Cem ile Fark arasındaki sıra nasıldır?

Cem ile fark arasındaki sıra, tasavvufî sülûkun temelini oluşturan üç mertebede açıklanır:

1. Fark Kablel Cem (Cemden Önceki Fark): Bu, sâlikin sülûkunun başlangıç hâlidir. Sâlik bu mertebede her şeyi ayrı ayrı, kesret olarak algılar; "şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret" gibi taayyünlerle yaşar. Bu hâlde kalmak, yani cem hâsıl olmadan farkta kalış, Hz. Ali'nin (k.v.) ifadesiyle şirktir¹·³. Sâlik, kesretin ardındaki vahdeti henüz idrâk edemez.

2. Cem: Bu mertebe, sâlikin kesretin ardındaki vahdeti görmeye başladığı hâldir. Bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplar ve her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğunu müşâhede eder. Bu makamda sâlik, Hakk'ın varlığından başka hiçbir varlık göremeyip kendi varlığını yok hükmünde sayabilir¹. Ancak, cem hâlinde kalıp farka gelmeyiş, yani sadece vahdeti görüp kesreti inkâr etmek, Hz. Ali'ye göre zındıklıktır¹·². Cem makamında olan kimse, farkın ne olduğunu bilmez ve Furkân'a ait haberleri kabul etmeyebilir, çünkü cem'in kendisinde olduğu için farkı idrâk edemez⁴·⁵.

3. Fark Ba'del Cem (Cemden Sonraki Fark / Cem'-i Fark): Bu, sülûkun kemâl mertebesidir. Sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür; "Hak hem birdir hem çoktur" idrâkine ulaşır. Bu makamda, Hakk'ın bir yönden halk, halkın da bir yönden Hak olduğunu anlar ve hem cem hem de fark makamlarında tahakkuk eder⁶. Hz. Ali'nin (k.v.) buyurduğu gibi, cem ile farkın beraberliği tevhiddir¹. Kâmil insan, bu makama inişi terakki ve yükseliş olarak kabul eder⁷. Bu mertebede, Kur'ân'ın ve cem'in, farkın tüm mertebelerini ve tafsilatını bünyesinde topladığı belirtilir⁸·⁹. Arif, hem uluhiyet mertebesinde cem ve vahdet ile hükmeder hem de kesret mertebesinde farkları bilerek hareket eder¹⁰.