Şerîat ile Hakîkat hangi Fass'ta birleşir?

Tasavvufta sülûkun dört mertebesi bulunur: Şerîat, Tarîkat, Hakîkat ve Ma'rifet. Şerîat, dış kuralların bilinmesi ve uygulanmasıyken, Hakîkat Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Bu iki mertebenin birleşimi ve birlikte yaşanması, "Şerîat-ı Muhammediyye" olarak adlandırılır. Bu, Hz. Peygamber'in (a.s.v.) getirdiği ve tüm bu mertebeleri kapsayan gerçek şerîattır³.

Şerîat, tarîkata eleman yetiştiren çok önemli bir mertebedir ve hüküm, hukuk anlamına gelir³. Hakîkat ise şerîatin tasdîki ve tarîkatin meyvesidir. Bu iki kavramın birleştiği nokta, sâlikin hem zahirî kurallara uyması hem de bâtınî hakikatleri idrak etmesidir. "Kelime-i Sâlihiyye" fassında, beyan edilen hakikatlerin Hakk'ın kelamı olduğuna işaret edilir ve Allah'ın doğru söylediği ve doğru yola ilettiği vurgulanır¹. Bu, şerîatın zahirî hükümlerinin bâtınî hakikatlerle nasıl birleştiğini gösterir.

Ruh gözüyle beden gözünden perde kalktığında, ikisinin nuru birleşir ve keşif sahibi olan kişi birisiyle idrak ettiğini diğeriyle de idrak eder⁴. Bu durum, şerîatın zahirî hükümlerinin hakîkatin bâtınî idrakleriyle nasıl bütünleştiğini anlatır. "Kelime-i Muhammediyye" fassında da ilahi irade ve meşiyet hakkındaki ayrıntıların Üzeyir ve Lokman Fass'ında, tekvin hakkındaki ayrıntıların ise Salih Fass'ında geçtiği belirtilir². Bu fasslar, şerîat ve hakîkat gibi temel kavramların farklı peygamberlerin hikmetleri üzerinden nasıl işlendiğini ve nihayetinde Muhammedi hakikatte nasıl birleştiğini gösterir.