Hakîkat ile Mârifet hangi Fass'ta birleşir?

Hakîkat, tasavvufî sülûkun dört mertebesinden üçüncüsüdür ve Hak'ın doğrudan müşâhede edildiği, eşyanın hakîkî yüzünün açıldığı bir kademeyi ifade eder. Bu mertebede sâlik, olayların ardındaki Hak'ın hükmünü görmeye başlar, şerîatın bâtını açılır ve kalbî hâller akli bilgilerden üstün gelir. Mârifet ise sülûkun son noktası, vâsıllık makâmı olup, Hak'ın bilfiil tanınması ve yaşanmış bilgi hâlidir. İlimden farklı olarak mârifet, Hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır ve sâlikin Hak'ı bilfiil yaşadığı bir hâldir. Bu iki önemli kavram, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. Musa'ya tahsis edilmiş olan Mûseviyye Fassı'nda "kelîmiyyet" bahsinde bir araya gelir. Bu fass, Hak ile doğrudan kelâmlaşma ve O'nu idrâk etme tecrübesini merkeze alarak, hem Hak'ın müşâhedesini (hakîkat) hem de O'nu bilfiil tanımayı (mârifet) içerir. Hakîkat-i İlâhiyye ve Hakîkat-i Muhammediyye'nin İnsân-ı Kâmil'in hakîkatinde birleştiği gibi¹, Hak'la doğrudan temasın ve O'nu tanımanın zirvesi olan kelîmiyyet makâmı, Hakîkat ve Mârifet'in iç içe geçtiği bir alanı temsil eder.