Muhyiddin İbn Arabî Nefs hakkında ne der?

Muhyiddin İbn Arabî'nin nefs anlayışı, tasavvufî sülûkun merkezinde yer alır ve nefsin yedi temel mertebesi üzerinden açıklanır: emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdıye, merdıyye ve sâfiye. Bu mertebeler, nefsin ham hâlinden başlayarak ilâhî hakikatlere vâsıl olma sürecini gösterir.

Sülûkun başlangıcında yer alan Nefs-i Levvâme, nefsin kendini kınadığı, günahlarından pişmanlık duyduğu ikinci basamaktır¹. Bu mertebede sâlik, hatalarını idrâk eder ve tövbe etme eğilimindedir.

Nefs-i Mülhime, yedi nefs mertebesinin üçüncüsüdür ve levvâmeden sonra gelir. Bu mertebede sâlik, iyi ile kötüyü kalbinden ilhâm yoluyla ayırt etmeye başlar; vicdanının sesi netleşir ve Hak'tan kalbine mesajlar inmeye başlar. Şems Sûresi'nin 7-8. ayetleri ("fe-elhemehâ fücûrahâ ve takvâhâ") bu mertebenin temelini oluşturur. Mülhime, sülûkun kritik bir geçiş mertebesidir; sâlik artık mücâhededen rehberlik almaya geçer.

Nefs-i Mutmainne, dördüncü basamak olup, "sâkinleşmiş, huzûra ermiş nefs" anlamına gelir². Mülhimeden sonra gelen bu mertebede sâlikin kalbi sâkinleşmiş, Hak'la huzûra ermiştir. Fecr Sûresi'nin 27-30. ayetleri ("yâ eyyetühe'n-nefsu'l-mutmainneh, irci'î ilâ rabbike râdıyeten merdıyyeh...") bu mertebenin mesnedidir. Mutmainne, sülûkun kritik dönüm noktasıdır; sâlik dünyevî olaylar karşısında panik yapmaz, ibâdetlerden zevk alır ve Hak sevgisi vazgeçilmez hâle gelir.

Nefs-i Sâfiye ise yedinci ve son basamaktır; nefsin kemâle erdiği, bütün gayri-Hak temayüllerden temizlendiği makâmdır³. Şems Sûresi'nin 9. ayeti ("kad efleha men zekkâhâ") sâfiyenin asıl mesnedidir. Bu mertebede sâlik, insân-ı kâmil hâline ulaşır; nefs ile rûh, kalp ile sırr arasında tam bir denge kurulur. Sâfiye mertebesine ulaşan sâlik, tam istikâmet üzere yaşar, halkla uyum içindedir ve Hak'la bekâ hâlindedir; aynı zamanda mürşidlik kapasitesine de erişir. İbn Arabî'nin eserleri olan Füsûsü'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye, bu nefs mertebelerinin detaylı açıklamalarını içerir⁴·⁵·⁶·⁷·⁸·⁹·¹⁰·¹¹.