Fenâ ve Bekâ hangi noktada ayrışır?

Fenâ ve bekâ, sülûk yolculuğunda birbirini tamamlayan, ancak mahiyetleri itibarıyla farklılaşan iki hâldir. Fenâ, sâlikin kendi nefsinin arzu ve iddialarından, gizli ilahlarından ve mâsivâdan gelen perde ve iddialardan arınıp yok olmasıdır¹. Bu, sâlikin kendi vücut iddiâsından soyunması, kendi yokluğunu tahkik etmesidir. Fenâ, üç katmanda yaşanır: fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât. İlkinde sâlik kendi fiillerinin müstakil olmadığını, fâilin Hak olduğunu görür. İkincisinde sıfatlarının Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder. Üçüncüsünde ise zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir; bu fenâ fillâh'tır.

Bekâ ise fenânın ardından gelen, sâlikin Hak'la kâim olması, yani bekâ billâh mertebesidir. Fenâda kendi vücudundan fânî olan sâlik, bekâda Hak'ın vücuduyla bâkî kalır. Bu, Allah'ın tecellîsiyle dirilme ve artık kendi benliğiyle değil, Hak ile var olma hâlidir¹. Bekâ, fenânın zıttı değil, onun devamıdır; sâlik fenâda "kendi vücud iddiâsından" fânî olur, bekâda Hak'ın vücuduyla bâkî kalır. İnsân-ı kâmillerin hâlleri tecellî ve gizlenme arasındadır; bazen bekâ, bazen fenâ hâlleri üstün gelir². Fenâ hâli, "ayağın kalmaması" olarak ifade edilirken, bekâ hâli "ayak" ile, yani arızî tabiat ve tabiatın suretine dönüş hâliyle temsil edilir²·³. Sâlikin ruhâniyet kazanması ve ruhun şânı olan bekâya ulaşması, fenâ içinde bekâ olarak nitelendirilir; zira bu hâller, kulun mevhûm ve mecâzî vücudu fânî olduktan sonra vâki olur⁴. Bu ayrışma, sâlikin önce kendi benliğini terk etmesi, ardından ilahî varlıkla yeniden var olması sürecini ifade eder.