Cem ve Fark hangi noktada ayrışır?

Cem ve fark kavramları, sâlikin tasavvuf yolculuğunda varlığı nasıl idrâk ettiğini gösteren mertebelerdir. Cem, lügatte 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, bütün ilâhî tecellîleri tek bir merkezde toplamasıdır. Bu makamda sâlik, her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğunu görmeye başlar; kesret ortadan kalkmaz ancak şeffaflaşır. Bu hâl, fenâ fillâh'a yakın bir idrâk seviyesidir. Fark ise, sâlikin sülûkunun başlangıcında kesreti, yani "şu Hak, şu kul, şu dünya, şu âhiret" gibi ayrı taayyünleri algılamasıdır. Bu, her şeyin ayrı ayrı varlıklar olarak görüldüğü, çokluğun ön planda olduğu bir hâldir.

Cem ve farkın ayrıştığı temel nokta, sâlikin idrâkinde vahdetin mi yoksa kesretin mi baskın olduğudur. Cem makamında, sâlik eşyanın ardındaki Hakk'ın tecellîsini görür, bütün fiillerin Hak'tan olduğunu müşâhede eder. Bu, "lâ fâile illâllâh" (fail ancak Allah'tır) idrâkinin yaşandığı bir hâldir. Fark makamında ise, sâlik henüz bu vahdet idrâkine ulaşamamış, her şeyi kendi başına var olan ayrı birimler olarak algılamaktadır. Hazreti Ali'nin (r.a.) buyurduğu gibi, "Cem hasıl olmadan farkta kalış şirktir"¹·²·³. Bu ifade, cem idrâkine ulaşmadan sadece kesrette kalmanın, yani her şeyi ayrı ve bağımsız görmenin tevhid anlayışına aykırı olduğunu vurgular. Cem makamında olan bir kişi, farkın ne olduğunu bilmez, çünkü cem haliyle hallendiğinden farklılığı kabul etmez⁴·⁵. Ancak kâmil sâlik, "cem'-i fark" veya "fark ba'del cem" denilen üçüncü bir mertebeye ulaşır ki, bu mertebede vahdeti kesretle birlikte görür; "Hak hem birdir hem çoktur" idrâkiyle vâsıl olur⁶·⁷. Bu, cem ile farkın beraberliğinin tevhid olduğu makamdır¹.