Kutub, Gavs'ın neresinde durur?

Klasik tasavvuf doktrininde kutb ve gavs, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin zirvesinde yer alan, zamanın manevî mihveri olan velîyi tanımlamak için kullanılan eş anlamlı terimlerdir. Kutb, "eksen, mihver, dönüş noktası" anlamına gelirken, gavs "yardım, imdâd, kurtarıcı" demektir. Bu iki kavram, aynı zâtın farklı veçhelerini ifade eder; kutbiyyetin işlevsel yönü gavsiyyettir. Âlemin manevî nizamı, kutbun nazarı altında durur ve bu makamın boş kalması mümkün değildir; bir kutb vefat ettiğinde Hak hemen yerine bir başkasını ikâme eder.

Bazı tasniflerde ise kutb ve gavs arasında bir işlevsel ayrım yapılır. Bu yaklaşıma göre, gavs makamı kutb makamından daha üstün kabul edilebilir ve kutb, gavsın yardımcısı konumunda olabilir¹·². Bu durumda kutb, bir amir veya müdür gibi düşünülürken, gavs onun sağında veya solunda bulunan, "kutbu'l-aktâb" veya "kutbu'l-irşad" gibi unvanlarla anılan bir katip veya yardımcı olarak tasvir edilir¹·². Bu bakış açısı, gavsın "en büyük yardımcı" (Gavs-ı A'zam) unvanıyla öne çıkan yardım edici vechesini vurgular. Örneğin, Abdulkâdir Geylânî için kullanılan "Gavs-ı A'zam" unvanı, onun özel bir tarihsel mertebeye sahip olduğunu gösterir; ancak gavs makamı Geylânî'den önce de sonra da mevcuttur. Neticede, her iki kavram da kâinatın manevî düzenini deruhde eden, Hak Teâlâ'nın kâinatı vasıtalı olarak idare ettiği en üst halkayı temsil eden velîyi işaret eder.