Cem, Fark'ın neresinde durur?

Cem ve Fark kavramları, tasavvuf sülûkunun temel mertebelerini ifade eden bir silsile içinde yer alır: Fark-Cem-Cem'-i Fark. Başlangıçta sâlik, her şeyi ayrı ayrı taayyünler olarak algılar; bu hâle Fark denir ve kesretin farkındalığıdır. Bu mertebede "şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret" gibi ayrımlar belirgindir. Sâlikin sülûkunda ilerlemesiyle birlikte, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başladığı mertebe ise Cem'dir. Cem, "toplama, bir araya getirme, birleştirme" anlamına gelir ve sâlikin bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplamasıdır. Bu mertebede sâlik, özü itibarıyla Hakk'ın varlığı olduğunu idrâk eder ve kendi müstakil varlığını kesret olarak görür¹. Cem makâmında bulunan kimse, farklara müteallik ilimlere tenezzül etmez, çünkü aynı cemde olduğu için farkın taalluk ettiği ihbaratı kabul etmez³·⁴. Örneğin, demirin ateşte kıpkırmızı olup ateş sıfatıyla nitelenmesi, demirin ateş ile cem mertebesidir; bu hâlde demirle ateşi ayırmak mümkün değildir⁵. Ancak kâmil irfân ehli, sülûkun kemâlâtında Cem'-i Fark veya Fark fî'l-Cem' mertebesine ulaşır. Bu mertebe, vahdeti kesretle birlikte görme, yani "Hak hem birdir hem çoktur" idrâkidir. Bu, bekâ billâh ehlinin makâmıdır ve sâlikin Cem'den sonra tekrar Fark'a dönerek, kesretin irfâniyetini kazanmasıdır¹. Bu makâma eren kişinin iki yönü vardır: biri halka, diğeri Hakk'a bakar ve nerede nasıl gerekiyorsa o yönüyle görünür⁶·⁷·⁸. Cem mertebesi, ef'âl, esmâ, sıfat ve zât mertebelerinde ayrı ayrı yaşanır ve "cem'ül cem'ül cem ile feth oldu evvab-ı Hüda" ifadesiyle bu cemlerin toplamının Hakk'ın kapısını açtığı belirtilir⁹·¹⁰.