Sıfât ile Zât aynı kaynaktan mı doğar?

Sıfât ve Zât arasındaki ilişki, tasavvufta Allah'ın varlığının ve tecellîlerinin idrâkinde merkezî bir yer tutar. Zât, Allah'ın "bizatihi öz varlığını" ifade eden, kelâmın ve tasavvufun en yüksek mertebesinde duran bir kavramdır⁴. Sıfatlar ise bu Zât'ın farklı veçhelerini, tezahürlerini gösterir. Kaynaklar, sıfatların Zât'tan ayrı bir varlık olmadığını, bilakis Zât'ın kendisinden kaynaklandığını vurgular.

Bu ilişki, öncelikle sıfatların Zât'ın hükmüyle zuhur etmesiyle açıklanır. "Vâhidiyyet" mertebesinde isimlerin ve sıfatların tesir sahasına göre zuhurları vardır; ancak bu zuhur, Zât'ın hükmüyle olur ve Zât'tan ayrı bir hükmü düşünülemez¹. Bu durum, her şeyin birbirinin aynı olmasına yol açar. Zira tüm ilâhî isimler, "Zât-ı Ahadiyyet"te istihlâkte birleşmiştir ve bu birleşme sebebiyle birbirinin aynıdır⁵. Yani, zıt gibi görünen sıfatlar dahi (Evvel-Âhir, Zâhir-Bâtın, Hâdî-Mudil gibi) aslında Zât'ın tek kaynağından beslendiği için gerçekte zıt değildir; zıtlık, dışarıdan görünen sıfatlardaki tezahürlerden ibarettir, Zât'ın özünde bir zıtlık yoktur².

İkinci olarak, Zât'ın tecellisi, isim ve sıfatların tecellisinden sonra gerçekleşir. Bu durum, "seher" ve "güneş" metaforuyla açıklanır: "Seher"den maksat isim ve sıfatların tecellisi iken, "güneş"ten maksat Zât'ın tecellisidir. Maddi güneşin seher vaktinden sonra doğması gibi, Zât'ın tecellisi de isim ve sıfatların tecellisi seherinden sonra gerçekleşir³. Bu, sıfatların Zât'a giden yolda birer basamak, birer işaret olduğunu gösterir.

Son olarak, sıfatlar, müsemmâya yani Zât'a delâlet eder. Bir sıfat veya isim işitildiğinde, o sıfatın mevsûfu ve o ismin müsemmâsı tahayyül olunur⁶. Bu, sıfatların Zât'ın birer aynası olduğunu ve Zât'ın idrâkine vesile olduğunu gösterir. Bu bağlamda, Zât ve sıfatlar arasındaki ilişki, Sünnî kelâmcıların "sıfatlar Zât'ın ne aynıdır ne de gayrıdır" ifadesiyle de özetlenebilir⁷.