Fenâ, Bekâ'nın neresinde durur?

Fenâ ve bekâ, tasavvufî sülûkun birbirini tamamlayan iki temel mertebesidir. Fenâ, sâlikin kendi nefsinin sıfat ve vasıflarından, kendi vücud iddiâsından soyunmasıdır; bu, varlığın yalnızca Hak'a âid olduğunu müşâhede etme hâlidir. Bu mertebe, Rahmân Sûresi'nin 26-27. âyetlerinde geçen "küllü men aleyhâ fân, ve yebkâ vechu rabbike" (yeryüzünde olan herkes fânîdir, Rabb'inin vechi bâkîdir) ifadesiyle temellendirilir. Fenâ, üç katmanda yaşanır: fenâ-yı ef'âl (fiillerin Hak'tan olduğunu görme), fenâ-yı sıfât (sıfatların Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu idrâk etme) ve fenâ-yı zât (kendi zâtının müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilme). Bu son aşama olan fenâ fillâh, sâlikin tamamen Hak'ta yok olmasıdır.

Bekâ ise fenânın ardından gelen mertebedir; sâlikin Hak'la kâim olarak halka dönmesi, yani bekâ billâh hâlidir. Fenâ, bekânın zıttı değil, onun devamıdır; sâlik fenâda kendi vücud iddiâsından fânî olurken, bekâda Hak'ın vücuduyla bâkî kalır. Bu dönüş, sâlikin secdeden sonra kıyâmda durması gibi, fenâdan sonra Hak ile bâkî olarak ayağa kalkmasıdır⁴. Fenâ fillâh mertebesi, sâliği bekâ billâh mertebesine çeken bir Burak gibidir¹. Sabah bekâ billâh'ın başlangıcı, akşam ise fenâ fillâh'ın başlangıcı olarak birbirini takip eder; bunlar zâhiren birleşmezler, biri gelince diğeri gider²·³. Fenâ, sülûkun "Allah de, gerisini bırak" (Kulillâhi Sümme Zerhüm) emriyle işaret edilen tevhidin özünü ve fenâfillah makamının sırrını barındırır.