Sâlikte Esmâ mı önce gelir, Sıfât mi?

Sâlikin manevî yolculuğunda esmâ ve sıfat mertebeleri belirli bir sıra takip eder. İlk olarak sâlik, tevhid-i ef'âl mertebesinde kendi fiillerinin Hak'tan olduğunu idrak eder. Bu mertebeden sonra esmâ mertebesine geçer. Esmâ'ül Hüsnâ, Hak'ın zâtının bilinme yolları ve sâlikin Hak'a teveccüh kapılarıdır; her isim bir tecellî mertebesi, bir mahalliyet, bir 'rab'dır (rabb-i hâs). Sâlik, bu mertebede ilâhî isimlerin eserlerini ve hükümlerini kendi üzerinde müşâhede eder³. Tevhid-i esmâ mertebesine gelen sâlik, bu mertebeye kadar idrak ettiği hükümlerin cüzlerini tamamlar ve Rabb-ı Hâs'ları rububiyet hakikati içerisinde kemale ulaşır⁴. Bu, esmânın zikrî, ahlâkî ve mârifet kademelerinden geçerek, her ismin sahibinin tek bir Hak olduğu idrakine ulaşma sürecidir.

Esmâ mertebesinin tahkikiyle birlikte sâlik, sıfat mertebesine yükselir. Bu, tevhid-i esmâdan tevhid-i sıfata geçiş mertebesidir⁴. Sıfatlar, isimlerden daha yüksek bir mertebede yer alır ve Cenâb-ı Hakk'a has mahallerde ilk zâhir olanlardır¹. Sâlik, bu mertebede "Tevhid-i Esmâ"da gördüğü isim birliğinin aslında "Sıfat birliği"ne dayandığını idrak etmeye başlar⁵. Bu, Hak'ın sıfât-ı subûtiyyesi olan hayât, ilim, irâde, kudret, sem', basar, kelâm ve tekvîn gibi sıfatların faaliyetlerini idrak etme çabasıdır⁶·⁵. Sâlik, Hak tecelliyât-ı esmâiyye ve sıfâtıyye ile tecellî buyurduğunda, beşerî sıfatları fânî olur ve yerine ilâhî sıfatlar kaim olur⁷. Bu yükseliş, sâlikin ilim sermayesinin kadîm olan Hak'ın sıfat ve esmâsına ait mâlumâtla zenginleşmesi anlamına gelir⁸.