Sâlikte Sıfât mı önce gelir, Zât mi?
Tasavvufî sülûkte sâlik için öncelikle sıfat tecellîleri zuhur eder, zât tecellîsi ise daha sonraki bir mertebede gerçekleşir. Cenâb-ı Hakk'ın zuhur mertebelerinde ilk zâhir olan sıfatlarıdır ve sıfatlar, isimlerden daha yüksek bir mertebede bulunur. Sâlikin kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (fenâ) ve ardından Hakk'ın sıfatlarıyla kâim olması (bekâ) süreci, sıfat tecellîlerinin zât tecellîsinden önce geldiğini gösterir. Nitekim ehlullahtan pek çoğu, sıfat tecellîsini zât tecellîsi zannederek aldanmıştır, bu da sıfatların idrâkinin zâttan önce geldiğini ancak zâtın idrâkinin daha derin bir mertebe olduğunu ortaya koyar¹·².
Detaylı cevap
Tasavvufî sülûkun mertebelerinde, sâlikin Hakk'a vuslat yolculuğunda sıfat tecellîleri, zât tecellîlerinden önce gelir. Cenâb-ı Hakk'ın zuhur mertebelerinde ilk zâhir olan sıfatlarıdır ve zât, sıfatlardan sonra zuhur eder². Bu durum, mertebe cihetinden sıfatların isimlerden daha yüksek olduğunu gösterir. Evvela ef'al tecellîsi, sonra esmâ tecellîsi, ardından sıfat tecellîsi ve en son zât tecellîsi gelir³.
Sâlikin manevî seyrinde, önce secde etmesi, yani kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (fenâ), ardından kıyâma kalkması, yani fenâdan bekâya geçmesi bu sıralamayı destekler⁴. Bu süreçte, sâlikin sıfât-ı beşeriyyesi fânî olur ve yerine sıfât-ı ilâhiyye kâim bulunur⁵. Sıfat tecellîleri, kulun zât durumuna göre, Rabb sıfatı ile sıfat almasıdır; bir bakıma Rabb ismiyle zuhura çıkıp zâtını perdelemesidir⁶·⁷.
Sâlikin sülûkünün başlangıcında Hakk'a vusulüne delil, onun hayâlidir. Ancak bu hayâl mertebesinden müşâhede mertebesine geçiş, sıfat tecellîlerinin idrâkiyle başlar. Ehlullahtan pek çoğu, sıfat tecellîsini (tecellî-i sıfâtî) zât tecellîsi (tecellî-i zâtî) zannedip aldanmıştır¹. Bu durum, sıfatların idrâk edilebilirliğinin zâttan önce geldiğini, ancak zâtın idrâkinin daha derin ve nadir bir mertebe olduğunu gösterir⁸. Sâlikin kendini nefsânî sıfatlarından temizleyip sâfî etmesiyle, kendi pâk zâtını görmesi ve kendi senliğinin vehmî olduğunu, vücudun ancak Hakk'ın zâtının vücudu bulunduğunu anlaması, sıfatlardan zâta doğru bir ilerleyişi ifade eder⁹. Sıfat âlemi, Zât-ı Hakk'ın zahiri, Zât ise sıfatların bâtınıdır¹⁰.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Mesnevî Cilt 2 · Beyit 2860 (s. 259)“Bir sâlik, zât aşkı hayâliyle hakîkî vücud mertebelerinin eserlerine ve izâfî ile mecâzî vücuda âşık olursa, onun o mecazı, o sâliki hakîkî vücud cânibine cezbe”Oku
- 2İnsân-ı Kâmil (Cilt 1), s. 2“Ama, önce onun isimleri yönünden gideceğiz… Çünkü: Ona delil olan isimleridir… Daha sonra, vasıfları cihetine yöneleceğiz… Çünkü: Zat-ı İlâhinin kemal derecesi ”Oku
- 3İnsân-ı Kâmil (Cilt 1), s. 9“------------------- Kaldı ki: Cenab-ı Hakka has mahallerde, ilk zâhir olan sıfatlarıdır. Zuhurlarda, sıfattan sonra, ancak zat gelir.. ------------------- Zuhur”Oku
- 4Zümer Sûresi, s. 42“Âyette önce secde, sonra kıyâm zikredilmiştir. Hâlbuki salâtta kıyâm secdeden önce gelir. Bu tertîb, ma'nevî seyre işârettir: Sâlik önce secde eder, ya'nî kendi”Oku
- 5Kelime-i İshâkiyye, s. 117“Vaktaki Huda gelir, tâlib "lâ" olur. " Ya'nî tâlib-i Hak olan sâliklerin hâli de böyledir. Vaktaki Hak tecelliyât-ı esmâiyye ve sıfâtıyye ve zâtıyyesi ile sâlik”Oku
- 6İnsân-ı Kâmil (Cilt 4), s. 14“Önce Sıfat TECELLİLERİ üzerine, kısa bir tarif yapalım… Kısaca tarifimizi şöyle yapabiliriz: - SIFAT TECELLİLERİ kulun; zat durumuna göre, rabb sıfatı ile sıfat”Oku
- 7Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2), s. 18“Deniz coşunca dalgalar toplanır gelir; Sakin ise ne sayı ne dalgalar olacak… Burada; SIFÂT TECELLİLERİ üzerinde daha başka hususları da anlatacağız… Bu anlataca”Oku
- 8İnsân-ı Kâmil (Cilt 2), s. 171“Çünkü: Gözler, sıfatlar meyanında sayılır... Sıfatları idrâk edemeyen de zatı idrâk edemez… Fakat, daha önce anlatılan zatı bulma bahsindeki mana itibarı ile: -”Oku
- 9Mesnevî Cilt 2 · Beyit 2860 (s. 259)“Bir sâlik, zât aşkı hayâliyle hakîkî vücud mertebelerinin eserlerine ve izâfî ile mecâzî vücuda âşık olursa, onun o mecazı, o sâliki hakîkî vücud cânibine cezbe”Oku
- 10Mesnevî Cilt 13 · Beyit 3979 (s. 25)“"Üç şehzade"den maksat, bu üç yolun sâlikleridir; ve "Çin"den maksat, Zât-ı Hakk'ın hicabı (perdesi) olan küllî nefs (evrensel ruh) ve sıfat âlemidir ki, ruh ve”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.