Allah her şeyi takdir ettiyse insan fiillerinden neden sorumludur?
Allah her şeyin varlık sebebi ve mutlak kudret sahibidir; ancak insan fiillerinde iki yön vardır: Fiili kendi irâdesiyle talep ve tercih (kesb) etmek kula, o fiili meydana getirmek ise Allah'a aittir¹. Kulun seçme hürriyeti olmayan büyük safhalardan (nerede doğacağı, öleceği gibi) mesuliyeti yoktur; sorumluluk, kendisine seçme hakkı bırakılan zaman bölümlerinde başlar². Üstelik ezelî takdir, Allah'ın kullara kendi sâkları (sâbit hakîkatlerinin ezelî yatkınlıkları) gereğince istediklerini vermesidir; bu yüzden "Allah işlediğinden sorumlu değildir, onlar sorumludur" (Enbiyâ 21/23) buyrulmuştur³·⁴.
Detaylı cevap
Ayrıntı ›
Büyük âfâkî düzenler karşısında insan şâhit konumundadır; ancak kendi fiillerinde kesb ile mesuldür: Kendi sınırlı irâdesiyle tercih eder, ortaya çıkan fiil Allah tarafından meydana getirilir¹. İnsân-ı Kâmil şerhinde de belirtildiği üzere, bütün fiilleri Allah zorla yaptırıyor demek cebre düşmektir; oysa bize seçme hakkı verilmeyen konularda adâlet gereği sorumlu değiliz, sorumluluğumuz yalnız seçme hürriyeti bırakılan sahalardadır².
Takdîr edilen fiillerden dolayı sorumluluğun zulüm olmadığı ise sâk (sâbit hakîkatlerin ezelî yatkınlıkları) sırrıyla açıklanır: Yüce Allah kulun ezelî yatkınlığı gereğince ne talep etmişse onu ihsan eder; Allah'ta cimrilik yoktur, talebi yapan kul olduğundan sorumluluk da talep eden kula âittir³. Enbiyâ 21/23 âyetindeki "Allah işlediğinden mes'ûl değildir, onlar mes'ûldür" hükmünü anlayan kimse, hayrın da şerrin de ancak O'ndan geldiğini bilip nefsini Allah'tan başkasına bağlamaktan kurtulur⁵.
Kelime-i Ya'kûbiyye'de kulun şerîat hükümlerine boyun eğmesinin bizzat kulun kendi fiili (dîni ikâmesi) olduğu ve kulun kendi fiiliyle "mutlu" diye isimlendirildiği ifade edilir⁶. Öte yandan fenâ-fillâh ve bekâ-billâhta beşerî sıfatlardan arınan zâtların fiili Hakk'ın fiili hükmünde olduğundan onlar sıradan beşerî sorumluluk kaydının üstündedir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.