Tecellî ve Zuhûr'u karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Tasavvufta tecellî (تجلي) ve zuhûr (ظهور) kavramları, Hakk'ın varlık âlemindeki görünürlüğünü ve sâlikin bu görünürlüğü idrâk etme biçimini ifade eder. Tecellî, Allah'ın isim, sıfat veya fiilleriyle bir mahallde belirmesidir. Bu beliriş, baharın gelmesiyle ağaçların yapraklanması, çiçek açması gibi sürekli bir oluş ve bozulma döngüsü içinde gerçekleşir; her bozulma dahi bir tecellîdir⁴. Zuhûr ise, bu tecellînin belirli bir mertebede, makamda veya sâlikin latîfesinde ortaya çıkmasıdır.

Bu iki kavramı karıştırmak, çeşitli hatalara yol açar. Öncelikle, Hakk'ın tecellî ettiği mahalli, Hakk'ın Zât'ı zannetme yanılgısına düşülebilir. Örneğin, İsa (a.s.)'ın kavmi, Hakk'ın İsa'da, Meryem'de ve Rûhu'l-Kudüs'te zuhûr eden tecellîlerini müşahede etmiş, ancak bu tecellîleri Hakk'ın Zât'ı zannederek hataya düşmüşlerdir². Bu durum, tecellînin bir mahallde belirmesi ile o mahallin bizzat Hakk olması arasındaki farkı göz ardı etmekten kaynaklanır.

İkinci olarak, tecellî ilminden (ilm-i ledün) elde edilen bilginin mahiyetini yanlış anlamaya neden olur. Tecellî ilmi, tahsil ile kazanılmayan, Hakk'ın Zâtî tecellîsi olan vehbî bir bilgidir ve hatasızdır³. Zan ilmi veya istidlâl ilmi gibi beşerî çıkarımlarla elde edilen bilgiler ise hataya açıktır. Tecellî ve zuhûru karıştırmak, bu hatasız tecellî ilmini, karanlık gecede kıbleyi belirlemeye çalışmak gibi hataya açık zan ilmiyle eş tutma yanılgısına düşürebilir³.

Son olarak, bu karışıklık, sâlikin kendi benliğini (hüviyetini) Hakk'ın tecellîsiyle özdeşleştirerek müstakil bir varlık atfetmesine yol açabilir. Bu durum, âlemin her zerresine sinmiş bulunan zâtî, sıfatî ve fiilî tecellîleri idrâk edememeye, dolayısıyla inkâr ve perdelenmeye sebep olur⁵. Hakk'ın "Hû" isminin zikriyle hüviyetine ulaşmayı murad edenlerin, bu tecellînin mahiyetini anlamadan "Hû'cular" gibi lakaplarla anılması da bu tür bir kavram karmaşasının sonucudur⁶.