Hakîkat ile Mârifet aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî sülûkun dört mertebesi olan şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet, bir bütünün parçaları olup, hakîkat ve mârifet bu sülûkun kemâl noktalarını oluşturur. Hakîkat, sâlikin Hak'kı doğrudan müşâhede ettiği, eşyanın ardındaki ilâhî hükmü görmeye başladığı ve şerîatın bâtınî yönlerinin açıldığı bir hâl iken, mârifet ise bu müşâhedenin bilfiil yaşanmış bilgiye, yani Hakk'ı tanımaya dönüşmesidir. Bu iki mertebe, "şerîat ve tarîkat tenzih üzerine kurulmuşken, hakîkat teşbih üzerine, mârifet de tevhid üzerine kurulmuştur" ifadesiyle birbirini tamamlayan farklı idrâk seviyelerini gösterir².

Hakîkat ve mârifetin kaynağı, tasavvuf mâverâsının en derin terimi olan Hakîkat-i Muhammediyye'dir. Bu hakîkat, kâinatın halk sebebi olan ve Hak'ın ilk taayyünü olan Nûr-ı Muhammedî'den neşet eder. Sâlikin gönlünde "Mevlüt gecesi ile ifadesini bulan Hakîkat-i Muhammedi" doğduğunda, bu durum mârifet nuruna ulaşmanın bir vesilesi olur³·¹. Mârifet, ilimden farklı olarak, bilginin müşâhede ile yaşanmış hâlidir ve Hakk'ı esmâ, sıfât ve zâtıyla tanımayı içerir. Ârifin mârifet meclisi, sırrının hakîkati ve ayn-ı sâbitesi üzerindedir⁴. Dolayısıyla, hakîkat ve mârifet, Hakîkat-i Muhammediyye'den beslenen, birbirini takip eden ve kemâle erdiren ilâhî idrâk mertebeleridir.