Esmâ ile Sıfât hangi Fass'ta birleşir?

Tasavvufî anlayışa göre, esmâ (isimler) ve sıfatlar, Hak Teâlâ'nın zâtının farklı vecheleri ve tecellîleridir. Sâlikin mânevî yolculuğu, bu tecellîleri idrak ederek zâta ulaşma gayretidir. Bu süreçte, fiillerden soyunarak esmâya, esmâdan soyunarak sıfatlara ve sıfatlardan soyunarak zâta ulaşılır¹. Her bir esmâ, Hakk'a ulaştıran bir kapı ve O'nun bir veçhesidir³. Bu kapılar aracılığıyla Hak'ın farklı tecellîleri müşâhede edilir.

Esmâ'ül Hüsnâ'nın tasavvuftaki dört kademesi, bu birleşme sürecini açıklar: zikrî esmâdan ahlâkî esmâya, oradan mârifet kademesine ve nihayetinde zâtî esmâya geçiş. Zâtî esmâ mertebesinde, sâlik esmâdan zâta urûc eder ve her ismin sahibinin tek bir Hak olduğu idrakine varır; esmâlar "tek Hak'ın çoklu vechelerine" dönüşür.

Esmâ ve sıfatların birleşimi, özellikle Muhammediyye Fassı'nda ele alınan "Allah'ın boyası" ve "Hü küpü" kavramlarıyla açıklanır. "Allah'ın boyası"ndan murâd, sıfat-ı ilahiyyedir; "Hü küpü"nden murâd ise hüviyyet-i zâtiyye-i Hak'tır. Bu bağlamda, "ikilik Hakk'ın vahdetinde ve Hakk'ın zâtında birleşir" denilir. Âlem-i şehâdette zâhir olan esmâ-i ilahiyyenin muhtelif mazharları, o esmânın müsemmâsı olan Hak'ta ittihad edip, bir renk olur. Zira şeyin bâtını isim, ismin bâtını sıfat ve sıfatın bâtını zâttır. Binâenaleyh, cümlesi zâta râci' ve onda müttehid olur². Bu durum, insanın a‘yân-ı sâbitesinin bütün esmânın toplandığı bir a‘yân-ı câmia olmasıyla da ilişkilidir; bu sayede insan hem cemâlî hem de celâlî isimlerin tecellîsine mazhar olur ve bu iki yön, zıtlık içinde değil, vahdetin hakikati bakımından birleşir⁴.