Aşk ve Muhabbet'in ortak zemini nedir?

Aşk ve muhabbet, tasavvufta ilahi sevginin farklı tezahürleri olmakla birlikte, temelinde aynı ilahi kaynağa dayanır. Her iki kavram da, Allah'ın kendi zâtına ve güzelliğine olan muhabbetinden neşet eden bir hakikatin yansımasıdır¹. Bu ilahi muhabbet, "Gizli bir hazine idim. Bilinmeye muhabbet ettim. Halkı beni bilsinler diye yarattım"¹ hadis-i kudsîsinde açıkça ifade bulur. Bu bağlamda, kulun Hak'a olan aşkı da, ilahi aşk ile ortak bir anlam taşır ve hakiki aşk olarak kabul edilir¹.

Muhabbet, sâlikin Hak'a, Hak'ın da sâliğe duyduğu karşılıklı sevginin adıdır ve sülûkun itici gücüdür. Aşk ise, bu muhabbetin daha şiddetli, yakıcı ve sâhibini fânî kılan bir hâlidir. Her ikisi de müminlerin Allah'ı daha şiddetli sevmesini (Bakara 165) temel alır ve bu sevgi, "Hazret-i Şehadet" âleminde zuhur eden ilahi tecellilerin bir parçasıdır²·³·⁴·⁵. Nitekim, "Sevgi → muhabbet → aşk" sıralaması, bu kavramların birbiriyle ilişkili ve mertebeli bir bütünün parçaları olduğunu gösterir².

Muhabbet, akıl ve irade ile birlikte çalışan kontrollü bir sevgi iken, aşk akıl ve iradeyi geri çekerek seveni sevdiğine mahveden bir sevgi olarak tanımlanır. Ancak her ikisi de tasavvufun temel motivasyonu ve itici gücüdür⁶·⁷. Kulun Hak'ın dışı sayılan mecazi varlık âlemindeki suretlere olan aşkı "mecazi aşk" olarak adlandırılırken, bu mecazi aşkın hakiki aşka bir köprü olduğu kabul edilir¹·⁸. Bu durum, ilahi güzelliğin izafi varlıklar âlemindeki yansımalarıyla da ilişkilidir; şahların topraktan ibaret güzelleri kucaklaması, cemâlî isimlerin damlasından sıçrayan aşkın bir nişanıdır⁹. Mutlak aşk güzelliği ise, izafi varlıklar âleminde görünen güzelliklerin ruhu olup, şüphe ve sahtelikten uzaktır¹⁰.