Sâlikte Cem mı önce gelir, Fark mi?

Sâlikin tasavvufî seyr-ü sülûku, "fark" ile başlar. Bu ilk hâl, "fark kablel cem" olarak isimlendirilir ve sâlikin kesret âlemine, yani çokluk ve ayrılıklar dünyasına ilk adımını ifade eder²·¹. Bu mertebede sâlik, her şeyi ayrı ayrı taayyünler olarak algılar; "şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret" gibi kesret farkındalığı içindedir. Hz. Ali'nin ifadesiyle, "Cem hasıl olmadan farkta kalış şirktir"⁴. Bu durum, sâlikin henüz Hak'ın vahdetini idrâk edemediği, varlıkları müstakil gördüğü bir aşamadır.

Bu başlangıç fark hâlinden sonra sâlik, "cem" makâmına ilerler. Cem, lugatte toplama ve bir araya getirme anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Bu makâmda sâlik, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; her şeyin aslında Hak'ın tecellîsi olduğunu idrâk eder. Ancak bu makâmda kalmak da bir tehlike arz eder. Zira "cemde kalıp farka gelmeyiş zındıklıktır"⁴. Bu, sâlikin sadece Hak'ın varlığını görüp halkı ve kesreti tamamen inkâr etmesi, yani Hak'ta yok hükmünde kalması anlamına gelir⁵. Bu makâmda kalmak, sâlikin kemâle erememesine ve irşad edememesine yol açar, çünkü "Hak'ta kalır, halka dönemez"⁶.

Sülûkun kemâli ise "cem'-i fark" veya "fark ba'del cem" makâmıdır. Bu makâm, cemden sonra tekrar farka gelmek, yani vahdeti kesretle birlikte görmektir⁷·³. Hz. Ali'nin buyurduğu gibi, "Cem ile farkın beraberliği ise tevhiddir"⁴. Bu, sâlikin hem Hak'ın birliğini hem de varlıkların çokluğunu aynı anda müşâhede ettiği, vâsıllığın kemâli olan makâmdır. Bu makâma ulaşan kâmil, halk içinde Hak ile beraberdir ve irşad vazifesini yerine getirebilir.