Cem ile Fark arasındaki fark nedir?
Cem ve Fark, tasavvufî sülûkun temel mertebeleridir ve sâlikin Hakk'ı idrâk ediş biçimindeki farklılaşmayı ifade eder. Cem, lugatte 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Fark ise, ayrılık makamı olup, birlikten sonra çoklukta ayrımı görmeyi ifade eder¹. Hz. Ali'nin buyurduğu üzere, cem hasıl olmadan farkta kalış şirktir; cemde kalıp farka gelmeyiş zındıklıktır; cem ile farkın beraberliği ise tevhiddir²·³. Bu üçlü silsile, sâlikin başlangıçtaki kesret algısından (fark), vahdet idrâkine (cem) ve nihayetinde vahdeti kesretle birlikte müşâhede ettiği kâmil makâma (cem'-i fark) doğru ilerleyişini gösterir.
Detaylı cevap
Cem ve Fark kavramları, sâlikin tasavvuf yolculuğundaki idrâk mertebelerini belirler ve birbirini tamamlayan aşamalardır. Sülûkun başlangıcında sâlik, her şeyi ayrı ayrı varlıklar olarak algılar; bu hâle Fark denir. Bu mertebede 'şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret' gibi kesret algısı hâkimdir. Kişi, bu mertebede kalır ve cem'e eremezse, bu duruma "Fark kablel cem" yani "cemden önceki fark" denir⁴·⁵. Hz. Ali'nin ifadesiyle, cem hasıl olmadan farkta kalış şirktir².
Sâlik ilerledikçe, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğunu idrâk eder. Bu mertebeye Cem denir. Cem makâmında sâlik, eşyayı saydam görür ve her şeyin ardındaki Hakk'ın tecellîsini müşâhede eder; bütün fiillerin Hakk'tan olduğunu anlar. Ancak, cem hâlinde kalıp farka gelmeyiş zındıklıktır². Çünkü aynı cemde olduğu için farkın ne olduğunu bilmez, cem hâliyle hallendiğinden farkı bilemez⁶·⁷.
Tasavvufî sülûkun kemâl noktası ise Cem'-i Fark veya Fark fî'l-Cem' mertebesidir. Bu makâmda sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür; 'Hak hem birdir hem çoktur' idrâkine ulaşır. Hz. Ali'nin belirttiği gibi, cem ile farkın beraberliği tevhiddir². Bu, vâsıllığın kemâli olup, bekâ billâh ehli bu makâmdadır. Bu mertebede sâlik, hem uluhiyet mertebesinde "cem" ve "vahdet" ile hükmeder hem de kesret mertebesinde "fark" ile hükmeder, yani farkları bilerek hareket eder⁸·⁹. Bu daireye "fark ba’del cem" dairesi denir ve kâmilin bu makâma inişi terakkî ve yükseliştir¹⁰·¹¹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Fark
- 2Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) · s.228“Bu daire Cem ba’del Fark dairesidir. Yani Cemden, farka gelmektir. Yani Cemden sonra fark halidir. Hz. Ali Keremallahu veçhe şöyle buyurmuştur: Cem Hasıl olmada”Oku
- 3Târık Sûresi · s.73“Bu daire “fark ba’del cem” dairesidir... Yani Cem’den sonra fark halidir. Hazreti Ali Kerremallahu veche şöyle buyurmuştur: “Cem hasıl olmadan farkta kalış, şir”Oku
- 4Lübbü'l-Lübb (Özün Özü) · s.21“Eğer kişi, bu mertebede kalır, mertebe-i insanın, kendinin, başlangıcına ve sonuna arif olamazsa, ceme eremezse, bu hale “Fark kablel cem” yani “cemden önceki f”Oku
- 5Fâtiha Sûresi · s.35“eremezse, bu hale “Fark kablel cem” yani “cemden önceki fark” denir...”Oku
- 6Furkân Sûresi · s.19“Çünkü aynı cemde olduğu için farkın ne olduğunu bilmez. Yani Cem haliyle hallendiğinden farkı bilemez. O kimse her ne kadar fark içinde olsa bile yine Furkâna m”Oku
- 7TB. Kelime-i Nûhiyye · s.129“Çünkü aynı cemde olduğu için farkın ne olduğunu bilmez. Yani cem haliyle hallendiğinden farkı bilemez. O kimse her ne kadar fark içinde olsa bile yine furkana m”Oku
- 8TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye · s.116“Paragraf: Cem' et ve fark et! Zîrâ "ayn" vahidedir. Ve o kesirdir; ibkâ etmez ve bırakmaz (16). -------------- “Cem” et ve “Fark” et, zira ayn vahidedir ve o ke”Oku
- 9Kelime-i İdrîsiyye · s.171“َلْعَيْن َ وَ Cem’ et ve fark et! Zîrâ “ayn” vâhidedir. Ve o kesîrdir; ibkā etmez ve bırakmaz. &10024; Cem' et ve fark et! Çünkü tekil hakikat birdir. Ve o çokt”Oku
- 10Fâtiha Sûresi · s.38“Bu daire “fark ba’del cem” dairesidir... Yani Cem’den sonra fark hâlidir. Hazreti Ali Kerremallahu veche şöyle buyurmuştur: “Cem hasıl olmadan farkta kalış, şir”Oku
- 11Lübbü'l-Lübb (Özün Özü) · s.23“Bu daire “fark ba’del cem” dairesidir... Yani Cem’den sonra fark halidir. Hazreti Ali Kerremallahu veche şöyle buyurmuştur: “Cem hasıl olmadan farkta kalış, şir”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.