İçeriğe atla

A'yân-ı sâbite ve A'yân-ı hâricıyye hangi noktada ayrışır?

Kavram FarkıOrta düzey0 görüntülenme5 kaynak
Kısa cevap

A'yân-ı sâbite ve a'yân-ı hâriciyye, varlığın iki farklı mertebesini ifade eder. A'yân-ı sâbite, eşyanın Hakk'ın ilminde ezelî olarak sabit olan, henüz dış varlığa çıkmamış "asıl mahiyetleri"dir; kâinatın taslağı ve planı gibidir. Bunlar, Hakk'ın ilminde peyda olan esmâ sûretleri olup, Hakk'ın ilmi zâtının "ayn"ı olduğundan, a'yân-ı sâbite de Hakk'ın "ayn"ı olur¹. A'yân-ı hâriciyye ise, a'yân-ı sâbitelerin dış âlemde, yani kesif olan âlem-i anâsırda zuhur eden, somutlaşmış halleridir. A'yân-ı hâriciyye, a'yân-ı sâbite sûretlerinin aksi ve zıllıdır¹. Ayrışma noktaları, a'yân-ı sâbitenin ilmî ve ezelî oluşu ile a'yân-ı hâriciyyenin haricî ve sonradan oluşudur.

Detaylı cevap

A'yân-ı sâbite, tasavvuf metafiziğinin temel kavramlarından olup, eşyanın ilâhî ilimdeki ezelî ve sabit hakikatleridir. Bunlar, "gayb âleminin tafsili", "cemal sûretler", "isimlerin ve sıfatların eserleri", "Yüce Hakk'ın malumatı" ve "yüce harfler" olarak tanımlanır²·³. A'yân-ı sâbite, vahdet-i vücud doktrininin anahtar kavramı olup, Hazerât-ı Hamse sıralamasında vâhidiyyet mertebesinde, yani taayyün-i sânî'de yer alır. Bu mertebede a'yân-ı sâbite, kendi varlığını isteme dilini, yani "lisân-ı isti'dâd"ı taşır ve Hak Teâlâ'dan "kün" (ol) emrini bu istek üzerine alır. A'yân-ı sâbite, ilm-i ilâhîde sübût bulduktan sonra, vücud kokusu almamış, mutlak ferdiyet makamıdır⁴.

A'yân-ı hâriciyye ise, a'yân-ı sâbitelerin dış dünyadaki tezahürleridir. Kelimât-ı ilâhiyye olan a'yân-ı sâbite, ilm-i ilâhîde ne sûretle sabit olmuşlarsa, vücud-ı hâricîde de ancak o sûretle zuhur ederler⁵. A'yân-ı hâriciyye, a'yân-ı sâbitelerin zılleri (gölgeleri) hükmündedir, çünkü zıll, zî-zıllın sûreti üzeredir⁵. A'yân-ı sâbite, ilm-i ilâhîde sübûtu cihetinden "kıdem" (ezelîlik) nispet olunurken, a'yân-ı hâriciyye, bu kesif olan âlem-i anâsırda vücudu ve zuhuru cihetinden "hudûs" (sonradan olma) nispet olunur⁵. Bu ayrım, a'yân-ı sâbitenin ilmî ve ezelî bir hakikat oluşu ile a'yân-ı hâriciyyenin bu hakikatin dış âlemdeki somut ve sonradan meydana gelen tezahürü arasındaki temel farkı ortaya koyar.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.

  1. 1Kelime-i Yûsufiyye · s.129“Ve a’yân-ı sâbite, ilm-i ilâhîde peydâ olan esmâ sûretleri olup; Hakk’ın ilmi ise zâtının “ayn”ı olduğundan, bu a’yân-ı sâbite Hakk’ın “ayn”ı olur. Ve hazret-i ”Oku
  2. 2Enbiyâ Sûresi · s.233“A’yân-ı Sâbite (Değişmez ayn’lar, hakikatler, özler, asıllar.) Varlıklar, Allah’ın kelâmıdır. O’nun ilminde bulunan bu mânâlar ise, “a’yân-ı sabite” tabiri ile ”Oku
  3. 3Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) · s.16“A’yân-ı Sâbite : İnsânın hakikatleridir. A’yân-ı Sâbite : Ulûhiyyetin bir düzenidir. A’yân-ı Sâbite : Vahdet’in yaygın halidir. A’yân-ı Sâbite : Gayb âleminin t”Oku
  4. 4Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi · s.152“Bir bütün olarak (ث) SE harfi Zâtı, sıfatı, ismi ve fiili bünyesinde barındıran A’yân-ı sâbite mahallidir ve mutlak ferdiyet makamıdır. Çünkü A’yân-ı sâbite vüc”Oku
  5. 5Kelime-i Mûseviyye · s.813“Demek ki a’yân-ı sâbite ilm-i ilâhîde ne sûretle sâbit olmuşlar ise, vücûd-ı hâricîde dahi ancak o sûretle zâhir olurlar. Çünkü kelimât-ı ilâhiyye için tebdîl y”Oku
Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.