İlham, evham, firâset ve vahiy nasıl ayırt edilir?
Sahîh ve Rahmânî ilmin üç sağlam kaynağı vardır: Vahiy, ilham ve firâset; bunların dışındaki bütün bilgiler ise beşerî hayâl ve evhamdır¹·²·³. Vahiy peygamberlere mahsustur, ilham velîlere ve kemâl ehline gaybdan ilka edilir, firâset ise "Mü'minin firâsetinden sakının, çünkü o Allah'ın nûruyla bakar" hadîsince temiz mü'minlere verilen keskin bakış ve seziştir⁴·³. Kalbe doğan mânânın ilham mı yoksa evham mı olduğu ise Şerîat-ı Muhammediyye terazisiyle ve ehil bir mürşidin takibiyle ayırt edilir⁵·⁶.
Detaylı cevap
Ayrıntı ›
İlahî öğretim ve Rabbânî bildirim üç kısma ayrılır: İlk iki yol olan vahiy ve ilham arasında kesin bir tâbiyet farkı vardır. Vahiy, yalnızca peygamberlere mahsus kat'î ve bağlayıcı ilimdir (örneğin Kur'ân-ı Kerîm). İlham ise Hak Teâlâ'nın gayb âleminden velîlerin kalbine bıraktığı sâbit ilim (hâtır-ı hakkânî) olup hadîs-i kudsîler bu mertebeye misâldir; ilham daima vahye ve Resûl'e tâbi olmakla hâsıl olur, vahiy ise ilhama tâbi değildir¹·⁴. Peygamber olmayan Mûsâ (a.s.)'ın annesine gelen bildirime Kur'ân'da "vahiy" denmesi de bu mânâda ilhamdır⁴.
Firâset ile ilham arasındaki temel fark ise keşfin vâsıtasıdır: Firâsette gaybî hakîkatlerin keşfi, âsâr-ı sûretin (şekil, zâhirî belirti ve eserlerin) Allah'ın nûruyla sezilmesi sebebiyle hâsıl olur; ilhamda ise sûret izlerine bakılmaksızın doğrudan kalbe ilka vardır⁷. Firâset ayrıca hükemâya mahsus hikemî firâset (şekil ve şemâilden bâtının hallerine geçmek) ve mü'minlerde görülen şer'î firâset olmak üzere ikiye ayrılır⁴.
Evham ise nefs, hayâl ve şeytan kaynaklı karışık ve asılsız kuruntulardır¹·². Sâlik nefs-i emmâre ve levvâmeyi geride bırakıp nefs-i mülhime mertebesine geldiğinde çok kritik bir eşiğe varır; çünkü aynı kapıdan ilhamla beraber evham ve başka hayâller de gelmeye başlar. Henüz mutmainne hâline yerleşmeyen kişi neyin ilham, neyin evham olduğunu kolayca ayıramaz ve evhamı ilham zannedebilir⁸·⁶. Bu sebeple mânevî yolda yalnız başına kalınmamalı, gelen vâridât rüyâ ve yaşantı üzerinden danışılmalı ve mutlaka şerîat ölçüsünün terazisine vurulmalıdır: Şerîat-ı Muhammediyyeye uygun olan ilham olarak alınır; hakîkatle uyuşmayan nefsânî arzu ve evham olarak terk edilir⁵·⁶·⁹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Hac Sûresi, s. 180Oku
- 2Reşahât — Aynü'l-Hayât, s. 40Oku
- 3İnsân-ı Kâmil (Cilt 1), s. 43Oku
- 4Mesnevî Cilt 5 · Beyit 790 (s. 219)Oku
- 5Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir, s. 17Oku
- 6Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002), s. 192Oku
- 7Mesnevî Cilt 5 · Beyit 1935 (s. 511)Oku
- 8Kelime-i İshâkiyye, s. 9Oku
- 9Mürselât Sûresi, s. 7Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.