin Mevlânâ, Peygamber lisanından konuşarak, işin mana boyutunu gözler önüne serer. Orada sıralama tersine döner; son olan, ilk olur.

Gerçi sûrette ben Adem'den doğmuşum, ma'nada ben ceddin ceddi vâki' olmuşum. Bu sebeple baba, anlamda benden doğdu; bu sebeple anlamda ağaç meyveden doğdu.

Bu, Hakîkat-i Muhammedî sırrının en güzel ifadelerindendir. Surette, bedenen Hz. Âdem'in soyundan gelse de, mana âleminde bütün varlık zincirinin, bütün peygamberler silsilesinin aslı, "ceddinin ceddi," yani en kökteki atası odur. Çünkü bütün kâinat, o en kâmil meyve olan İnsân-ı Kâmil'in zuhuru için halk edilmiştir. Bütün peygamberler ve velîler, o ağacın dalları, yapraklarıdır; hepsi o meyvenin hatırına var olmuşlardır. Dolayısıyla silsilenin başı da sonu da, zâhiri de bâtını da odur.

Her şeyin bir de zıddı vardır. İnsanı Hakk'a yükselten bu nûrânî silsilenin karşısında, insanı aşağılara çeken nefsanî ve dünyevî bir silsile de vardır. Mevlânâ Hazretleri uyarır:

Hele altın gerdanlığı ve hamaili gör! Demir halka ve zincir ve silsile olmuştur. Bunların sevgisi senin yüce âleme yükselmene engeldir.

İnsan için dünyada en değerli görünen şeyler, altın gerdanlıklar, şan, şöhret, makam, mal, mülk... Bunların sevgisi kalbe yerleştiğinde, o parlak süsler, ayağa vurulmuş "demir halka ve zincir ve silsile" haline gelir. Bu, insanı dünya çamuruna bağlayan, ruhun yüce âleme yükselmesine engel olan bir esaret zinciridir.

Sâlikin önünde iki silsile durur: Biri, peygamberlerden ve velîlerden oluşan, misk kokulu saçlar gibi insanı Hakk'a çeken, yıldızlar gibi yol gösteren "silsile-i zeheb," yani altın zincir. Diğeri ise, dünyevî sevgilerin, nefsanî arzuların oluşturduğu, insanı aşağı çeken demir zincir. Silsileye intisap etmek, mürşidin elinden tutmak, bu demir zincirleri kırıp altın zincire tutunma iradesini göstermektir. Zira o altın zincirin son halkası, Sevgilinin elindedir. O zincire tutunan, er ya da geç vuslata erer.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Silsile kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 1: "Hakîkatine kadar gider; onların bu silsileye dâhil olan vârisleri de o hakîkat güneşinin birer örneğidir ve hepsi birleşmiş halde bir hakîkat güneşidir. Bu güneş, onun üzerine irşâd ve hidâyet giysisi..."
• Cilt 6: "Bâbı değildir; belki onların dersi galebât-ı aşk ile, hây ve hüy ile gürültü etmek ve dönerek semâ' etmek veyâhud suver-i muhtelife ile hareket etmektir. Onun için hâl-i aşktan haberi olmayan ulûm-ı..."
• Cilt 7: "Mesnevî koşucu, çekici nâ-pediddir, bir gafilden nâ-pediddir ki, onun görüşü yoktur. Silsile-i kelimât ve elfâz üzerinde bu Mesnevi-i Şerîf koşucudur ve onu çekip ileriye götüren senin himmetin ise zâhi..."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Silsile

Sohbetlerimizde ektiğimiz manaları bir araya toplamak, onları birbirine bağlayan ince iplikleri görmek âdettendir. Silsile dediğimiz o yüce zincir, tek başına duran bir halka değildir. O, bir nur denizinde birbirine kenetlenmiş, birbirini parlatan halkalardan müteşekkildir.

Silsile’nin her bir halkası, yaşayan bir Mürşid’dir. Mürşid, o zincirin zaman ve mekândaki canlı ucudur; geçmişin bütün irfanını kendi varlığında toplayıp geleceğe, yani sâlikin gönlüne aktaran bir köprüdür. Silsile, Mürşid’in şahsında ete kemiğe bürünür.

Bu zincirin ilk halkası, menbaı, kaynağı Hz. Muhammed (s.a.v.)’dir. O, varlık ağacının en kâmil meyvesi, bütün peygamberlik ve velâyet nurlarının kendisinden fışkırdığı pınardır. Bütün Silsileler, O’nun “Nur-u Muhammedî” dediğimiz hakikatine ulaşmak için uzatılmış birer mânevî iptir.

Bu ilim şehrinin kapısı, Efendimiz’in (s.a.v.) kendi beyanıyla, Hz. Ali (k.a.v.)’dir. Pek çok irşad kolu, O’nun bereketli varlığından dallanıp budaklanmıştır. O’nunla birlikte anılan Ehl-i Beyt, o Muhammedî nurun ve bâtınî ilmin ilk taşıyıcıları, Silsile’nin en yakın halkalarıdır.

Silsile’nin yürüdüğü bu yola Tarikat denir. Silsile, bir soy kütüğü ise Tarikat, o soyun takip ettiği usûl, erkân ve edep bütünüdür. Silsile mânevî iskelettir, Tarikat ise o iskeleti ayakta tutan bedendir.

Yolcu, bu zincire Biat ile eklenir. Biat, sâlikin elini Mürşid’in eline koyarak, aslında o el aracılığıyla Silsile’nin bütün büyüklerine ve nihayetinde Peygamber Efendimiz’e (s.a.v.) el vermesidir. Bu, gönül ve ruh naklidir.

Bu zincirin devamlılığını Halife’nin tayini sağlar. Bir Mürşid bu fâni âlemden göçtüğünde, Silsile’nin nuru ve irşad yetkisi, kendisinden sonra bu vazifeyi devam ettirecek olan Halife’sine intikal eder. Böylece zincir kopmaz, pınar kurumaz, irşad kıyamete dek devam eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu sohbette üç büyük pınardan beslendik. Her biri, Silsile hakikatine kendi meşrebinin rengiyle ayna tuttu.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri’nin külliyatına baktığımızda, Silsile’nin yaşayan, tecrübe edilen bir hakikat olduğunu gördük. O, Silsile’yi “asıl bilginin” ve Muhammedî muhabbetin aktığı mânevî bir damar olarak anlatır. Sohbetlerinde Silsile, varlığın vücût mertebesi itibariyle nasıl Zât’tan zuhûra geldiğini, ama (körlük) mertebesinden nasıl açıldığını anlatan tevhid ilminin ta kendisidir. Terzibaba’nın nazarında Mürşid, yani Silsile’nin yaşayan halkası, “Kur’an-ı Nâtık”tır (Konuşan Kur’an). Silsile, bu mektepte, sâliki sahte rehberlerden koruyan en sağlam sığınak ve tevhid idrakine ulaştıran en güvenilir yoldur.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’ine müracaat ettiğimizde, Silsile’nin hikemî ve kevnî temellerini seyrettik. O, bütün bir varoluşun kendisinin bir Silsile olduğunu bize gösterir. Âdem Fassı’nda, Hakk’ın kendi suretinde halk ettiği İnsân-ı Kâmil’in, bütün bir âlemi ve ondan zuhûr edecek insan neslini bir çekirdek gibi içinde taşıdığını anlatır. Her bir peygambere atfedilen hikmet fassı, ilahî bilginin peygamberler silsilesi üzerinden nasıl tecellî ettiğini gösteren mânevî bir haritadır. Füsûs, bize Silsile’nin sadece insanî bir zincir değil, varlığın dokusuna işlenmiş ilahî bir işleyiş olduğunu öğretir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’ine kulak verdiğimizde ise Silsile’nin aşk ve vecd ile nasıl dile geldiğini işittik. Hz. Mevlânâ için Silsile, fıkıh kitaplarındaki kuru bir bahsi değil, âşığın maşukuna duyduğu özlemin kendisidir. O, Silsile’yi sevgilinin âşığı kendine çeken “misk yağdıran kıvırcık saçı”na benzetir. Bu, akılla anlaşılan değil, gönülle tadılan, cezbe ile yaşanan bir bağdır. Peygamber Efendimiz’in “Ashabım yıldızlar gibidir” hadis-i şerifi, Mesnevî’nin dilinde, Silsile’deki her bir velînin yolumuzu aydınlatan birer hidayet yıldızı olduğu manasına bürünür.

Değerlendirme

Sohbetimizin sonunda hatırımızda kalması gereken en temel hakikat şudur: Silsile, geçmişte kalmış bir anılar listesi değil, bugünün içinde akan, yaşayan ve hayat veren bir nur pınarıdır. O, varlığın zuhûr edişindeki ilahî usûlün, insanın kemâle erme yolculuğundaki bir yansımasıdır; âfâkî (dış dünya) ile enfüsî (iç dünya) olanın birleştiği yerdir. Bu zincire tutunmak, ferdî aklın ve nefsin dar dehlizlerinden kurtulup, asırlar boyunca nice kâmil ruhun tecrübesiyle arınmış bir hikmet okyanusuna açılmaktır. Silsile, sâliki hem yoldaki tehlikelerden koruyan bir zırh, hem de onu menzile en emin şekilde ulaştıracak bir kılavuzdur. Unutmayalım ki tek başına yola çıkanın yoldaşı şeytan olur; bir Silsile’ye bağlanan ise, o zincirin sonundaki Peygamber’in (s.a.v.) elini tutmuş olur.