Sâlik Hakîkat'ı Mârifet'ten nasıl ayırt eder?

Hakîkat ve Mârifet, tasavvufî sülûkun birbirini takip eden iki yüksek mertebesidir. Sâlik, bu yolculukta önce Şerîat ve Tarîkat basamaklarını aşar. Şerîat, dış kuralların bilinmesi ve uygulanması; Tarîkat ise mürşidle bağ kurarak sülûka girilmesi ve virdlerle mücâhede edilmesidir. Bu mücâhedeler neticesinde sâlik, Hakîkat mertebesine ulaşır. Hakîkat, Hakk'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Bu mertebede sâlik, olayların ardındaki Hakk'ın hükmünü görmeye başlar, eşya ona saydam görünür ve şerîatın bâtını açılır; namazın huşûsu, orucun mücâhedesi gibi ibadetlerin kalbî yönleri bilfiil yaşanır. Bu hâl, aklî bilgilerden çok kalbî hâllere göre yaşama ve mücâhedenin zevkli hâle gelmesiyle belirginleşir.

Hakîkat mertebesinden sonra gelen Mârifet ise sülûkun kemâli ve vâsıllık makamıdır. Mârifet, Hakk'ı bilfiil tanıma, yani Hakk'ın esmâ, sıfât ve zâtıyla yaşanmış bilgiye ulaşma hâlidir. Hakîkat bir görme ve idrâk etme iken, Mârifet bu idrâk edilenin sâlikin varlığında tam anlamıyla yerleşmesi ve onunla bütünleşmesidir. Mârifet, ilm-i ledünnî ile elde edilen, yaşanan bir bilgidir; âlimin bildiği bilgi değil, ârifin şâhid olduğu bilgidir. Bu mertebede sâlik, kendi nefsini tanıyarak Rabb'ini tanır (Mârifet-i nefs), Hakk'ı tüm veçheleriyle idrâk eder (Mârifet-i Hak) ve kâinatın Hak ile irtibatını müşâhede eder (Mârifet-i âlem), böylece Mârifet-i tâm'a ulaşır. Hakîkat, Hakk'ın tecellîlerini görme ve idrâk etme iken, Mârifet bu tecellîlerin bilfiil yaşanması ve Hakk'el-yakîn seviyesinde bir tanımadır. Bu ayrım, ârifin ilmi ile cahilin cehli arasındaki farkı ortaya koyar ve kullar arasındaki ayırt etmeyi sağlar¹.