Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât hangi noktada ayrışır?

Tasavvufî sülûkte tevhid mertebeleri, sâlikin Hak'la olan idrâk ve zevk ilişkisinin derinleşmesini ifade eder. Tevhîd-i ef'âl, bu mertebelerin ilkidir ve fiillerin birliğini, yani tüm fiillerin gerçek fâilinin yalnızca Cenâb-ı Hakk olduğunu görmeyi ifade eder³·⁴. Bu mertebede sâlik, kendi fiilleri de dâhil olmak üzere âlemdeki her fiilin Hak'tan zuhur ettiğini anlar. Nefs-i emmâre, ef'âl ve sıfatın hakiki sahibi olmadığını, sadece bir tecelligâh olduğunu idrâk eder ve kendisinde zuhur eden tüm fiillerin Hak'ka ait olduğunu aşikâr kılar⁵. Bu, İbrâhîmiyyet makâmına karşılık gelir¹.

Tevhîd-i sıfât ise, Tevhîd-i ef'âl'den sonra gelen daha ince bir mertebedir. Bu aşamada sâlik, sadece fiillerin değil, o fiilleri meydana getiren ilâhî sıfatların da birliğini ve Hak'ka aidiyetini idrâk eder³·⁴. Tevhîd-i ef'âl'de fiillerin birliği görülürken, Tevhîd-i sıfât'ta bu fiillerin kaynağı olan sıfatların da Hak'tan başka bir varlığa isnat edilemeyeceği anlaşılır. Sâlik, fiilleri birledikten sonra, bu fiilleri meydana getiren isimleri ve sıfatları birlemesi gerektiğini idrâk etmeye başlar⁶. Bu mertebe, İseviyyet makâmında zuhur eder¹.

Tevhîd-i ef'âl'de henüz sıfatların Hak'ka aidiyeti tam olarak idrâk edilmemişken, Tevhîd-i sıfât'ta bu idrâk derinleşir. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, Tevhîd-i ef'âl mertebesinde bulunan sâlik, Tevhîd-i esmâ ve sıfât mertebesine nazaran "ham" kabul edilir; zira tevhid, bu üç mertebeyi (ef'âl, esmâ, zât) zevkan idrâk etmekle kâmil olur². Dolayısıyla ayrım, idrâk edilen birliğin kapsamı ve inceliği noktasındadır: fiillerin birliğinden sıfatların birliğine doğru bir yükseliş söz konusudur.