Şerîat ve Hakîkat'ı karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Şerîat ve Hakîkat'i birbirine karıştırmak, tasavvuf yolunda korunması gereken hususların başında gelen bir tehlikedir¹. Bu hatâ, özellikle sâlikin Hakîkat mertebesine ulaştığını zannettiği zamanlarda ortaya çıkar. Hakîkat, Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Şerîat ise dış kuralların bilinmesi ve uygulanmasıdır. Bu iki mertebe, sülûkun farklı aşamaları olup, birbirini tamamlar ancak birbirinin yerine geçmez.

Karışıklığın temelinde, Hakk'ın kevnî irâdesi (emr-i irâdî) ile şer'î emirlerinin (emr-i teklîfî) birbirine karıştırılması yatar². Emr-i teklîfî, "şunu yap, bunu yapma" şeklindeki şer'î emirlerdir ve kul bunlara uymakla mükelleftir. Emr-i irâdî ise Hakk'ın olmasını dilediği şeyin olmasıdır. Birincisi şerîat mertebesine, ikincisi hakîkat mertebesine aittir².

Ârif kişi, Hakîkat nazarıyla Hakk'ın küllî irâdesini görürken, şerîat nazarıyla kendi mes'ûliyetini yerine getirmelidir. Birini diğerinin lehine ihmâl etmez². Şerîat ve fark mertebesi, dinî sorumlulukların yerine getirildiği, iyiliklerin Hakk'a, çirkinlik ve hataların ise nefse hamledildiği mertebedir. Bu bakış açısı sayesinde ârif, şerîatın yasakladıklarını mübah görmekten kurtulur ve dinî mükellefiyetlerini yerine getirmekten vazgeçmez¹.

Nitekim, Hakîkat mertebesinde olduğunu iddia eden bazı kişiler, dinî sorumluluklardan âzâde olduklarını vehmederek ibahîlik uçurumuna yuvarlanmışlardır¹. Bu durum, insanı doğru yoldan saptıran, vücutta gizli olan şehvet ateşinin bir sonucudur³. Peygamber şerîatına ve evliyânın ahlâkına vâkıf olmayanlar, dünyevî zevkler ve lezzetler yüzünden uhrevî nimetlerden mahrum kalır ve hatâya düşer⁴. Bu sebeple, Hakîkat ehli dahi, zahiren şerîat ve tarîkat ehli gibi davranarak insanların günlük hayatlarını sekteye uğratmaktan ve kafalarını karıştırmaktan imtina etmelidir⁵.