Mârifet, Keşf'in neresinde durur?

Mârifet ve keşf kavramları tasavvufî sülûkun farklı ancak birbiriyle ilişkili ve birbirini tamamlayan veçheleridir. Mârifet, "tanıma, ilim, irfân" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin Hak'ı bilfiil tanıma mertebesini ifade eder. Bu, sülûkun dört kademeli sıralamasının (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) kemâl noktasıdır. Mârifet, öğrenilen bilgi olan ilimden farklı olarak, müşâhede ile yaşanmış hâldir; âlim bilirken, ârif şâhid olur.

Keşf ise, lugatte "açma, perde kaldırma" demektir ve tasavvufta sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklerin tümüne verilen isimdir. Keşf, mükâşefenin genel karşılığıdır; keşf alanın açılmasını, mükâşefe ise açılmış olanın idrâkini ifade eder. Keşf, müminin Allah'ın nuruyla bakması (Tirmizî, K1-181) ve kudsî hadiste geçen "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum" (Buhârî, K1-50) ifadeleriyle desteklenir.

Mârifet, keşf yoluyla elde edilen idrâklerin nihai gayesidir. Sâlik, riyâzât ve mücâhedelerle nefsini tezkiye ettiğinde, Hak ona perdeleri kaldırır ve bu durum keşf olarak tezahür eder. Bu keşfler sayesinde sâlik, Hak yolunda mârifetini artırır, nefsin hilelerini tanır ve arzularına karşı durur¹. İlâhî mârifetler, sâlikin vuslat vasıtası olan hakikatlere ulaşmasını sağlar².

Keşf, mârifete giden yolda bir vasıta ve bir aşama iken, mârifet bu yolculuğun sonunda ulaşılan derin ve yaşanmış bir hâldir. Keşf, gaybî bilgi kanalıdır, mârifet ise bu kanal aracılığıyla elde edilen bilginin kemâli ve Hak'la olan bilfiil tanışıklıktır. Dolayısıyla, mârifet, keşf ve mükâşefe yoluyla elde edilen idrâklerin en yüksek mertebesi ve amacı olarak keşfin üzerinde konumlanır.