İttisâl, İnfisâl'ın neresinde durur?

Tasavvufta ittisâl ve infisâl, sâlikin mânevî yolculuğundaki iki zıt kutbu işaret eder. İnfisâl, sâlikin Hakk'tan ayrı düşmüşlük, benlik ve gaflet içinde olma hâlidir. Bu hâlde insan, menfaatini bilemez, kuyunun dibinde bir kemiği kemirir gibi dünya meşgaleleriyle oyalanır ve hür olup âlemlere sahip olmayı düşünmez³. Nefsânî ve hayvânî sıfatlar aklın önüne geçer, böylece akıl geride kalır ve insan kendi hazlarının peşinden koşar². Bu durum, "Ben neredenim" sorusunu sormaktan âciz kalma hâlidir⁴.

İttisâl ise, sâlikin bu ayrılık hâlinden sıyrılarak Hakk ile birleşme, O'nda fânî olma hâlidir. Bu, Hakk'ın kendi varlığının çizgisi olarak okunan sırat-ı müstakîmde seyr etme anlamına gelir. Sırat-ı müstakîm, Hakk'ın gönderdiği nebîlerin ve onlara tâbi olanların yoludur; aynı zamanda kâinatın bütün cihetlerinin Hakk'a doğru olduğunu beyân eden vücûdî bir hakikattir. Gönül sahipleri, bütün yolların ortasını bulmuş, bütün yolların kendisinden başladığını ve kendisinde bittiğini idrâk etmişlerdir¹. Onlar, vücutlarının içinde bir güneşe, bir hazineye sahip olduklarını bilirler ve "Hak nerede" diye arayanların aslında kendi içlerindeki Hakk'ı aradıklarını müşâhede ederler¹. Bu hâl, bir hâlin zuhûru (başlaması) ve rusûhu (yerleşmesi) süreçleriyle tahakkuk eder; başlangıçta ânî bir cezbe veya inkişâf iken, zamanla tertîb, terbiye ve tekrarla sâbit bir makama dönüşür.