Nefs-i mülhime, Nefs-i mutmainne'nin neresinde durur?

Tasavvufî sülûk yolunda nefs mertebeleri sıralı bir yükselişi ifade eder. Bu sıralamada Nefs-i Emmâre, Nefs-i Levvâme, Nefs-i Mülhime, Nefs-i Mutmainne, Nefs-i Râdıye, Nefs-i Mardiyye ve Nefs-i Sâfiye/Kâmile yer alır¹. Nefs-i Mülhime, bu silsilenin üçüncü basamağını teşkil ederken², Nefs-i Mutmainne dördüncü basamakta bulunur³.

Nefs-i Mülhime, sâlikin kalbine feyz ve ilham olunan, iyi ile kötüyü ilham yoluyla bildiği bir mertebedir⁴·⁵. Bu mertebede sâlikin iç sesi netleşir ve Hak'tan kalbe mesajlar inmeye başlar. Şems Sûresi'nin 7-8. ayetleri ("fe-elhemehâ fücûrahâ ve takvâhâ" - ona fücur ve takvâyı ilhâm etti) bu mertebenin Kur'ânî dayanağıdır⁶. Ancak bu mertebede sâlikin kalp gözü henüz tam açılmış değildir ve ilerleme için insân-ı kâmilin rehberliğine muhtaçtır⁶·⁷. Ayrıca, Nefs-i Mülhime mertebesinde dahi nefs, kararsızlık ve değişkenlik içinde olabilir; kibir, kendini beğenme, riya gibi şeytanî ahlâklar görülebilir⁸·⁴.

Nefs-i Mutmainne ise, Nefs-i Mülhime'den sonra gelen ve sülûkun kritik bir dönüm noktası olan mertebedir. Bu mertebede sâlikin kalbi sâkinleşmiş, Hak ile huzura ermiş ve dünyevî olaylar karşısında panik yapmayan bir hâle gelmiştir. Fecr Sûresi'nin 27-30. ayetleri ("yâ eyyetühe'n-nefsu'l-mutmainneh, irci'î ilâ rabbike râdıyeten merdıyyeh, fadhulî fî ibâdî, vedhulî cennetî") bu mertebenin temel mesnedidir. Nefs-i Mutmainne makamına ulaşıncaya kadar Hakk Yolcusu kararsızlıklardan kurtulamaz⁸.