Sâlikte A'yân-ı sâbite mı önce gelir, A'yân-ı hâricıyye mi?

Tasavvufî vücud bahsinde a'yân-ı sâbite ve a'yân-ı hâriciyye arasındaki ilişki, bir asıl ve gölge ilişkisi olarak ele alınır. A'yân-ı sâbite, Hakk'ın ilminde ezelden beri var olan, değişmez hakikatler, özler ve asıllardır¹. Bunlar, Cenâb-ı Hakk'ın malumatı, ilâhî sûretler ve yüce harfler olarak tanımlanır¹. Henüz dış varlığa çıkmamış olsalar da, her şeyin "ne olacaksa o" olarak belirlendiği ilâhî taslaklardır. Bu mertebe, Hazerât-ı Hamse'de vâhidiyyet mertebesine karşılık gelir ve ahadiyyetten sonra, âlem-i ervâh'tan önce gelir. A'yân-ı sâbite, kendi varlığını isteme dili olan "lisân-ı isti'dâd" ile Hakk'tan vücudunu talep eder ve Hak Teâlâ'nın "kün" (ol) emriyle dış varlığa gelir.

A'yân-ı hâriciyye ise, a'yân-ı sâbitenin dış âlemdeki zuhuru, yani onların gölgesidir³. İlm-i ilâhîde sâbit olan a'yân-ı sâbite ne sûretle ise, dış varlıkta da ancak o sûretle zuhur ederler; zira ilâhî kelimeler için bir değişiklik söz konusu değildir². Bu durumda, a'yân-ı hâriciyye, a'yân-ı sâbitenin bir yansıması ve tecellisidir. İbn Arabî'nin ifadesiyle, "a'yân-ı sâbite Hakk'ın aynası, Hak dahi a'yân-ı sâbitenin aynası olmuş olur"⁴. Dolayısıyla, sâlikin dış varlığı (a'yân-ı hâriciyye), onun a'yân-ı sâbitesinin bir tezahürü ve hükmüdür⁵. Bu bağlamda, a'yân-ı sâbite, a'yân-ı hâriciyyenin öncesinde ve temelinde yer alır.